Adhyaya 17
Śiva-stavarāja: Upamanyu’s Preface and Initiation of the Śarva-Nāma Enumeration (Anuśāsana-parva 17)
Upa-parva: Śiva-stavarāja (Nāmasaṃhāra / Śarva-nāma-stuti) Episode
The chapter opens with Vāsudeva indicating that the sage (Upamanyu) begins a “nāmasaṃhāra,” a collected enumeration of divine names. Upamanyu states that the praise will use names proclaimed by Brahmā and seers, rooted in Veda and Vedāṅga, renowned across worlds. He asserts the impossibility of fully describing Śarva’s qualities, even over vast spans, because the deity’s beginning, middle, and end are not comprehended even by gods. Therefore, he will speak a condensed account by capacity, contingent on divine permission. He frames the hymn as an extracted essence from ten thousand names—likened to butter from curd, honey from flowers, or gold from ore—claiming it removes sin, aligns with the four Vedas, and functions as pacifying, nourishing, protective, and purifying. Eligibility is defined: it is to be given to devotees with faith and theistic orientation, not to the faithless or hostile; disparagement leads to severe negative consequence. The chapter then begins the stavarāja itself, praising Śiva as the supreme among all categories (brahman, tapas, peace, light, gods, sages, sacrifices), and proceeds into an extended list of epithets (names) describing cosmic sovereignty, ascetic traits, ritual associations, forms, and powers. It closes by reiterating the hymn’s authority, its transmission lineage (Brahmā → Śakra → Mṛtyu → Rudras → Taṇḍi → … → Mārkaṇḍeya → present recipient), and a phalāśruti promising protection from obstructive beings and merit for disciplined recitation.
Chapter Arc: वायुदेव युधिष्ठिर से कहते हैं कि अब वह मन को संयमित कर, हाथ जोड़कर ‘विप्रर्षियों के नाम-संग्रह’—शिव के सहस्रनाम—का श्रवण करे; जैसे ही स्तोत्र का संकेत आता है, कथा युद्ध-धूल से हटकर मंत्र-ध्वनि की पवित्र भूमि में प्रवेश करती है। → उपमन्यु स्तुति आरम्भ करते हैं—ये नाम ब्रह्मा-प्रोक्त, ऋषि-प्रोक्त, वेद-सम्भव और लोक-प्रसिद्ध हैं; तण्डि-ऋषि की भक्ति, सत्य और सिद्धि-समर्थ नामों की महिमा, तथा नामों के विविध रूप (गुहावासी, व्यालरूप, ईशान, काल, पिनाकवान्, सांख्यप्रसाद आदि) क्रमशः श्रोता के भीतर श्रद्धा और विस्मय को तीव्र करते जाते हैं। → स्तोत्र के भीतर शिव का विराट्-समाहार उभरता है—वह नियन्ता (ईशान/ईश्वर), काल-स्वरूप, यज्ञ-विभाग का ज्ञाता, सांख्य-विवेक का प्रसाद, और करुणा-युक्त (स्नेहन) तथा वैराग्य-युक्त (अस्नेहन) दोनों है; इसी द्वैतातीत सर्वरूपता का उच्चारण अध्याय का शिखर बनता है। → उपमन्यु सार-उद्धार का उपमान देते हैं—जैसे घृत का सार मण्ड है, वैसे ही ‘दस हजार नामों’ का सार यह स्तव है; इसे ‘सम्पूर्ण मंगलों का भी मंगल’ और ‘समस्त पापों का नाश’ करने वाला बताकर पाठ-फल को स्थिर करते हैं। → वायुदेव संकेत करते हैं कि यह ‘उत्तम स्तव’ आगे विधिवत् निगदित/विस्तारित होगा—श्रोता को अगले प्रसंग में पूर्ण पाठ-फल और विधान की प्रतीक्षा रहती है।
Shlokas
Verse 1
ब्रा सप्तदशो< ध्याय: शिवसहस्रनामस्तोत्र और उसके पाठका फल वायुदेव उवाच ततः: स प्रयतो भूत्वा मम तात युधिष्ठिर । प्राउ्जलि: प्राह विप्रर्षिनामसंग्रहमादित:
ବାୟୁ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରିୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ତାପରେ ସେ ସଂଯମୀ ହୋଇ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ। କରଯୋଡ଼ି ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ସେ ଆରମ୍ଭରୁ ହିଁ ସେହି ନାମ-ସଂଗ୍ରହ ପାଠ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 2
उपमन्युरुवाच ब्रह्मप्रोक्तैर्ऋषिप्रोक्तैवेंदवेदाड्रसम्भवै: । सर्वलोकेषु विख्यात॑ स्तुत्यं स्तोष्पयामि नामभि:
ଉପମନ୍ୟୁ କହିଲେ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ, ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଚାରିତ ଏବଂ ବେଦ-ବେଦାଙ୍ଗରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ନାମମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ସର୍ବଲୋକବିଖ୍ୟାତ ଓ ସ୍ତୁତ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମୁଁ ସ୍ତୁତି କରିବି।
Verse 3
महद्विविंहितै: सत्यै: सिद्धैः सर्वार्थसाधकै: । ऋषिणा तण्डिना भवक्त्या कृतैर्वेदकृतात्मना
ବାୟୁ କହିଲେ—ଏହି ଦିବ୍ୟ ନାମମାନେ ମହାନ ଓ ବିବିଧ; ସତ୍ୟ, ସିଦ୍ଧ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନକାରୀ। ବେଦଦ୍ୱାରା ସଂସ୍କୃତ ଚିତ୍ତବାନ ଋଷି ତଣ୍ଡି ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଗ୍ରହ କରିଛନ୍ତି।
Verse 4
यथोक्ति: साधुभि: ख्यातैर्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभि: | प्रवरं प्रथम स्वर्ग्य सर्वभूतहितं शुभम्
ବାୟୁ କହିଲେ—ଯେପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସାଧୁମାନେ ଓ ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ମୁନିମାନେ କହିଛନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରଥମ। ଏହା ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରଦ, ସର୍ବଭୂତହିତକର ଏବଂ ଶୁଭ।
Verse 5
श्रुतै: सर्वत्र जगति ब्रह्मलोकावतारितै: । सत्यैस्तत् परमं ब्रह्म ब्रह्म॒प्रोक्ते सनातनम्
ବାୟୁ କହିଲେ—ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରୁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସମଗ୍ର ଜଗତରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଶୁଣାଯାଉଛି; ଏଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ୟ ଓ ଅମୋଘ। ଏହାହିଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରିତ ସନାତନ ସ୍ତୋତ୍ର। ତେଣୁ ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ସିଦ୍ଧ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅଭିଷ୍ଟ ପୂରଣକାରୀ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ହେ ଯଦୁକୁଳତିଳକ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ! ବ୍ରହ୍ମୋକ୍ତ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଶିବସ୍ତୋତ୍ର ଅନ୍ୟ ସ୍ତୋତ୍ରଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବେଦମୟ ଓ ସ୍ତୁତିମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ; ଏହା ସ୍ୱର୍ଗଦାୟକ, ସର୍ବଭୂତହିତକର ଓ ଶୁଭକାରକ। ମୁଁ ଏହା ତୁମକୁ ପାଠ କରି ଶୁଣାଇବି—ମୋ ମୁଖରୁ ସାବଧାନରେ ଶୁଣ; ତୁମେ ମହାଦେବଙ୍କ ଭକ୍ତ, ତେଣୁ ଶିବସ୍ୱରୂପ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ରକୁ ଗ୍ରହଣ କର।
Verse 6
वक्ष्ये यदुकुलश्रेष्ठ शृणुष्वावहितो मम । वरयैनं भवं देवं भक्तस्त्वं परमेश्वरम्
ବାୟୁ କହିଲେ—ହେ ଯଦୁକୁଳଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୋ କଥା ସାବଧାନରେ ଶୁଣ; ମୁଁ ଏହା ତୁମକୁ କହିବି। ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଭକ୍ତ ତୁମେ ଏହି ଦେବ ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ବରଣ କର; ତେଣୁ ଶିବମୟ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ରକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ମୋ ମୁଖରୁ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣ।
Verse 7
तेन ते श्रावयिष्यामि यत् तद् ब्रह्म सनातनम् । न शक््यं विस्तरात् कृत्स्नं वक्तुं सर्वस्य केनचित्
ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ସେହି ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପାଠ କରି ଶୁଣାଇବି। କିନ୍ତୁ ତାହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାରପୂର୍ବକ ବର୍ଣ୍ଣନା କାହାର ପକ୍ଷେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, କାରଣ ତାହାର ବ୍ୟାପ୍ତି ଅପାର।
Verse 8
युक्तेनापि विभूतीनामपि वर्षशतैरपि । यस्यादिर्मध्यमन्तं च सुरैरपि न गम्यते
ବାୟୁ କହିଲେ—ନିୟମିତ ସାଧନା ସହିତ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶତଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ଯାହାଙ୍କ ଆଦି, ମଧ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଗମନ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ—ତାହାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 9
कस्तस्य शकनुयाद् वक्तुं गुणान् कार्त्स्न्येन माधव । शिवभक्त होनेके ही कारण मैं यह सनातन वेदस्वरूप स्तोत्र आपको सुनाता हूँ। महादेवजीके इस सम्पूर्ण नामसमूहका पूर्णरूपसे विस्तारपूर्वक वर्णन तो कोई कर ही नहीं सकता। कोई व्यक्ति योगयुक्त होनेपर भी भगवान् शिवकी विभूतियोंका सैकड़ों वर्षोमें भी वर्णन नहीं कर सकता। माधव! जिनके आदि
