Home›Ramayana›Ayodhya Kanda›Sarga 92›Shloka 24
←Previous Verse
Next Verse→

Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 92, Shloka 24

भरद्वाजाश्रमात् चित्रकूटमार्गनिर्देशः

Directions from Bharadvaja’s Hermitage to Chitrakuta

Devanagari script

यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।

Transliteration

yasyāḥ kṛte naravyāghrau jīvanāśam ito gatau |

rājaputravihīnaś ca svargaṃ daśaratho gataḥ || 2.92.24 ||

Translation

ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਦੋ ਨਰ-ਵਿਆਘ੍ਰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀਰ, ਪ੍ਰਾਣ-ਨਾਸ ਦੇ ਖਤਰੇ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਵਿਹੂਣਾ ਦਸ਼ਰਥ ਵੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Word by Word
यस्याःof whom
यस्याः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; relative pronoun
कृतेfor the sake of
कृते:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootकृत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formहेतौ सप्तमी/निमित्ते (kṛte) indeclinable usage ‘for the sake of/because of’
नर-व्याघ्रौthe two best of men
नर-व्याघ्रौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनर (प्रातिपदिक) + व्याघ्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन; ‘men who are tigers’ (best of men)
जीवनाशम्destruction of life
जीवनाशम्:
Gati/Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootजीव-नाश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘जीवनस्य नाशः’
इतःfrom here
इतः:
Apādāna (अपादान)
TypeIndeclinable
Rootइतस् (अव्यय)
Formअव्यय (ablatival adverb)
गतौwent
गतौ:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formक्त-प्रत्यय (past participle) used predicatively; पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; ‘having gone/forced to go’
राज-पुत्र-विहीनःbereft of his son
राज-पुत्र-विहीनः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootराज (प्रातिपदिक) + पुत्र (प्रातिपदिक) + विहीन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण of दशरथः; ‘राजपुत्रेण विहीनः’ (deprived of the prince/son)
चand
च:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय
स्वर्गम्to heaven
स्वर्गम्:
Gati/Karma (गति/कर्म)
TypeNoun
Rootस्वर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; goal of motion
दशरथःDasharatha
दशरथः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदशरथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
गतःwent/attained
गतः:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formक्त-प्रत्यय (past participle) used predicatively; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
क्रोध-नामanger-natured
क्रोध-नाम:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootक्रोध (प्रातिपदिक) + नामन् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण of कैकेयीम्; ‘क्रोधो नाम यस्याः/यस्य’ i.e., ‘named/characterized by anger’
अकृत-प्रज्ञाम्without discernment
अकृत-प्रज्ञाम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअकृत (प्रातिपदिक) + प्रज्ञा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘प्रज्ञा न कृता/नास्ति’ (undiscerning)
दृप्ताम्proud
दृप्ताम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootदृप्त (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
सुभग-मानिनीम्self-conceited as beautiful
सुभग-मानिनीम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसुभग (प्रातिपदिक) + मानिनी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘सुभगा इति मानिनी’ (thinking herself beautiful)
ऐश्वर्य-कामाम्desiring sovereignty
ऐश्वर्य-कामाम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootऐश्वर्य (प्रातिपदिक) + काम (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘ऐश्वर्यं कामयते’ (desiring power/wealth)
कैकेयीम्Kaikeyi
कैकेयीम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकैकेयी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
अनार्याम्ignoble
अनार्याम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअनार्य (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
आर्य-रूपिणीम्noble-looking
आर्य-रूपिणीम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootआर्य (प्रातिपदिक) + रूपिन् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘आर्यस्य रूपं यस्याः’ (having the appearance of a noble)
ममmy
मम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्ति, एकवचन
एताम्this (woman)
एताम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
मातरम्mother
मातरम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमातृ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
विद्धिknow (you)
विद्धि:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootविद् (धातु)
Formलोट्-लकार (imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन
नृशंसाम्cruel
नृशंसाम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootनृशंस (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण of एताम्/मातरम्
पाप-निश्चयाम्sin-intent
पाप-निश्चयाम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootपाप (प्रातिपदिक) + निश्चय (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘पापे निश्चयः यस्याः’ (resolved on sin)
यतः-मूलम्as the root cause
यतः-मूलम्:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootयतः (अव्यय) + मूल (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव-समास; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन as adverbial accusative; ‘from-which-root’ = ‘as the root cause’
हिindeed/for
हि:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle), कारण/निश्चयार्थ
पश्यामिI see
पश्यामि:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formलट्-लकार (present), उत्तमपुरुष, एकवचन
व्यसनम्calamity
व्यसनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootव्यसन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
महत्great
महत्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण of व्यसनम्
आत्मनःof the great-souled (Rama)
आत्मनः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; genitive of relation (of the great-souled one)
Context

She is my mother Kaikeyi who is irascible, lacks the power of discrimination, proud, boastful of her beauty, ambitious of wealth, ignoble in the guise of a noble woman, wicked and intent on sinful acts. Behold her. You may know that because of her, Rama and Lakshmana the best of men entered the forest which may cause their destruction and king Dasaratha attained heaven. She alone is the root of this great calamity that I am presently confronting.

Characters & Entities
R
Rāma
L
Lakṣmaṇa
D
Daśaratha
K
Kaikeyī

FAQs

It highlights moral causality: actions driven by improper motives can bring suffering to the innocent and destabilize the social order, stressing responsibility for consequences.

Bharata laments the chain of events—Rāma and Lakṣmaṇa’s departure and Daśaratha’s death—attributing the calamity to Kaikeyī’s demand.

Bharata’s moral sensitivity and accountability: even as he grieves, he seeks to identify the source of adharma behind the tragedy.

←Previous Verse
Next Verse→