Previous Verse
Next Verse

Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 92, Shloka 22

भरद्वाजाश्रमात् चित्रकूटमार्गनिर्देशः

Directions from Bharadvaja’s Hermitage to Chitrakuta

अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः। कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे।।2.92.22।। एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ। उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ।।2.92.23।।

asyā vāmabhujaṃ śliṣṭā yaiṣā tiṣṭhati durmanāḥ | karṇikārasya śākheva śīrṇa-puṣpā vanāntare || 2.92.22 ||

etasyās tu sutau devyāḥ kumārau deva-varṇinau | ubhau lakṣmaṇa-śatrughnau vīrau satya-parākramau || 2.92.23 ||

ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਖੱਬੇ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਚੰਬੜੀ ਖੜੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਰਨਿਕਾਰ ਦੀ ਉਹ ਟਾਹਣੀ ਜਿਸ ਦੇ ਫੁੱਲ ਮੁਰਝਾ ਗਏ ਹੋਣ—ਉਹ ਰਾਣੀ ਸੁਮਿਤਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇਵੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਦੇਵ-ਸਮਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਦੋ ਕੁਮਾਰ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਵੀਰ—ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ—ਸੱਚੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਹਨ।

यस्याःof whom; whose
यस्याः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयद् (प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम (relative), स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
कृतेfor the sake of
कृते:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootकृत (प्रातिपदिक)
Formकृते (सप्तमी/locative of 'कृत' used as postposition) = 'for the sake of/on account of'
नरव्याघ्रौtwo best of men
नरव्याघ्रौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनर-व्याघ्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; समास: तत्पुरुष (नरेषु व्याघ्रौ)
जीवनाशम्destruction of life
जीवनाशम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootजीव-नाश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समास: तत्पुरुष (जीवस्य नाशः)
इतःfrom here
इतः:
Apadana (अपादान)
TypeIndeclinable
Rootइतः (अव्यय)
Formअव्यय; अपादानार्थक (ablatival adverb: 'from here')
गतौwent; met with
गतौ:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; 'gone/attained' (predicate of नरव्याघ्रौ)
राजपुत्रविहीनःdeprived of his royal son
राजपुत्रविहीनः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootराज-पुत्र-विहीन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण of दशरथः; समास: तत्पुरुष (राजपुत्रेण विहीनः)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक (conjunction)
स्वर्गम्heaven
स्वर्गम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootस्वर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
दशरथःDasharatha
दशरथः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदशरथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
गतःwent; attained
गतः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'gone/attained'
क्रोधनामnamed 'anger' (i.e., irascible)
क्रोधनाम:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootक्रोध-नामन् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of कैकेयीम्; समास: तत्पुरुष (क्रोधः नाम यस्याः)
अकृतप्रज्ञाम्undiscerning
अकृतप्रज्ञाम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootअ-कृत-प्रज्ञ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of कैकेयीम्; समास: तत्पुरुष (कृता प्रज्ञा यस्याः न)
दृप्ताम्proud
दृप्ताम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootदृप्त (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of कैकेयीम्
सुभगमानिनीम्thinking herself beautiful
सुभगमानिनीम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootसुभग-मानिन् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of कैकेयीम्; समास: तत्पुरुष (सुभगा इति मानिनी)
ऐश्वर्यकामाम्desiring power/wealth
ऐश्वर्यकामाम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootऐश्वर्य-काम (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of कैकेयीम्; समास: तत्पुरुष (ऐश्वर्यं कामयते)
कैकेयीम्Kaikeyi
कैकेयीम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकैकेयी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
अनार्याम्ignoble
अनार्याम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootअ-आर्य (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of कैकेयीम्
आर्यरूपिणीम्having the appearance of a noble woman
आर्यरूपिणीम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootआर्य-रूपिन् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of कैकेयीम्; समास: तत्पुरुष (आर्यस्य रूपं यस्याः)
ममmy
मम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअस्मद् (प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, षष्ठी, एकवचन
एताम्this (woman)
एताम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootएतद् (प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
मातरम्mother
मातरम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमातृ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
विद्धिknow (you)
विद्धि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootविद् (धातु)
Formलोट् (Imperative/लोट्), परस्मैपदम्, मध्यमपुरुष, एकवचन
नृशंसाम्cruel
नृशंसाम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootनृशंस (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of एताम्/मातरम्
पापनिश्चयाम्resolved on sin
पापनिश्चयाम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootपाप-निश्चय (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of एताम्; समास: तत्पुरुष (पापे निश्चयः यस्याः)
यतोमूलम्having its root in her; root-cause
यतोमूलम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootयतस्-मूल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of व्यसनम्; समास: तत्पुरुष (यतः मूलम्)
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; निश्चयार्थक
पश्यामिI see
पश्यामि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formलट् (Present), परस्मैपदम्, उत्तमपुरुष, एकवचन
व्यसनम्calamity
व्यसनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootव्यसन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
महत्great
महत्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of व्यसनम्
आत्मनःof the great-souled (one)
आत्मनः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; 'of the great-souled one' (i.e., of my father)

O venerable sage, this queen you are looking at, forlorn and emaciated due to grief and fasting, and who resembles a goddess is Kausalya, the principal queen of my father. As Aditi bore Dhata, she bore Rama, the best among men who walks with the powerful stride of a lion.

S
Sumitrā
K
Kausalyā
L
Lakṣmaṇa
Ś
Śatrughna
F
Forest (vanāntara)

FAQs

Dharma honors relationships and truthful recognition: Bharata identifies Sumitrā respectfully and praises ‘satya-parākrama’—valor aligned with righteousness, not mere force.

Bharata continues answering Bharadvāja, pointing out Sumitrā and naming her sons Lakṣmaṇa and Śatrughna.

True valor (satya-parākrama) in Lakṣmaṇa and Śatrughna, and Bharata’s compassionate perception of Sumitrā’s grief.