ବାୟୁ କହିଲେ—ହେ ମାଧବ! ତାଙ୍କ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ? ଶିବଭକ୍ତିର କାରଣରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ସନାତନ, ବେଦସ୍ୱରୂପ ସ୍ତୋତ୍ର ଶୁଣାଉଛି। ମହାଦେବଙ୍କ ଏହି ନାମସମୂହକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିସ୍ତାର କରି ବର୍ଣ୍ଣନା କେହି କରିପାରେ ନାହିଁ; ଯୋଗଯୁକ୍ତ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ଶତଶତ ବର୍ଷରେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ବିଭୂତିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାଙ୍କ ଆଦି, ମଧ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ଗୁଣକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କିଏ କହିପାରିବ? ତଥାପି, ସେଇ ମହାଦେବଙ୍କ କୃପାରେ, ମୋ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ, ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅର୍ଥ, ପଦ ଓ ଅକ୍ଷର ସହିତ ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଏବଂ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ରକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ତାଙ୍କ ଅନୁଜ୍ଞା ବିନା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ସ୍ତୁତି ମଧ୍ୟ କରାଯାଇପାରେ ନାହିଁ।
Verse 10
शक्तितश्नरितं वक्ष्ये प्रसादात् तस्य धीमत: । अप्राप्य तु ततो<नुज्ञां न शक््यः स्तोतुमी श्वरः
ମୋର ସୀମିତ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ, ସେହି ଧୀମାନ୍ ମହାଦେବଙ୍କ କୃପାରେ ମାତ୍ର ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଓ ସ୍ତୋତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଅନୁଜ୍ଞା ପାଇବା ବିନା ସେହି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିହେବ ନାହିଁ।
Verse 12
वरदस्य वरेण्यस्य विश्वरूपस्य धीमत:
(ମୁଁ କହୁଛି) ସେହି ଧୀମାନ୍ ପ୍ରଭୁ ବିଷୟରେ—ଯିଏ ବରଦାତା, ବରେଣ୍ୟ (ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ବରଣୀୟ), ଏବଂ ବିଶ୍ୱରୂପ।
Verse 13
यदा तेनाभ्यनुज्ञात: स्तुतो वै स तदा मया । अनादिनिधनस्याहं जगद्योनेर्महात्मन:,शृणु नाम्नां च यं कृष्ण यदुक्तं पद्मययोनिना । श्रीकृष्ण! जो वरदायक, वरेण्य (सर्वश्रेष्ठ), विश्वरूप और बुद्धिमान् हैं, उन भगवान् शिवका पद्ययोनि ब्रह्माजीके द्वारा वर्णित नाम-संग्रह श्रवण करो ।।
ତାଙ୍କର ଅନୁଜ୍ଞା ମୋତେ ମିଳିଲାବେଳେ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲି। ଏବେ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ଶୁଣ—ମୁଁ ସେହି ମହାତ୍ମା, ଜଗଦ୍ୟୋନି, ଅନାଦି-ନିଧନ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନାମସଂଗ୍ରହ କହିବି, ଯେପରି ପଦ୍ମୟୋନି ବ୍ରହ୍ମା କହିଥିଲେ। ହେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ବରଦାୟକ, ବରେଣ୍ୟ, ବିଶ୍ୱରୂପ ଓ ପରମ ଧୀମାନ୍ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ନାମସଂଗ୍ରହ ଶୁଣ—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ଘୋଷିତ ଦଶହଜାର ନାମସମୂହ।
Verse 14
तानि निर्मथ्य मनसा दध्नो घृतमिवोद्धृतम् । प्रपितामह ब्रह्माजीने जो दस हजार नाम बताये थे, उन््हींको मनरूपी मथानीसे मथकर मथे हुए दहीसे घीकी भाँति यह सहख्रनामस्तोत्र निकाला गया है ।।
ସେହି (ପ୍ରାଚୀନ ନାମଗୁଡ଼ିକୁ) ମନରେ ମଥି—ଯେପରି ଦଧିରୁ ଘୃତ ଉଦ୍ଧୃତ ହୁଏ—ଏହି ସହସ୍ରନାମ-ସ୍ତୋତ୍ର ଉଦ୍ଧାର କରାଯାଇଛି। ଏହାହି ସାର: ଯେପରି ଗିରି/ଖଣିରୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ସାର, ଏବଂ ଯେପରି ପୁଷ୍ପରୁ ମଧୁର ସାର।
Verse 15
सर्वपापापहमिदं चतुर्वेदसमन्वितम्
ଏହା (ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର/ଉଚ୍ଚାରଣ) ସମସ୍ତ ପାପ ହରଣକାରୀ ଏବଂ ଚତୁର୍ବେଦର ସାର-ପ୍ରମାଣରେ ସମନ୍ୱିତ।
Verse 16
इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें मेघवाहनपर्वकी कथाविषयक सोलहवाँ अध्याय पूरा हुआ,प्रयत्नेनाधिगन्तव्यं धार्य च प्रयतात्मना । माड़ल्यं पौष्टिकं चैव रक्षोघ्नं पावनं महत्
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ମେଘବାହନପର୍ବ-କଥାବିଷୟକ ଷୋଳଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହାକୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଅଧିଗତ କରି, ସଂୟତାତ୍ମା ହୋଇ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ମଙ୍ଗଳକର, ପୁଷ୍ଟିକର, ରାକ୍ଷସଘ୍ନ ଏବଂ ମହାପାବନ।
Verse 17
यह सहस्रनाम सम्पूर्ण पापोंका नाश करनेवाला और चारों वेदोंके समन्वयसे युक्त है। मनको वशमें करके प्रयत्नपूर्वक इसका ज्ञान प्राप्त करे और सदा अपने मनमें इसको धारण करे। यह मंगलजनक, पुष्टिकारक, राक्षसोंका विनाशक तथा परम पावन है ।।
ବାୟୁ କହିଲେ—ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସହସ୍ରନାମ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରେ ଏବଂ ଚାରି ବେଦର ସମନ୍ୱୟରେ ଯୁକ୍ତ। ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଏହାର ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି, ସଦା ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ମଙ୍ଗଳକର, ପୁଷ୍ଟିକର, ରାକ୍ଷସନାଶକ ଓ ପରମ ପାବନ। ଏହା ଭକ୍ତ, ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ ଆସ୍ତିକଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ; ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ, ନାସ୍ତିକ ଓ ଅଜିତାତ୍ମାକୁ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 18
जो भक्त हो, श्रद्धालु और आस्तिक हो, उसीको इसका उपदेश देना चाहिये। अश्रद्धालु, नास्तिक और अजितात्मा पुरुषको इसका उपदेश नहीं देना चाहिये ।।
ବାୟୁ କହିଲେ—ଯେ ଭକ୍ତ, ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ ଓ ଆସ୍ତିକ, ତାହାକୁ ମାତ୍ର ଏହି ଉପଦେଶ ଦେବା ଉଚିତ। ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ, ନାସ୍ତିକ ଓ ଅଜିତାତ୍ମାକୁ ଏହା ଶିଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏବଂ ହେ କୃଷ୍ଣ! ଯେ ଜଗତର କାରଣସ୍ୱରୂପ ଈଶ୍ୱର ମହାଦେବଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୋଷଦୃଷ୍ଟି ଓ ଈର୍ଷ୍ୟା ରଖେ, ସେ ନିଜ ପୂର୍ବଜ ଓ ସନ୍ତାନ ସହିତ ନରକକୁ ପତିତ ହୁଏ।
Verse 19
इदं ध्यानमिदं योगमिदं ध्येयमनुत्तमम् । इदं जप्यमिदं ज्ञानं रहस्यमिदमुत्तमम्,यह सहसखनामस्तोत्र ध्यान है, यह योग है, यह सर्वोत्तम ध्येय है, यह जपनीय मन्त्र है, यह ज्ञान है और यह उत्तम रहस्य है
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ଏହା ଧ୍ୟାନ, ଏହା ଯୋଗ, ଏହା ଅନୁତ୍ତମ ଧ୍ୟେୟ। ଏହା ଜପ୍ୟ, ଏହା ଜ୍ଞାନ, ଏହା ଉତ୍ତମ ରହସ୍ୟ।
Verse 20
य॑ं ज्ञात्वा अन्तकाले5पि गच्छेत परमां गतिम् । पवित्र मड़लं मेध्यं कल्याणमिदमुत्तमम्
ବାୟୁ କହିଲେ—ଏହାକୁ ଜାଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଅନ୍ତକାଳରେ ମଧ୍ୟ ପରମ ଗତି ପାଏ। ଏହି ସହସ୍ରନାମସ୍ତୋତ୍ର ପରମ ପବିତ୍ର, ଶୁଦ୍ଧିକର, କଲ୍ୟାଣମୟ ଓ ଉତ୍ତମ।
Verse 21
इदं ब्रह्मा पुरा कुत्वा सर्वतलोकपितामह: । सर्वस्तवानां राजत्वे दिव्यानां समकल्पयत्
ବାୟୁ କହିଲେ—ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ରଚନା କରି ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ସ୍ତବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହାକୁ ‘ରାଜା’ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ଯାହା ଅନ୍ତକାଳରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ ହେଲେ ମନୁଷ୍ୟକୁ ପରମଗତି ଦେଉଛି, ସେହି ସହସ୍ରନାମ ସ୍ତୋତ୍ର ପରମ ପବିତ୍ର, ମଙ୍ଗଳକର, ବୁଦ୍ଧିବର୍ଦ୍ଧକ ଓ ସର୍ବକଲ୍ୟାଣମୟ।
Verse 22
तदाप्रभृति चैवायमी श्वरस्य महात्मन: । स्तवराज इति ख्यातो जगत्यमरपूजित:
ସେହି ସମୟରୁ ମହାତ୍ମା ଈଶ୍ୱର (ମହାଦେବ)ଙ୍କ ଏହି ସ୍ତବ ଜଗତରେ ‘ସ୍ତବରାଜ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ହେଲା ଏବଂ ଅମରମାନେ (ଦେବତାମାନେ) ଏହାକୁ ପୂଜା କରିଲେ।
Verse 23
ब्रह्मलोकादयं स्वर्गे स््तवराजो5वतारित: । यतस्तण्डि: पुरा प्राप तेन तण्डिकृतो$भवत्
ଏହି ସ୍ତବରାଜ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଅବତାରିତ ହେଲା। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଋଷି ତଣ୍ଡି ଏହା ପାଇଥିବାରୁ ଏହା ‘ତଣ୍ଡିକୃତ’ ନାମେ ପରିଚିତ ହେଲା।
Verse 24
ब्रह्मलोकसे यह स्तवराज स्वर्गलोकमें उतारा गया। पहले इसे तण्डिमुनिने प्राप्त किया था, इसलिये यह “तण्डिकृत सहख्ननामस्तवराज' के रूपमें प्रसिद्ध हुआ ।।
ପରେ ଋଷି ତଣ୍ଡି ଏହାକୁ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ମନୁଷ୍ୟଲୋକକୁ ଅବତାରିତ କଲେ। ତେଣୁ ଏହା ‘ତଣ୍ଡିକୃତ ସହସ୍ରନାମ ସ୍ତବରାଜ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଏହା ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ମଙ୍ଗଳ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପର ପ୍ରଣାଶକ।
Verse 25
