Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 92, Shloka 32

भरद्वाजाश्रमात् चित्रकूटमार्गनिर्देशः

Directions from Bharadvaja’s Hermitage to Chitrakuta

Devanagari script

ततो वाजिरथान्युक्तान् दिव्यान्हेमपरिष्कृतान्। अध्यारोहत्प्रयाणार्थी बहून्बहुविधो जनः।।2.92.32।।

Transliteration

tato vāji-rathān yuktān divyān hema-pariṣkṛtān | adhyārohat prayāṇārthī bahūn bahu-vidho janaḥ || 2.92.32 ||

Translation

ਫਿਰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰਜਿਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ, ਜੋਤੇ ਹੋਏ ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਉੱਤਮ ਘੋੜਾ-ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਲੱਗੇ।

Word by Word

• ततः: then
• ततः: क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रम/अपादानार्थ (adverb: ‘then/thereupon’)

• वाजिरथान्: horse-chariots
• वाजिरथान्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: वाजि (प्रातिपदिक) + रथ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; तत्पुरुषः (वाजिभिः युक्ताः रथाः/वाजीनां रथाः)

• युक्तान्: harnessed/yoked
• युक्तान्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: युज् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (Past passive participle/क्त), पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; ‘वाजिरथान्’ इति विशेषण

• दिव्यान्: splendid
• दिव्यान्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: दिव्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; ‘वाजिरथान्’ इति विशेषण

• हेमपरिष्कृतान्: adorned with gold
• हेमपरिष्कृतान्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: हेम (प्रातिपदिक) + परिष्कृत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; तत्पुरुषः (हेमेन परिष्कृताः)

• अध्यारोहत्: mounted
• अध्यारोहत्: क्रिया (Main verb)
• Type: Verb
• Root: अधि + रुह् (धातु)
• Form: लङ्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• प्रयाणार्थी: desirous of departure
• प्रयाणार्थी: विशेषण (Qualifier of ‘जनः’)
• Type: Adjective
• Root: प्रयाण (प्रातिपदिक) + अर्थिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (प्रयाणस्य अर्थी)

• बहून्: many
• बहून्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: बहु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; ‘वाजिरथान्’ इति विशेषण

• बहुविधः: of many kinds
• बहुविधः: विशेषण (Qualifier of ‘जनः’)
• Type: Adjective
• Root: बहु (प्रातिपदिक) + विध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (बहवः विधाः यस्य)

• जनः: people
• जनः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: जन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Context

Various types of costly carriages, large and small, set forth, while the infantry marched on.

Characters & Entities

• people (jana)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse reflects rājadharma in practice: orderly mobilization and disciplined departure of the populace/retinue for a collective purpose.

What is the narrative situation?

Bharata’s party prepares to depart; people mount harnessed and decorated chariots as the march begins.

Which character virtue is emphasized?

Collective discipline and readiness to act in service of duty (a community aligned toward a righteous objective).