ब्रहद्मणामपि यद् ब्रह्म पराणामपि यत् परम्
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପରମ; ବେଦମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ବେଦ, ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତେଜର ମଧ୍ୟ ତେଜ, ତପର ମଧ୍ୟ ତପ; ଶାନ୍ତମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପରମ ଶାନ୍ତ, କାନ୍ତିର ମଧ୍ୟ କାନ୍ତି; ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପରମ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ, ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧି; ଦେବମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଦେବ, ଋଷିମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଋଷି; ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞ, କଲ୍ୟାଣମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ କଲ୍ୟାଣ; ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ରୁଦ୍ର; ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଈଶ୍ୱରମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ୟ; ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଯୋଗୀ; କାରଣମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ କାରଣ— ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଯାହାରେ ପୁନଃ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି; ଯିଏ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଆତ୍ମା—ସେ ଅମିତ ତେଜସ୍ୱୀ ଭଗବାନ ଶିବ। ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତାଙ୍କର ଏକ ହଜାର ଆଠ ନାମର କୀର୍ତ୍ତନ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ। କେବଳ ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ତୁମେ ତୁମ ସମସ୍ତ କାମନା ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।
Verse 26
तेजसामपि यत् तेजस्तपसामपि यत् तपः । शान्तानामपि य: शान्तो द्युतीनामपि या झ्युति:
ବାୟୁ କହିଲେ— ତେଜସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପରମ ତେଜ, ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପରମ ତପ; ଶାନ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପରମ ଶାନ୍ତ, ଦ୍ୟୁତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପରମ ଦ୍ୟୁତି—ସେଇ ସର୍ବ ଉତ୍କୃଷ୍ଟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଯାହାରେ ହିଁ ପୁନଃ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଆତ୍ମା—ହେ ପୁରୁଷସିଂହ! ସେଇ ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଏକ ହଜାର ଆଠ ନାମ ମୋଠାରୁ ଶୁଣ। କେବଳ ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ତୁମ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।
Verse 27
दान्तानामपि यो दान्तो धीमतामपि या च थी: । देवानामपि यो देव ऋषीणामपि यस्त्वृषि:
ବାୟୁ କହିଲେ— ଦାନ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପରମ ଦାନ୍ତ, ଧୀମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ବୁଦ୍ଧି; ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦେବ, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଋଷି। ଯାହାଠାରୁ ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଯାହାରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି, ଯିଏ ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ଆତ୍ମା—ହେ ପୁରୁଷସିଂହ! ସେଇ ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଏକ ହଜାର ଆଠ ନାମ ମୋଠାରୁ ଶୁଣ। କେବଳ ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ତୁମ ସମସ୍ତ କାମନା ସିଦ୍ଧ ହେବ।
Verse 28
यज्ञानामपि यो यज्ञ: शिवानामपि य:ः शिव: । रुद्राणामपि यो रुद्र: प्रभा प्रभवतामपि
ବାୟୁ କହିଲେ— ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞ, ଶିବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପରମ ଶିବ; ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ରୁଦ୍ର, ପ୍ରଭାବଶାଳୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭା। ଯାହାଠାରୁ ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଶେଷରେ ଯାହାରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି, ଯିଏ ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ଆତ୍ମା—ହେ ପୁରୁଷସିଂହ! ସେଇ ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଏକ ହଜାର ଆଠ ନାମ ମୋଠାରୁ ଶୁଣ। କେବଳ ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ତୁମ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।
Verse 29
योगिनामपि यो योगी कारणानां च कारणम् | यतो लोका: सम्भवन्ति न भवन्ति यत: पुन:
ବାୟୁ କହିଲେ— ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପରମ ଯୋଗୀ, କାରଣମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ କାରଣ; ଯାହାଠାରୁ ଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଯାହାଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ନିବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ହେ ପୁରୁଷସିଂହ! ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ଆତ୍ମା ଏହି ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଏକ ହଜାର ଆଠ ନାମ ମୋଠାରୁ ଶୁଣ। କେବଳ ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ତୁମ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।
Verse 30
सर्वभूतात्मभूतस्य हरस्यामिततेजस: । अष्टोत्तरसहस्रं तु नाम्नां शर्वस्य मे शूणु । यच्छुत्वा मनुजव्याप्र सर्वान् कामानवाप्स्यसि
ବାୟୁ କହିଲେ— ହେ ମନୁଜବ୍ୟାଘ୍ର! ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ଆତ୍ମା ହୋଇଥିବା, ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ହର—ଶର୍ବଙ୍କ ଏକ ହଜାର ଆଠ ନାମ ମୋଠାରୁ ଶୁଣ। ଏହା ଶୁଣିଲେ ତୁମେ ସମସ୍ତ କାମନା ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।
Verse 31
स्थिर: स्थाणु: प्रभुर्भीम: प्रवरो वरदो वर: । सर्वात्मा सर्वविख्यात: सर्व: सर्वकरो भव:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— ସେ ସ୍ଥିର, ଅଚଳ, ସର୍ବାଧିପତି ପ୍ରଭୁ; ସଂହାରକ ହେବାରୁ ଭୟଙ୍କର; ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ; ବରଦାତା; ପରମ ଏବଂ ସର୍ବାଧିକ ବରଣୀୟ। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେ ସର୍ବ—ବିଶ୍ୱରୂପେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ କର୍ତ୍ତା; ଏବଂ ସେଇ ‘ଭବ’—ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଭୂତର ଉତ୍ପତ୍ତି।
Verse 32
जटी चर्मी शिखण्डी च सर्वाड्र: सर्वभावन: । हरश्न हरिणाक्षश्न सर्वभूतहर: प्रभु:
ବାୟୁ କହିଲେ— ସେ ଜଟାଧାରୀ, ଚର୍ମଧାରୀ, ଶିଖାଧାରୀ; ଅଭିଷେକରସରେ ସଦା ଆର୍ଦ୍ର ଏବଂ ସର୍ବଙ୍କ ପୋଷକ। ହର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ହବି ଓ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ହବି—ଦୁହେଁ ସେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; କାଳାନ୍ତେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କୁ ହରଣ କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁ ସେଇ।
Verse 33
१३ जटी--जटाधारी, १४ चर्मी--व्याप्रचर्म धारण करनेवाले, १५ शिखण्डी-- शिखाधारी, १६ सर्वाज्र:--सम्पूर्ण अंगोंसे सम्पन्न, १७ सर्वभावन:--सबके उत्पादक, १८ हरः--पापहारी, १९ हरिणाक्ष:--मृगके समान विशाल नेत्रवाले, २० सर्वभूतहर:-- सम्पूर्ण भूतोंका संहार करनेवाले, २१ प्रभु:--स्वामी ।।
ବାୟୁ କହିଲେ— ସେଇ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ସେଇ ନିବୃତ୍ତି; ସେ ନିୟମନିଷ୍ଠ, ନିତ୍ୟ ଏବଂ ଧ୍ରୁବ। ଶ୍ମଶାନବାସୀ ସେଇ ଭଗବାନ ଆକାଶରେ ମଧ୍ୟ ବିଚରନ୍ତି, ପୃଥିବୀରେ ମଧ୍ୟ; ଏବଂ ପାପାଚାରୀଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦିଅନ୍ତି।
Verse 34
अभिवाद्यो महाकर्मा तपस्वी भूतभावन: । उन्मत्तवेषप्रच्छन्न: सर्वलोकप्रजापति:
ସେ ଅଭିବାଦ୍ୟ—ମହାକର୍ମା, ତପସ୍ବୀ, ଭୂତଭାବନ (ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଉତ୍ପାଦକ-ପାଳକ)। ଉନ୍ମତ୍ତ ବେଷରେ ଗୁପ୍ତ ରହି, ସେ ସର୍ବଲୋକର ପ୍ରଜାଙ୍କ ପାଳକ ପ୍ରଜାପତି।
Verse 35
महारूपो महाकायो वृषरूपो महायशा: । महात्मा सर्वभूतात्मा विश्वरूपो महाहनु:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— ସେ ମହାରୂପୀ, ମହାକାୟ; ବୃଷରୂପ—ଧର୍ମସ୍ୱରୂପ—ଏବଂ ମହାୟଶସ୍ବୀ। ସେ ମହାତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଅନ୍ତରାତ୍ମା; ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଯାହାଙ୍କ ରୂପ, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ହନୁ (ଜହ୍ନ) ମହାନ।
Verse 36
लोकपालोडन््तर्तितात्मा प्रसादो हयगर्दभि: । पवित्र च महांश्नैव नियमो नियमाश्रित:
ବାୟୁ କହିଲେ— ସେ ଲୋକମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ, ଅଦୃଶ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରେ ବିଚରଣକାରୀ, ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ କୃପାଶାନ୍ତିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେ ଘୋଡ଼ା ଓ ଖଚ୍ଚର ଯୁକ୍ତ ରଥରେ ଗମନ କରନ୍ତି। ସେ ପବିତ୍ର ଓ ମହାପୂଜ୍ୟ; ଶୌଚ, ସନ୍ତୋଷ ଆଦି ନିୟମ ପାଳନରେ ସେ ଲଭ୍ୟ, ଏବଂ ସେହି ନିୟମମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଶରଣ ମଧ୍ୟ ସେଇ।
Verse 37
सर्वकर्मा स्वयम्भूत आदिरादिकरो निधि: । सहस्राक्षो विशालाक्ष: सोमो नक्षत्रसाधक:
ବାୟୁ କହିଲେ— ସେ ସମସ୍ତ କର୍ମର କର୍ତ୍ତା, ସ୍ୱୟଂଭୂ ଓ ନିତ୍ୟସିଦ୍ଧ; ଆଦିର ମଧ୍ୟ ଆଦି, ପ୍ରଥମ ଆରମ୍ଭ। ସେ ଆଦିକର—ପ୍ରଥମ ମୂଳକୁ ଉଦ୍ଭବ କରାଉଥିବା—ଏବଂ ଅକ୍ଷୟ ଐଶ୍ୱର୍ୟର ନିଧି। ସେ ସହସ୍ରାକ୍ଷ, ବିଶାଳାକ୍ଷ; ସେ ସୋମ—ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ୱରୂପ—ଏବଂ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କର ଧାରକ ଓ ନିୟନ୍ତା।
Verse 38
चन्द्र: सूर्य: शनि: केतुर्ग्रहो ग्रहपतिर्वर: । अत्रिरत््या नमस्कर्ता मृगबाणार्पणो$नघ:
ବାୟୁ କହିଲେ— ସେଇ ଚନ୍ଦ୍ର, ସେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସେଇ ଶନି ଓ କେତୁ; ସେଇ ‘ଗ୍ରହ’ ରାହୁ (ଯେ ଗ୍ରହଣ କରାଏ), ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ପତି ଓ ପାଳକ, ସର୍ବାଧିକ ବରଣୀୟ। ସେ ଅତ୍ରି ଋଷିରୂପ; ସେ ଅତ୍ର୍ୟା—ଅନସୂୟା—କୁ ଦୁର୍ବାସାରୂପେ ନମସ୍କାର କରୁଥିବା; ଏବଂ ମୃଗରୂପ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଯଜ୍ଞରେ ବାଣ ଛାଡ଼ିଥିବା ପାପରହିତ।
Verse 39
महातपा घोरतपा अदीनो दीनसाधक: । संवत्सरकरो मन्त्र: प्रमाणं परमं तप:
ବାୟୁ କହିଲେ— ସେ ମହାତପସ୍ବୀ, ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ଦୀପ୍ତ; ଉଦାର, ଏବଂ ଶରଣାଗତ ଦୀନ-ଦୁଃଖୀଙ୍କ ଆଶା ପୂରଣକାରୀ। ସେ ସଂବତ୍ସରର ନିର୍ମାତା; ସେ ପ୍ରଣବ ଆଦି ମନ୍ତ୍ରସ୍ୱରୂପ; ସେ ପ୍ରମାଣ—ସତ୍ୟ ଅଧିକାର—ଏବଂ ତପସ୍ୟାର ପରମ ସ୍ୱରୂପ।
Verse 40
योगी योज्यो महाबीजो महारेता महाबल: । सुवर्णरिता: सर्वज्ञ: सुबीजो बीजवाहन:
ବାୟୁ କହିଲେ— ସେ ଯୋଗୀ; ମନକୁ ଯାହାରେ ଯୋଗ କରାଯାଏ ସେଇ ଆଶ୍ରୟ—ଯୋଜ୍ୟ। ସେ ମହାବୀଜ—ମହା କାରଣସ୍ୱରୂପ; ମହାବୀର୍ୟଶାଳୀ ଓ ମହାବଳୀ। ତାଙ୍କର ରେତସ୍ ସୁବର୍ଣ୍ଣସମ—ଅଗ୍ନିସ୍ୱରୂପ; ସେ ସର୍ବଜ୍ଞ। ସେ ସୁବୀଜ ନିଜେ, ଏବଂ ଜୀବମାନଙ୍କ ଭିତରେ ସଂସ୍କାରରୂପ ବୀଜକୁ ବହନ କରୁଥିବା ବୀଜବାହନ।
Verse 41
दशबाहुस्त्वनिमिषो नीलकण्ठ उमापतिः । विश्वरूप: स्वयं श्रेष्ठी बलवीरोडबलो गण:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ଦଶଭୁଜ, ଅନିମିଷ, ନୀଳକଣ୍ଠ, ଉମାପତି। ସେ ବିଶ୍ୱରୂପ, ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ ପରମଶ୍ରେଷ୍ଠ; ବଳରେ ବୀର, ଏବଂ ‘ଅବଳ-ଗଣ’—ନିର୍ବଳମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଓ ସମୂହ ଭରସା।
Verse 42
गणकर्ता गणपतिर्दिग्वासा: काम एव च | मन्त्रवित् परमो मन्त्र: सर्वभावकरो हर:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ଗଣକର୍ତ୍ତା, ଗଣପତି, ଦିଗମ୍ବର, ଏବଂ ‘କାମ’—ମନୋହର ଓ କାମ୍ୟ। ସେ ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍, ସ୍ୱୟଂ ପରମ ମନ୍ତ୍ର; ସମସ୍ତ ଭାବ ଓ ସତ୍ତାର କର୍ତ୍ତା; ହର—ଦୁଃଖହର।
Verse 43
कमण्डलुधरो धन्वी बाणहस्त: कपालवान् । अशनी शतघ्नी खड्गी पट्टिशी चायुधी महान्
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ କମଣ୍ଡଲୁଧର, ଧନୁର୍ଧର, ବାଣହସ୍ତ, କପାଳବାନ୍। ସେ ବଜ୍ର, ଶତଘ୍ନୀ, ଖଡ୍ଗ ଓ ପଟ୍ଟିଶ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱାଭାବିକ ଆୟୁଧ ତ୍ରିଶୂଳ ସହିତ ମହାନ୍ ପରମ ଯୋଦ୍ଧାରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ।
Verse 44
खुवहस्त: सुरूपश्न तेजस्तेजस्करो निधि: । उष्णीषी च सुवकत्रश्न उदग्रो विनतस्तथा
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ହସ୍ତରେ ‘ଖୁୱା’ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସୁରୂପ; ତେଜସ୍ୱୀ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ତେଜ ବଢ଼ାଇଦେଉଥିବା ନିଧିସ୍ୱରୂପ। ସେ ଉଷ୍ଣୀଷ (ପାଗ) ଧାରଣ କରନ୍ତି; ମୁଖ ସୁନ୍ଦର; ସେ ଉଦଗ୍ର, ଓଜସ୍ୱୀ; ଏବଂ ସେହି ସହିତ ବିନୟୀ ଓ ଶିଷ୍ଟ।
Verse 45
दीर्घश्व हरिकेशश्व सुतीर्थ: कृष्ण एव च | शृगालरूप: सिद्धार्थो मुण्ड: सर्वशुभड़कर:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ଦୀର୍ଘଶ୍ୱ, ହରିକେଶ, ସୁତୀର୍ଥ ଓ କୃଷ୍ଣ—ଏହି ଅନେକ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେ ଶୃଗାଳରୂପ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସିଦ୍ଧାର୍ଥ—ଯାହାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟୋଜନ ସିଦ୍ଧ; ମୁଣ୍ଡ—ମୁଣ୍ଡିତ ମସ୍ତକଧାରୀ ଭିକ୍ଷୁରୂପ; ଏବଂ ସର୍ବଶୁଭଙ୍କର—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ଦେଉଥିବା।
Verse 46
अजश्च बहुरूपश्च गन्धधारी कपर्द्यपि । ऊर्ध्वरेता ऊर्ध्वलिड्र ऊर्ध्शायी नभःस्थल:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ଅଜ, ବହୁରୂପ; ସୁଗନ୍ଧଧାରୀ ଏବଂ ଜଟାଧାରୀ ମଧ୍ୟ। ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଊର୍ଧ୍ୱମୁଖୀ; ସେ ଊର୍ଧ୍ୱ, ପରାତ୍ପର ଭାବରେ ଗତି କରନ୍ତି ଓ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି; ଏବଂ ଆକାଶବିସ୍ତାରରେ ଶୟନ କରନ୍ତି।
Verse 47
१३३ अज:ः--अजन्मा, १३४ बहुरूप:--बहुत-से रूप धारण करनेवाले, १३५ गन्धधारी--कुंकुम और कस्तूरी आदि सुगन्धित पदार्थ धारण करनेवाले, १३६ कपर्दी-- जटाजूटधारी, १३७ ऊर्ध्वरेता:--अखण्डित ब्रह्मचर्यवाले, १३८ ऊर्ध्वलिजड्ा:--, १३९ ऊर्ध्वशायी--आकाशमें शयन करनेवाले, १४० नभ: स्थलः--आकाश जिनका वासस्थान है वे ।।
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ଅଜ, ବହୁରୂପ; କୁଙ୍କୁମ-କସ୍ତୁରୀ ଆଦି ପବିତ୍ର ସୁଗନ୍ଧ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଜଟାଧାରୀ ତପସ୍ବୀ। ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଊର୍ଧ୍ୱରେ ସ୍ଥିର—ଅଖଣ୍ଡ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟରେ ଦୃଢ; ତାଙ୍କର ଚିହ୍ନ ଊର୍ଧ୍ୱମୁଖୀ; ସେ ଉପରେ ଶୟନ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଆକାଶରେ ହିଁ ବିଶ୍ରାମ; ଏବଂ ଖୋଲା ନଭ ହିଁ ତାଙ୍କର ନିବାସ। ସେ ତ୍ରିଜଟୀ, ବଲ୍କଳବସ୍ତ୍ରଧାରୀ; ରୁଦ୍ର—ଦୁଃଖନିବାରକ; ଗଣସେନାପତି, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ଦିନେ ବିଚରନ୍ତି ଓ ରାତିରେ ବିଚରନ୍ତି; ଅଧର୍ମ ପ୍ରତି ତୀକ୍ଷ୍ଣ କ୍ରୋଧୀ, ତଥାପି ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ।
Verse 48
गजहा दैत्यहा कालो लोकधाता गुणाकर: । सिंहशार्दूलरूपश्न आर्द्रचर्माम्बरावृत:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ଗଜରୂପୀ ଶତ୍ରୁହନ୍ତା, ଦୈତ୍ୟହନ୍ତା; ଏବଂ ସେଇ କାଳ। ସେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ-ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ସଦ୍ଗୁଣର ନିଧି। ସିଂହ ଓ ବ୍ୟାଘ୍ରରୂପ ଧାରଣ କରି, ଗଜାସୁରର ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭିଜା ଚର୍ମକୁ ବସ୍ତ୍ର କରି ଆବୃତ ରହନ୍ତି।
Verse 49
कालयोगी महानाद: सर्वकामश्नतुष्पथ: । निशाचर: प्रेतचारी भूतचारी महेश्वर:
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ କାଳଯୋଗର ଅଧିପତି, ମହାନାଦୀ; ସମସ୍ତ କାମନାକୁ କ୍ଷୟ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ପଥ ଦୁରାରାଧ୍ୟ। ସେ ରାତିରେ ବିଚରନ୍ତି, ପ୍ରେତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲନ୍ତି, ଭୂତମାନଙ୍କ ସହ ଚରନ୍ତି—ସେଇ ମହେଶ୍ୱର।
Verse 50
२१५७ कालयोगी--कालको भी योगबलसे जीतनेवाले
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ଯୋଗବଳରେ କାଳକୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରନ୍ତି, ମହାନାଦୀ; ସମସ୍ତ କାମନାରେ ସମୃଦ୍ଧ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପ୍ରାପ୍ତିର ଚାରି ପଥ—ଜ୍ଞାନଯୋଗ, ଭକ୍ତିଯୋଗ, କର୍ମଯୋଗ ଓ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗଯୋଗ। ସେ ରାତିରେ ବିଚରନ୍ତି, ପ୍ରେତମାନଙ୍କ ସହ ଚାଲନ୍ତି, ଭୂତମାନଙ୍କ ସହ ସଞ୍ଚରନ୍ତି—ମହେଶ୍ୱର, ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଲୋକେଶ୍ୱରମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ମହାନ। ସେ ଏକ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିକାଳରେ ବହୁ ହୁଅନ୍ତି; ବହୁ ରୂପ ଓ ବହୁ ଭୂତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ସ୍ୱର୍ଭାନୁ; ସେ ଅମିତ; ଏବଂ ଭକ୍ତ ଓ ମୁକ୍ତାତ୍ମାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ପରମ ଗତି। ସେ ନୃତ୍ୟପ୍ରିୟ—ତାଣ୍ଡବର ରସିକ; ନିତ୍ୟନର୍ତ୍ତକ; ଯିଏ ନିଜେ ନାଚନ୍ତି ଓ ଜଗତକୁ ନଚାନ୍ତି; ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ସ୍ନେହ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ବିସ୍ତୃତ।
Verse 51
घोरो महातपा: पाशो नित्यो गिरिरुहो नभ: । सहस््रहस्तो विजयो व्यवसायो ह्ातन्द्रित:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— “ସେ ଘୋର ରୂପଧାରୀ ଓ ମହାତପସ୍ବୀ; ନିଜ ଶକ୍ତିର ପାଶରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ବାନ୍ଧେ। ସେ ନିତ୍ୟ, ଗିରିବାସୀ, ଏବଂ ଆକାଶ ପରି ବିଶାଳ। ସହସ୍ରହସ୍ତ ସେ ବିଜୟୀ—ଦୃଢ଼ନିଶ୍ଚୟୀ ଓ ଆଳସ୍ୟରହିତ।”
Verse 52
अधर्षणो धर्षणात्मा यज्ञहा कामनाशक: । दक्षयागापहारी च सुसहो मध्यमस्तथा
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— “ସେ ଅଧର୍ଷଣ (ଅଜେୟ), ତଥାପି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରୁଥିବା ଶକ୍ତିସ୍ୱରୂପ; ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞଧ୍ୱଂସକ ଏବଂ କାମ (କାମଦେବ) ନାଶକ। ଦକ୍ଷ-ଯାଗର ଅପହର୍ତ୍ତା/ବିଘ୍ନକର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ ସେଇ—ତଥାପି ସେ ପରମ ସହନଶୀଳ ଓ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ।”
Verse 53
तेजो5पहारी बलहा मुदितो<र्थोडजितोडवर: । गम्भीरघोषो गम्भीरो गम्भीरबलवाहन:
ବାୟୁ କହିଲେ— “ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ତେଜ ହରଣ କରୁଥିବା, ‘ବଳ’ ନାମକ ଦୈତ୍ୟର ସଂହାରକ, ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ ଓ ଅର୍ଥସ୍ୱରୂପ। ସେ ଅଜିତ (ଅପରାଜିତ); ତାଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କେହି ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଘୋଷ ଗମ୍ଭୀର, ସ୍ୱଭାବ ଗମ୍ଭୀର, ଏବଂ ତାଙ୍କର ବାହନ ଅଗାଧ ବଳ ବହନ କରେ।”
Verse 54
न्यग्रोधरूपो न्यग्रोधो वृक्षकर्णस्थितिर्वि भु: । सुतीक्ष्णदशनश्वैव महाकायो महानन:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— “ସେ ବଟବୃକ୍ଷର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ବଟ ନିକଟେ ବସନ୍ତି; ବଟପତ୍ର ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି; ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଭୁ। ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ; ତାଙ୍କର ଦେହ ବିଶାଳ ଏବଂ ମୁଖ ମହାନ।”
Verse 55
विष्वक्सेनो हरिर्यज्ञ: संयुगापीडवाहन: । तीक्ष्णतापश्न हर्यश्वः सहाय: कर्मकालवित्
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— “ସେ ବିଷ୍ୱକ୍ସେନ—ଯିଏ ଦୈତ୍ୟସେନାକୁ ସବୁ ଦିଗରୁ ଖେଦାଇ ଦିଏ; ହରି—ଯିଏ ଆପଦା ହରଣ କରେ; ଯଜ୍ଞ—ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ। ଯୁଦ୍ଧର ଭିଡ଼ରେ ମଧ୍ୟ ଯାହାଙ୍କର ବାହନ ପୀଡ଼ାରହିତ। ସେ ତୀକ୍ଷ୍ଣତାପ—ଅସହ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟତାପ ସମ; ହର୍ୟଶ୍ୱ—ହରିତବର୍ଣ୍ଣ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ସହିତ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସହାୟ ଓ ସଖା; ଏବଂ କର୍ମର ଯଥାଯଥ କାଳ ଜାଣୁଥିବା।”
Verse 56
विष्णुप्रसादितो यज्ञ: समुद्रो वडवामुख: । हुताशनसहायश्च प्रशान्तात्मा हुताशन:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ଯଜ୍ଞ, ମହାସମୁଦ୍ର, ସମୁଦ୍ରସ୍ଥ ବଡ଼ବାମୁଖ ଅଗ୍ନି, ଅଗ୍ନିର ସହାୟ ଓ ସଖା ବାୟୁ, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ହୁତାଶନ ଅଗ୍ନି—ଏ ସମସ୍ତେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ଧାରିତ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହୁଅନ୍ତି; ଶାନ୍ତ ସ୍ୱଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Verse 57
उग्रतेजा महातेजा जन्यो विजयकालवित् | ज्योतिषामयनं सिद्धि: सर्वविग्रह एव च
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ଉଗ୍ରତେଜସ୍ବୀ, ମହାତେଜସ୍ବୀ; ସୃଷ୍ଟିର ଜନକ ଏବଂ ବିଜୟର ଯଥାକାଳ ଜ୍ଞାତା। ଜ୍ୟୋତିଷ୍କମାନଙ୍କର ପଥ ଓ ଆଶ୍ରୟ ସେଇ; ସିଦ୍ଧିର ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ସମସ୍ତ ରୂପ ଯାହାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ସେଇ।
Verse 58
शिखी मुण्डी जटी ज्वाली मूर्तिजो मूर्द्धनो बली । वेणवी पणवी ताली खली कालकटंकट:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ଶିଖାଧାରୀ ମଧ୍ୟ, ମୁଣ୍ଡିତ ମଧ୍ୟ, ଜଟାଧାରୀ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ୱାଲାମୟ ମଧ୍ୟ; ଦେହରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ ଏବଂ ମସ୍ତକ-ଶିଖରେ ଧ୍ୟେୟ; ସେ ବଳବାନ। ସେଇ ବେଣୁବାଦକ, ପଣବବାଦକ ଓ ତାଳଧାରକ; ସେଇ ଖଳିହାନର ଅଧିପତି, ଏବଂ କାଳ (ଯମ)ର ଶକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ଆବୃତ କରୁଥିବା।
Verse 59
नक्षत्रविग्रहमतिर्गुणबुद्धिर्लयो 5गम: । प्रजापतिर्विश्वबाहुर्विभाग: सर्वगो5मुख:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ନକ୍ଷତ୍ର, ଗ୍ରହ, ତାରା ଆଦିର ଗତି-ବିନ୍ୟାସ ଜାଣେ; ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ବୁଦ୍ଧି ଯାହାର; ପ୍ରଳୟେ ଯାହାରେ ସବୁ ଲୟ ହୁଏ, ତଥାପି ଯିଏ ଅଗମ୍ୟ। ସେଇ ପ୍ରଜାପତି, ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ; ସର୍ବତ୍ର ବିସ୍ତୃତ ଭୁଜାଯୁକ୍ତ; ବିଭାଗ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ତତ୍ତ୍ୱ; ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ଏବଂ ଅମୁଖ—ସୀମିତ ରୂପର ପରେ।
Verse 60
विमोचन: सुसरणो हिरण्यकवचोद्धव: । मेढ्रजो बलचारी च महीचारी ख्रुतस्तथा
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ବିମୋଚନ, ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରୁଥିବା; ସୁସରଣ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶରଣ; ହିରଣ୍ୟକବଚୋଦ୍ଧବ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ-କବଚଧାରୀ ତତ୍ତ୍ୱର ଉଦ୍ଭବମୂଳ; ମେଢ୍ରଜ; ବଲଚାରୀ, ବଳର ସଞ୍ଚାରକ; ମହୀଚାରୀ, ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀରେ ବିଚରଣକାରୀ; ଏବଂ ଖ୍ରୁତ, ସର୍ବତ୍ର ପହଞ୍ଚିଥିବା।
Verse 61
सर्वतूर्यनिनादी च सर्वातोद्यपरिग्रह: । व्यालरूपो गुहावासी गुहो माली तरड्रवित्
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ତୂର୍ୟ-ନାଦରେ ନିନାଦିତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବାଦ୍ୟର ସମଗ୍ରତାକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଧାରଣ କରୁଥିବା। ସେ ମହାବ୍ୟାଳ (ଶେଷନାଗ) ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ତଥାପି ହୃଦୟ-ଗୁହାରେ ଗୁପ୍ତ ନିବାସ କରେ। ସେଇ ଗୁହ—ସ୍କନ୍ଦ—ମାଳାଧାରୀ, ଏବଂ ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣା ଆଦି ଦେହଧର୍ମ-ତରଙ୍ଗମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାତା-ସାକ୍ଷୀ।
Verse 62
त्रिदशस्त्रिकालधृक् कर्मसर्वबन्धविमोचन: । बन्धनस्त्वसुरेन्द्राणां युधि शत्रुविनाशन:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— ସେ ଜନ୍ମ, ସ୍ଥିତି ଓ ଲୟ—ଏଇ ତିନି ଅବସ୍ଥାର ଧାରକ; ଭୂତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ—ତ୍ରିକାଳର ବାହକ; ଏବଂ କର୍ମଜନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନକୁ କାଟି ମୋକ୍ଷଦାତା। କିନ୍ତୁ ଅସୁରେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ବନ୍ଧନସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁବିନାଶକ।
Verse 63
सांख्यप्रसादो दुर्वासा: सर्वसाधुनिषेवित: । प्रस्कन्दनो विभागज्ञो5तुल्यो यज्ञविभागवित्
ବାୟୁ କହିଲେ— ସାଂଖ୍ୟର ବିବେକଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଦୁର୍ବାସା ସେଇ; ସମସ୍ତ ସାଧୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ। ବ୍ରହ୍ମାଦି ମହାନ୍ମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନଭ୍ରଷ୍ଟ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ; କର୍ମ ଓ ଫଳର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ବିଭାଗ ଜାଣୁଥିବା; ଅତୁଲ୍ୟ; ଏବଂ ଯଜ୍ଞରେ ହବିଷ୍ୟର ଯଥାଯଥ ଭାଗବିଭାଗର ବିଦ୍।
Verse 64
सर्ववास: सर्वचारी दुर्वासा वासवो5मर: । हैमो हेमकरो<यज्ञ: सर्वधारी धरोत्तम:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— ସେ ସର୍ବତ୍ରବାସୀ ଓ ସର୍ବତ୍ରଚାରୀ; ‘ଦୁର୍ବାସା’—ଏତେ ଅସୀମ ଓ ଅପାର ଯେ କୌଣସି ବସ୍ତ୍ର ତାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆବୃତ କରିପାରେ ନାହିଁ। ସେ ବାସବ—ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ୱରୂପ ଐଶ୍ୱର୍ୟ—ଏବଂ ଅମର—ଅବିନାଶୀ। ସେ ହୈମ—ହିମାଳୟର ହିମରାଶି ସମ; ହେମକର—ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ପାଦକ; ଅୟଜ୍ଞ—କର୍ମକାଣ୍ଡରୁ ଅତୀତ; ସର୍ବଧାରୀ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା; ଏବଂ ଧରୋତ୍ତମ—ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ପରମ ଧାରକ।
Verse 65
लोहिताक्षो महाक्षश्न विजयाक्षो विशारद: । संग्रहो निग्रह: कर्ता सर्पचीरनिवासन:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— ସେ ଲୋହିତାକ୍ଷ—ରକ୍ତନେତ୍ର—ଏବଂ ମହାକ୍ଷ—ବିଶାଳ ନେତ୍ରବାନ; ବିଜୟାକ୍ଷ—ବିଜୟୀ ଦୃଷ୍ଟିବାନ—ଏବଂ ବିଶାରଦ—ନିପୁଣ। ସେ ସଂଗ୍ରହକାରୀ, ନିଗ୍ରହକାରୀ, କର୍ତ୍ତା—ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାର ମୂଳ ଉତ୍ପାଦକ—ଏବଂ ସର୍ପଚର୍ମ-ଚୀରଧାରୀ।
Verse 66
मुख्यो<मुख्यश्न देहश्व॒ काहलि: सर्वकामद: । सर्वकालप्रसादश्न॒ सुबलो बलरूपधृक्
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତାଙ୍କଠାରୁ ଉପରେ କେହି ନାହିଁ; ସେ ଦେହସ୍ୱରୂପ ନିଜେ। ସେ କାହଲି; ସମସ୍ତ କାମ୍ୟଫଳର ଦାତା। ସର୍ବକାଳ କୃପାଶୀଳ; ଅତିବଳବାନ; ବଳ ଓ ରୂପର ଆଧାର ଏବଂ ପ୍ରକାଶ।
Verse 67
सर्वकामवरश्रैव सर्वद: सर्वतोमुख: । आकाशनिर्विरूपश्न निपाती हवश: खग:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ସମସ୍ତ କାମ୍ୟସିଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସର୍ବଦାତା; ସର୍ବତୋମୁଖ। ଆକାଶ ପରି ସେ ଏକ ରୂପରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ; ଅସଂଖ୍ୟ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ସେ ପାପୀମାନଙ୍କୁ ପତିତ କରେ; କାହାର ବଶ ନୁହେଁ; ଆକାଶଗାମୀ।
Verse 68
रौद्ररूपोंडशुरादित्यो बहुरश्मि: सुवर्चसी । वसुवेगो महावेगो मनोवेगो निशाचर:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ରୌଦ୍ର ଓ ଭୟଙ୍କର ରୂପଧାରୀ; ସେ କିରଣସ୍ୱରୂପ ଆଦିତ୍ୟ, ଅସଂଖ୍ୟ ରଶ୍ମିଧାରୀ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ତେଜସ୍ୱୀ। ତାଙ୍କର ବେଗ ବାୟୁ ସମ; ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ—ମନୋବେଗ ସମ ଶୀଘ୍ର; ଏବଂ ସେ ରାତିରେ ବିଚରେ।
Verse 69
सर्ववासी श्रियावासी उपदेशकरो5डकर: । मुनिरात्मनिरालोक: सम्भग्नश्न सहस्रद:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଆତ୍ମରୂପେ ବସନ୍ତି; ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ସହିତ ମଧ୍ୟ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି। ସେ ଉପଦେଶକ—ଜିଜ୍ଞାସୁମାନଙ୍କୁ ତତ୍ତ୍ୱବୋଧ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ଉଦ୍ଧାରକ ଉପଦେଶ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱାଭିମାନରହିତ, ମନନଶୀଳ, ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେହାଦି ଉପାଧିଠାରୁ ପରେ ଦେଖୁଥିବା; ଯଥାଯଥ ଭାବେ ସେବିତ-ସମ୍ମାନିତ; ଏବଂ ସହସ୍ରଦାନୀ।
Verse 70
पक्षी च पक्षरूपश्ष अतिदीप्तो विशाम्पति: । उन्मादो मदन: कामो हाश्व॒त्थोडर्थकरो यश:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ପକ୍ଷରୂପ ମଧ୍ୟ; ଅତିଦୀପ୍ତ, ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଅଧିପତି। ସେ ପ୍ରେମୋନ୍ମାଦ, ମଦନ, କାମ ନିଜେ; ସେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ—ସଂସାରବୃକ୍ଷ—ଅର୍ଥ (ଧନାଦି) ଦେଇଥାଏ; ଏବଂ ଯଶଃସ୍ୱରୂପ।
Verse 71
३३६ वामदेव:--वामदेव ऋषिस्वरूप
ସେ ବାମଦେବ—ଋଷିସ୍ୱରୂପ; ସେ ବାମ—ପାପୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତିକୂଳ; ସେ ପ୍ରାକ୍—ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଦି; ସେ ଦକ୍ଷିଣ—କୁଶଳ; ସେ ବାମନ—ବଳିକୁ ବାନ୍ଧିଥିବା ବାମନରୂପଧାରୀ; ସେ ସିଦ୍ଧଯୋଗୀ—ସନତ୍କୁମାର ଆଦି ସିଦ୍ଧ ମହାତ୍ମା; ସେ ମହର୍ଷି—ବସିଷ୍ଠ ଆଦି; ସେ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ—ଆପ୍ତକାମ; ସେ ସିଦ୍ଧସାଧକ—ସିଦ୍ଧି ଓ ସାଧନାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରୁଥିବା।
Verse 72
भिक्षश्व भिक्षुरूपश्न विपणो मृदुरव्यय: । महासेनो विशाखश्न षष्टिभागो गवां पति:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ଭିକ୍ଷୁ ଓ ଭିକ୍ଷୁରୂପ ଧାରଣକାରୀ; ବ୍ୟବହାର-ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ଦରକଷାକଷିରୁ ଅତୀତ, ମୃଦୁସ୍ୱଭାବୀ ଏବଂ ଅବ୍ୟୟ। ସେ ମହାସେନ ଓ ବିଶାଖ; ସେ ‘ଷଷ୍ଟିଭାଗ’ (ସଂବତ୍ସରକୁ ସାଠି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ରୂପ); ଏବଂ ସେ ‘ଗବାଂ ପତି’—ଅର୍ଥାତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଅଧିପତି।
Verse 73
वामदेवश्न वामश्न प्राग् दक्षिणश्र॒ वामन: । सिद्धयोगी महर्षिश्न सिद्धार्थ: सिद्धसाधक:
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ବାମଦେବ ଓ ବାମ; ସେ ପ୍ରାକ୍, ଦକ୍ଷିଣ, ଓ ବାମନ। ସେ ସିଦ୍ଧଯୋଗୀ ଓ ମହର୍ଷି; ସେ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ—ଅଭୀଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧ କରୁଥିବା, ଓ ସିଦ୍ଧସାଧକ—ସିଦ୍ଧିକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରୁଥିବା। ସେ ବଜ୍ରହସ୍ତ—ବଜ୍ରଧାରୀ; ସେ ବିଷ୍କମ୍ଭୀ—ସର୍ବାଧାର ବିସ୍ତାର; ଓ ଚମୂସ୍ତମ୍ଭନ—ଶତ୍ରୁସେନାକୁ ସ୍ତବ୍ଧ କରୁଥିବା। ସେ ବୃତ୍ତାବୃତ୍ତକର—ଯୁଦ୍ଧରେ ମଣ୍ଡଳ-ବ୍ୟୂହ ଗଢ଼ି ଭେଦି ଅକ୍ଷତ ଫେରିବାରେ ନିପୁଣ; ସେ ତାଳ—ଆଧାର-ତଳର ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ; ସେ ମଧୁ—ବସନ୍ତରୂପ; ଓ ମଧୁକଲୋଚନ—ମଧୁବର୍ଣ୍ଣ ନୟନବାନ।
Verse 74
वाचस्पत्यो वाजसनो नित्यमाश्रमपूजित: । ब्रद्मचारी लोकचारी सर्वचारी विचारवित्
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ବାଚସ୍ପତ୍ୟ ଓ ବାଜସନ; ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦା ପୂଜିତ। ସେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ—ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ; ସେ ଲୋକଚାରୀ—ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବିଚରଣକାରୀ; ସେ ସର୍ବଚାରୀ—ସର୍ବତ୍ର ଗମନକାରୀ; ଏବଂ ସେ ବିଚାରବିତ୍—ବିବେକଜ୍ଞ।
Verse 75
ईशान ईश्वर: कालो निशाचारी पिनाकवान् | निमित्तस्थो निमित्तं च नन्दिर्नन्दिकरो हरि:
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ଈଶାନ, ସେ ଈଶ୍ୱର; ସେ କାଳସ୍ୱରୂପ; ସେ ନିଶାଚାରୀ; ସେ ପିନାକଧାରୀ। ସେ ନିମିତ୍ତରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଓ ସେଇ ନିମିତ୍ତ ମଧ୍ୟ; ସେ ନନ୍ଦି, ଆନନ୍ଦଦାତା—ହରି, ପାପହର।
Verse 76
३६८ ईशान:--नियन्ता, ३६९ ईश्वर:--सबके शासक, ३७० काल:--कालस्वरूप, ३७१ निशाचारी--प्रलयकालकी रातमें विचरनेवाले, ३७२ पिनाकवान्--पिनाक नामक धनुष धारण करनेवाले, ३७३ निमित्तस्थ:--अन्तर्यामी, ३७४ निमित्तम--निमित्त कारणरूप, ३७५ नन्दि:--ज्ञानसम्पत्तिरूप, ३७६ नन्दिकर:--ज्ञानरूपीसम्पत्ति देनेवाले, ३७७ हरि:--विष्णुस्वरूप ।। नन्दीश्वरश्ष नन्दी च नन्दनो नन्दिवर्द्धन: । भगहारी निहन्ता च कालो ब्रह्मा पितामह:,३७८ नन्दीश्वर:--नन्दी नामक पार्षदके स्वामी, ३७९ नन्दी--नन्दी नामक गणरूप, ३८० नन्दन:--परम आनन्द प्रदान करनेवाले, ३८१ नन्दिवर्द्धन:--समृद्धि बढ़ानेवाले, ३८२ भगहारी--ऐश्वर्यका अपहरण करनेवाले, ३८३ निहन्ता--मृत्युरूपसे सबको मारनेवाले, ३८४ काल:--चौंसठ कलाओंके निवासस्थान, ३८५ ब्रह्मा--लोकसष्टा ब्रह्मा, ३८६ पितामह:--प्रजापतिके भी पिता
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର ଓ ନନ୍ଦୀ ମଧ୍ୟ; ପରମ ଆନନ୍ଦଦାତା ଓ ସମୃଦ୍ଧିବର୍ଦ୍ଧକ। ସେ ଭାଗ୍ୟ-ଐଶ୍ୱର୍ୟ ହରଣକାରୀ, ମୃତ୍ୟୁରୂପେ ସଂହାରକ; ସେଇ କାଳ, ଏବଂ ସେଇ ବ୍ରହ୍ମା—ପିତାମହ।
Verse 77
चतुर्मुखो महालिड्ल्शश्चवारुलिड्रस्तथैव च | लिड्डाध्यक्ष: सुराध्यक्षो योगाध्यक्षो युगावह:
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ଚତୁର୍ମୁଖ; ସେଇ ମହାଲିଙ୍ଗ, ଏବଂ ସେଇ ଚାରୁଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ। ସେ ଲିଙ୍ଗାଧ୍ୟକ୍ଷ; ଦେବାଧିପତି, ଯୋଗାଧ୍ୟକ୍ଷ, ଏବଂ ଚାରି ଯୁଗର ପରମ୍ପରାକୁ ବହନ କରି ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 78
बीजाध्यक्षो बीजकर्ता अध्यात्मानुगतो बल: । इतिहास: सकल्पश्ष गौतमो5थ निशाकर:
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ବୀଜାଧ୍ୟକ୍ଷ ଓ ବୀଜକର୍ତ୍ତା; ଅଧ୍ୟାତ୍ମମାର୍ଗାନୁଗତ ଓ ବଳବାନ। ସେ ଇତିହାସ, କଳ୍ପ ସହିତ; ସେ ଗୌତମ, ଏବଂ ନିଶାକର—ଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ।
Verse 79
दम्भो हादम्भो वैदम्भो वश्यो वशकर: कलि: । लोककर्ता पशुपतिर्महाकर्ता हनौषध:
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ଶତ୍ରୁଦମନକାରୀ, ତଥାପି ଦମ୍ଭରହିତ; ଦମ୍ଭରହିତମାନଙ୍କର ଆତ୍ମୀୟ; ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଖରେ ବଶୀଭୂତ ହେବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ, ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବଶ କରିବାର ଶକ୍ତିଧର। ସେଇ କଳିଯୁଗରୂପ କାଳ; ଲୋକକର୍ତ୍ତା, ଜୀବମାନଙ୍କର ପତି (ପଶୁପତି), ପଞ୍ଚମହାଭୂତାଦି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଗଢ଼ୁଥିବା ମହାକର୍ତ୍ତା; ଏବଂ ଅନ୍ନ-ଔଷଧ ନିର୍ଭରତାରୁ ଅତୀତ।
Verse 80
अक्षरं परम॑ ब्रह्म बलवच्छक्र एव च । नीतिहानीति: शुद्धात्मा शुद्धो मान्यो गतागत:
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ଅକ୍ଷର, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ଏବଂ ସେଇ ବଳବାନ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ମଧ୍ୟ। ସେ ନୀତି ଓ ଅନୀତି; ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା, ପରମ ଶୁଦ୍ଧ, ମାନ୍ୟ, ଏବଂ ଗତି-ଆଗତିରୂପ ସଂସାରଚକ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱସ୍ୱରୂପ।
Verse 81
बहुप्रसाद: सुस्वप्नो दर्पणो<थ त्वमित्रजित् । वेदकारो मन्त्रकारो विद्वान् समरमर्दन:
ବାୟୁ କହିଲେ— ତୁମେ ଅପାର କୃପାଦାତା; ତୁମ ସ୍ୱପ୍ନ ଶୁଭ; ତୁମେ ଦର୍ପଣ ସମ ନିର୍ମଳ; ତୁମେ ଶତ୍ରୁଜୟୀ। ତୁମେ ବେଦକର୍ତ୍ତା, ମନ୍ତ୍ରପ୍ରକାଶକ, ସର୍ବଜ୍ଞ ଏବଂ ରଣଭୂମିରେ ଶତ୍ରୁମର୍ଦ୍ଦନକାରୀ।
Verse 82
महामेघनिवासी च महाघोरो वशी कर: । अग्निज्वालो महाज्वालो अतिधूम्रो हुतो हवि:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— ସେ ପ୍ରଳୟକାଳୀନ ମହାମେଘମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସନ୍ତି; ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବଶ କରୁଥିବା, ଏବଂ ସଂହାରକର୍ତ୍ତା। ସେ ଅଗ୍ନିଜ୍ୱାଳା ପରି ଦୀପ୍ତ, ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ମହାଜ୍ୱାଳାମୟ; ସର୍ବଦାହକାଳେ ଘନ ଧୂମ୍ରରେ ଆବୃତ। ସେ ଆହୁତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଅଗ୍ନିସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ସେଇ ହବି— ଘୃତ, ଦୁଧ ଆଦି ଅର୍ପଣଯୋଗ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟ।
Verse 83
वृषण: शड्करो नित्यं वर्चस्वी धूमकेतन: । नीलस्तथाडूलुब्धश्न शोभनो निरवग्रह:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— ସେ ବୃଷଣ— ଧର୍ମସ୍ୱରୂପ, କର୍ମଫଳକୁ ବର୍ଷା କରୁଥିବା; ସେ ଶଙ୍କର— ସଦା କଲ୍ୟାଣକାରୀ। ସେ ନିତ୍ୟ ତେଜସ୍ୱୀ; ଧୂମକେତନ— ଅଗ୍ନିସ୍ୱରୂପ। ସେ ନୀଳ— ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ; ଅଲୁବ୍ଧ— ଆତ୍ମତୃପ୍ତ, ବିଷୟଲୋଭରହିତ; ଶୋଭନ— ଦୀପ୍ତିମାନ; ନିରବଗ୍ରହ— ସମସ୍ତ ବାଧାରୁ ମୁକ୍ତ।
Verse 84
स्वस्तिद: स्वस्तिभावश्च भागी भागकरो लघु: । उत्सड्रश्न महाड़श्व महागर्भपरायण:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— ସେ ସ୍ୱସ୍ତିଦ— କଲ୍ୟାଣଦାତା; ଏବଂ ସ୍ୱସ୍ତିଭାବ— କଲ୍ୟାଣମୟ ସତ୍ତା। ସେ ଯଜ୍ଞରେ ନିଜ ଭାଗ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ହବିଷ୍ୟର ବିଭାଜନ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି। ସେ ଶୀଘ୍ରକାରୀ, ଆସକ୍ତିରହିତ, ମହାଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କ ପରମ ଆଶ୍ରୟ।
Verse 85
कृष्णवर्ण: सुवर्णश्व इन्द्रियं सर्वदेहिनाम् । महापादो महाहस्तो महाकायो महायशा:
ବାୟୁ କହିଲେ— ସେ କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଶ୍ୱଯୁକ୍ତ; ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଶକ୍ତି ସେଇ। ସେ ମହାପାଦ— ବିଶାଳ ପଦକ୍ଷେପୀ, ମହାହସ୍ତ— ପ୍ରବଳ ହସ୍ତବାନ, ମହାକାୟ— ବିରାଟ୍ ସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ମହାୟଶା— ମହାନ୍ ଯଶସ୍ୱୀ।
Verse 86
महामूर्धा महामात्रो महानेत्रो निशालय: । महान्तको महाकर्णो महोष्ठश्न महाहनुः
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— ସେ ମହାମୁଣ୍ଡ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଦେହବାନ, ମହାନେତ୍ର; ସେଇ ‘ନିଶାଳୟ’—ଯେଉଁଠାରେ ଅବିଦ୍ୟାରୂପ ଅନ୍ଧକାର ଲୟ ପାଏ। ସେ ମୃତ୍ୟୁର ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ; ମହାକର୍ଣ୍ଣ, ଘନ ଓଠବାନ, ଦୃଢ଼ ମହାହନୁବାନ।
Verse 87
महानासो महाकम्बुर्महाग्रीव: श्मशानभाक् । महावक्षा महोरस्को हान्तरात्मा मृगालय:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— ସେ ମହାନାସ, ଘନ କଣ୍ଠବାନ ଓ ମହାଗ୍ରୀବ; ଶ୍ମଶାନଭୂମିରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରେ। ତାହାର ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ବିଶାଳ, ଉରଃପ୍ରଦେଶ ବିସ୍ତୃତ ଓ ବଳବାନ; ସେଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ସେଇ ଜୀବମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ—ଯିଏ ମୃଗଶିଶୁକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହରେ କୋଳେ ଧରେ।
Verse 88
लम्बनो लम्बितोष्ठ क्ष महामाय: पयोनिधि: । महादन्तो महादंष्टो महाजिह्दो महामुख:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— ସେ ଅସଂଖ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆଧାର; ପ୍ରଳୟକାଳେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଗ୍ରସିବା ପାଇଁ ଯାହାର ଓଠ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ; ସେ ମହାମାୟାବୀ; ସେଇ କ୍ଷୀରସାଗରସ୍ୱରୂପ। ତାହାର ଦାନ୍ତ ମହାନ, ଦାଢ଼ ବିଶାଳ; ଜିହ୍ବା ବିସ୍ତୃତ ଓ ମୁଖ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼।
Verse 89
महानखो महारोमा महाकोशो महाजट: । प्रसन्नश्ष प्रसादश्ष प्रत्ययो गिरिसाधन:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— ସେ ମହାନଖବାନ, ମହାରୋମବାନ, ମହାକୋଶ (ବିଶାଳ ଉଦର) ଓ ମହାଜଟାବାନ; ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ, ପ୍ରସାଦର ମୂର୍ତ୍ତି, ନିଶ୍ଚୟଜ୍ଞାନର ଆଧାର, ଏବଂ ପର୍ବତକୁ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧସାଧନ କରିପାରୁଥିବା।
Verse 90
स्नेहनो<स्नेहनश्वैव अजितश्न महामुनि: । वृक्षाकारो वृक्षकेतुरनलो वायुवाहन:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— ସେ ସ୍ନେହଶୀଳ ମଧ୍ୟ, ଆସକ୍ତିରହିତ ମଧ୍ୟ; ଅଜିତ ଆତ୍ମସଂଯମବାନ ମହାମୁନି। ସେ ବୃକ୍ଷାକାର—ସଂସାରବୃକ୍ଷସ୍ୱରୂପ; ବୃକ୍ଷସମ ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱଜଧାରୀ; ସେ ଅନଲ—ଅଗ୍ନିସ୍ୱରୂପ; ଏବଂ ବାୟୁକୁ ନିଜ ବାହନ କରୁଥିବା।
Verse 91
गण्डली मेरुधामा च देवाधिपतिरेव च । अथर्वशीर्ष: सामास्य ऋक््सहस्रामितेक्षण:
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ଗଣ୍ଡଲୀ, ଯିଏ ପର୍ବତ-ଗୁହାରେ ବାସ କରନ୍ତି; ମେରୁଧାମା, ଯାହାଙ୍କ ଧାମ ମେରୁ ପର୍ବତ; ନିଶ୍ଚୟ ଦେବାଧିପତି। ଅଥର୍ବବେଦ ତାଙ୍କର ଶିର, ସାମବେଦ ତାଙ୍କର ମୁଖ, ଏବଂ ଋଗ୍ବେଦର ସହସ୍ର ଋଚା ତାଙ୍କର ଅପରିମେୟ ନୟନ।
Verse 92
यजुः:पादभुजो गुहा:ः प्रकाशो जड्रमस्तथा । अमोघार्थ: प्रसादश्ष अभिगम्य: सुदर्शन:
ବାୟୁ କହିଲେ—ଯଜୁର୍ବେଦ ଯାହାଙ୍କ ହାତ-ପାଦ; ଯିଏ ସ୍ୱରୂପରେ ଗୁହ୍ୟ, ତଥାପି କୃପାରେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି; ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମଧ୍ୟରେ ଚଳନଶୀଳ; ଯାହାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅମୋଘ—ଯଥୋଚିତ ଯାଚନାକୁ ସଫଳ କରନ୍ତି; କରୁଣାରେ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ; ସହଜରେ ପ୍ରାପ୍ୟ; ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ସୁନ୍ଦର।
Verse 93
उपकार: प्रिय: सर्व: कनक:ः काञउ्चनच्छवि: । नाभिननन्दिकरो भाव: पुष्करस्थपति: स्थिर:
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ଉପକାରୀ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ; ସୁବର୍ଣ୍ଣସ୍ୱରୂପ, କାଞ୍ଚନ ସମାନ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଛବିଯୁକ୍ତ। ତାଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ପ୍ରଶଂସା-ଚାଟୁକାରିତାରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଜଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ପଦ୍ମ ପରି ସେ ସ୍ଥିର ଓ ଦୃଢ।
Verse 94
५१६ उपकार:--उपकार करनेवाले
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ଉପକାରସ୍ୱରୂପ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ସର୍ବସ୍ୱ, ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଏବଂ କାଞ୍ଚନ ସମାନ ମନୋହର କାନ୍ତିଯୁକ୍ତ। ସେ ନାଭି—ସମସ୍ତ ଲୋକର ମଧ୍ୟଭୂମି; ଆନନ୍ଦଦାତା; ଶ୍ରଦ୍ଧା-ଭକ୍ତିର ସ୍ୱରୂପ; ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରୂପ ପୁଷ୍କରର ନିର୍ମାତା; ଏବଂ ଅଚଳ। ସେ ଦ୍ୱାଦଶ—ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସଂହାରକ ଥିବାରୁ ଭୟଙ୍କର; ଆଦିକାରଣ; ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ, ଯଜ୍ଞରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ। ସେ ପ୍ରଳୟର ରାତ୍ରି, କଳିର ସ୍ୱରୂପ, ସବୁକୁ ଗ୍ରସିବା କାଳ, ମକରରୂପ, ଏବଂ ଯାହାକୁ କାଳ—ଅର୍ଥାତ୍ ମୃତ୍ୟୁ—ମଧ୍ୟ ପୂଜେ।
Verse 95
सगणो गणकारश्न भूतवाहनसारथि: । भस्मशयो भस्मगोप्ता भस्मभूतस्तरुर्गण:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ଗଣସହିତ, ଏବଂ ସେହି ଗଣମାନଙ୍କର କର୍ତ୍ତା-ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ; ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସେ ନିଜ ଗଣରେ ସମ୍ମିଳିତ କରନ୍ତି। ତ୍ରିପୁର-ବିନାଶ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଯୋଗକ୍ଷେମ ବହନକାରୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେ ନିଜ ସାରଥି କରିଥିଲେ। ସେ ଭସ୍ମ ଉପରେ ଶୟନ କରନ୍ତି, ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସ୍ୱୟଂ ଭସ୍ମସ୍ୱଭାବ; କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ପରି ବରଦାୟୀ; ଭୃଙ୍ଗିରିଟି ଓ ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱର ଆଦି ପାର୍ଷଦ-ଗଣ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହନ୍ତି।
Verse 96
लोकपालस्तथालोको महात्मा सर्वपूजित: । शुक्लस्त्रिशुक्ल: सम्पन्न: शुचिर्भूतनिषेवित:
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ଲୋକମାନଙ୍କର ପାଳକ, ତଥାପି ଲୋକାତୀତ; ମହାତ୍ମା, ସର୍ବପୂଜିତ। ସ୍ୱରୂପେ ଶୁଦ୍ଧ—ମନ, ବାଣୀ ଓ ଶରୀରରେ ତ୍ରିଶୁଦ୍ଧ; ସମସ୍ତ ଶ୍ରେୟସ୍ରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ପରମ ପବିତ୍ର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ।
Verse 97
आश्रमस्थ: क्रियावस्थो विश्वकर्ममतिर्वर: । विशालशाखतस्ताग्रोष्ठो हम्बुजाल: सुनिश्चल:
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ଆଶ୍ରମଧର୍ମରେ ସ୍ଥିତ ଓ ଯଜ୍ଞାଦି ପବିତ୍ର କ୍ରିୟାରେ ଅଚଳଭାବେ ନିୟୁକ୍ତ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଜଗତ୍-ରଚନାର କର୍ମରେ ତାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି କୁଶଳ। ବିଶାଳ ଭୁଜାବାନ, ତାମ୍ର ଓଷ୍ଠ; ସେ ଜଳସମୂହ—ସାଗର ସମ—ସର୍ବଥା ନିଶ୍ଚଳ।
Verse 98
कपिल: कपिश: शुक्ल आयुभश्चिव परोडपर: । गन्धर्वो हादितिस्ताक्ष्य: सुविज्ञेयः सुशारद:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ନାନା ରୂପ ଓ ପ୍ରଭାବରେ ବୁଝିବାଯୋଗ୍ୟ: କପିଲ, କପିଶ, ଶୁକ୍ଲ; ଜୀବନରୂପ ଆୟୁଃ; ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଅର୍ବାଚୀନ—ପର ଓ ଅପର; ଗନ୍ଧର୍ବରୂପ, ଅଦିତିରୂପ, ତାକ୍ଷ୍ୟ (ଗରୁଡ) ରୂପ। ସେ ସହଜରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜ୍ଞେୟ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ବାଣୀ ସୁଶାରଦ—ପରିଷ୍କୃତ ଓ ବିବେକମୟ।
Verse 99
परश्चवधायुधो देवो अनुकारी सुबान्धव: । तुम्बवीणो महाक्रोध ऊर्ध्वरेता जलेशय:
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ପରଶୁକୁ ଆୟୁଧ ଧାରଣ କରୁଥିବା; ଦେବସ୍ୱରୂପ। ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଭାବକୁ ଅନୁସରି ସେମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନ୍ଧବ ହୁଏ। ସେ ତୁମ୍ବା-ବୀଣା ବାଜାଏ; ପ୍ରଳୟକାଳେ ମହାକ୍ରୋଧ ପ୍ରକାଶ କରେ। ତାଙ୍କ ବୀର୍ୟ ଅଚଳ ଓ ଅସ୍ଖଲିତ; ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁରୂପେ ସେ ଜଳରେ ଶୟନ କରେ।
Verse 100
उग्रो वंशकरो वंशों वंशनादो हाुनिन्दित: । सर्वाड्ररूपो मायावी सुहदो हुनिलोडनल:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ଉଗ୍ର—ପ୍ରଳୟକାଳେ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରେ; ବଂଶର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଓ ବଂଶସ୍ୱରୂପ; ବଂଶୀନାଦ କରୁଥିବା (କୃଷ୍ଣରୂପ)। ସେ ଅନିନ୍ଦିତ, ସର୍ବାଙ୍ଗ-ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମାୟାବୀ; ହେତୁରହିତ କରୁଣାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସୁହୃଦ; ଏବଂ ଅନିଲ (ବାୟୁ) ଓ ଅନଲ (ଅଗ୍ନି) ରୂପେ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟମାନ।
Verse 101
बन्धनो बन्धकर्ता च सुबन्धनविमोचन: । सयज्ञारि: सकामारिर्महादंष्टी महायुध:
ବାୟୁ କହିଲେ— ସେଇ ବନ୍ଧନ ଓ ବନ୍ଧନକର୍ତ୍ତା; ତଥାପି ସେଇ ଦୃଢତମ ଶୃଙ୍ଖଳାରୁ ମୁକ୍ତିଦାତା। ସେ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞବିରୋଧୀମାନଙ୍କ ସହ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ କାମଜୟୀ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ସହ ମଧ୍ୟ। ସେ ମହାଦଂଷ୍ଟ୍ର, ମହାୟୁଧଧାରୀ।
Verse 102
बहुधा निन्दित: शर्व: शड्कर: शड्करो5धन: । अमरेशो महादेवो विश्वदेव: सुरारिहा
ବାୟୁ କହିଲେ— ଦକ୍ଷ ଓ ତାଙ୍କ ପକ୍ଷଧରମାନେ ଶର୍ବଙ୍କୁ ଅନେକ ପ୍ରକାରେ ନିନ୍ଦା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଶର୍ବ ହିଁ— ପ୍ରଳୟକାଳରେ ସର୍ବସଂହାରକ। ସେ ଶଙ୍କର— କଲ୍ୟାଣକର; ପୁନଃ ଶଙ୍କର— ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦଦାତା। ସେ ‘ଅଧନ’— ସାଂସାରିକ ଧନରହିତ। ସେ ଅମରେଶ, ମହାଦେବ, ବିଶ୍ୱଦେବ, ଏବଂ ସୁରଶତ୍ରୁହନ୍ତା।
Verse 103
अहिर्बुध्न्योड्निलाभश्व चेकितानो हविस्तथा । अजैकपाच्च कापाली त्रिशंकुरजित: शिव:
ବାୟୁ କହିଲେ— (ସେ) ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ୟ, ଅନିଲାଭ; ଚେକିତାନ, ହବି ମଧ୍ୟ। ଅଜୈକପାଦ, କାପାଳୀ; ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ଅଜିତ, ଶିବ— ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ।
Verse 104
धन्वन्तरिर्धूमकेतु: स्कन्दो वैश्रवणस्तथा । धाता शक्रश्न विष्णुश्न मित्रस्त्वष्टा ध्रुवी धर:
ବାୟୁ କହିଲେ— (ସ୍ମରଣୀୟ ଦିବ୍ୟନାମଗୁଡ଼ିକ:) ଧନ୍ୱନ୍ତରି, ଧୂମକେତୁ, ସ୍କନ୍ଦ, ଓ ବୈଶ୍ରବଣ; ଧାତା, ଶକ୍ର, ଓ ବିଷ୍ଣୁ; ମିତ୍ର, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ଧ୍ରୁବୀ, ଓ ଧର।
Verse 105
६१५ धन्वन्तरि:--महावैद्य धन्वन्तरिरूप
ବାୟୁଦେବ ଘୋଷଣା କଲେ— ସେ ଧନ୍ୱନ୍ତରି, ଧୂମକେତୁ, ସ୍କନ୍ଦ, ଓ ବୈଶ୍ରବଣ; ସେ ଧାତା, ଶକ୍ର, ଏବଂ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ନାରାୟଣରୂପ ବିଷ୍ଣୁ; ସେ ମିତ୍ର, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ଧ୍ରୁବ, ଓ ଧର। ତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଏହି— ସେଇ ସର୍ବଗାମୀ ବାୟୁ; ସେଇ ଅର୍ୟମା, ସବିତା, ରବି; ସେଇ ଉଷ୍ଣକିରଣଧାରୀ; ସେଇ ବିଧାତା—ଯିଏ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ ଓ ପୋଷଣ କରନ୍ତି; ସେଇ ମାନ୍ଧାତା—ଯିଏ ତୃପ୍ତି ଦିଅନ୍ତି; ଏବଂ ସେଇ ଭୂତଭାବନ—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉତ୍ପାଦକ ଓ ପାଳକ।
Verse 106
विभुर्वर्णविभावी च सर्वकामगुणावह: । पद्मनाभो महागर्भभ्रन्द्रवक्त्रो-निलोडनल:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ; ନାନା ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ରୂପକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା; ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଗ ଓ ଗୁଣ ଦାନ କରୁଥିବା। ସେ ପଦ୍ମନାଭ—ଯାହାଙ୍କ ନାଭିରୁ ପଦ୍ମ ଉଦ୍ଭବେ; ମହାଗର୍ଭ—ଯିଏ ବିଶାଳ ବିଶ୍ୱକୁ ନିଜ ଅନ୍ତରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଚନ୍ଦ୍ରବକ୍ତ୍ର—ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମନୋହର ମୁଖବିଶିଷ୍ଟ; ଏବଂ ସେଇ ଅନିଲ (ବାୟୁ) ଓ ଅନଲ (ଅଗ୍ନି) ମଧ୍ୟ।
Verse 107
बलवांश्वोपशान्तश्न पुराण: पुण्यचज्चुरी । कुरुकर्ता कुरुवासी कुरुभूतो गुणीषध:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ବଳବାନ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ; ଆଦିପୁରୁଷ; ପୁଣ୍ୟଦ୍ୱାରା ଜଣାପଡୁଥିବା ଧର୍ମ-ନେତ୍ର ସଦୃଶ; କରୁଣାମୟ ପ୍ରଭୁ—କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର କର୍ତ୍ତା, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରବାସୀ, ଏବଂ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର-ସ୍ୱରୂପ ନିଜେ; ତଥା ଜ୍ଞାନ-ବୈରାଗ୍ୟ ଆଦି ଗୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଥିବା ଔଷଧି ସମାନ।
Verse 108
सर्वाशयो दर्भचारी सर्वेषां प्राणिनां पति: । देवदेव: सुखासक्त: सदसत्सर्वरत्नवित्
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ; ଦର୍ଭାଘାସ ଉପରେ ରଖା ହବିଷ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପତି; ଦେବମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଦେବ; ନିଜ ପରମାନନ୍ଦ ସ୍ୱରୂପରେ ସଦା ଆସକ୍ତ; ସତ୍ ଓ ଅସତ୍—ଉଭୟର ଜ୍ଞାତା; ଏବଂ ସମସ୍ତ ରତ୍ନର ପାରଖୀ।
Verse 109
कैलासगिरिवासी च हिमवदूगिरिसंश्रय: । कूलहारी कूलकर्ता बहुविद्यो बहुप्रद:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ କୈଲାସଗିରିରେ ବାସ କରନ୍ତି ଏବଂ ହିମାଳୟ ଶ୍ରେଣୀକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି। ସେ ପ୍ରବଳ ପ୍ରବାହରେ ନଦୀତଟକୁ ହରିନେଇଯାନ୍ତି, ଏବଂ ତଟ ଗଢ଼ନ୍ତି ମଧ୍ୟ—ପୁଷ୍କର ଆଦି ମହାସରୋବର ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ସେ ବହୁ ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ବହୁଦାନୀ।
Verse 110
वणिजो वर्धकी वृक्षो बकुलश्चन्दनश्छद: । सारग्रीवो महाजत्रुरलोलश्व महौषध:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ (କେବେ) ବଣିକ ରୂପେ, (କେବେ) ବୃକ୍ଷ କାଟୁଥିବା ବଢ଼େଇ ରୂପେ; (କେବେ) ସ୍ୱୟଂ ବୃକ୍ଷ ରୂପେ; ବକୁଳ ଓ ଚନ୍ଦନ ବୃକ୍ଷ ରୂପେ; ଏବଂ ଛାୟା ପସାରୁଥିବା ଛଦ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ। ସେ ସୁଦୃଢ଼ କଣ୍ଠବାନ, ବିଶାଳ ବକ୍ଷବାନ, ଅଚଞ୍ଚଳ, ଏବଂ ମହାଔଷଧି-ସ୍ୱରୂପ।
Verse 111
सिद्धार्थकारी सिद्धार्थश्छन्दोव्याकरणोत्तर: । सिंहनाद: सिंहदंष्ट: सिंहग: सिंहवाहन:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— ସେ ସିદ્ધ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ସଫଳ କରନ୍ତି, ସ୍ୱୟଂ ସ୍ଥାପିତ ସତ୍ୟର ମୂର୍ତ୍ତି; ବେଦୀୟ ଛନ୍ଦ ଓ ବ୍ୟାକରଣରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ସେ ସିଂହ ପରି ଗର୍ଜନ କରନ୍ତି, ସିଂହସମ ଦଂଷ୍ଟ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସିଂହାରୂଢ ହୋଇ ଗମନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସିଂହ ହିଁ ତାଙ୍କର ବାହନ—ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ ଅପରାଜେୟ ଶକ୍ତିର ଏହି ପ୍ରତୀକ।
Verse 112
प्रभावात्मा जगत्कालस्थालो लोकहितस्तरु: । सारड्रो नवचक्राड़: केतुमाली सभावन:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— ସେ ପ୍ରଭାମୟ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ; ଜଗତ୍ ଓ କାଳ ଯାହାର ଆଶ୍ରୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ହିତର ବୃକ୍ଷ। ସାରରେ ଦୃଢ, ନବଚକ୍ର-ସମ୍ପନ୍ନ, କେତୁଧାରୀ ଏବଂ ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱଭାବବାନ।
Verse 113
६८२ प्रभावात्मा--उत्कृष्ट सत्तास्वरूप, ६८३ जगत्कालस्थाल:--प्रलयकालमें जगत्का संहार करनेवाले कालके स्थान, ६८४ लोकहित:--लोकहितैषी, ६८५ तरु:-- तारनेवाले, ६८६ सारजड्भ:--चातकस्वरूप, ६८७ नवचक्राड्र:--नूतन हंसरूप, ६८८ केतुमाली--ध्वजा-पताकाओंकी मालाओंसे अलंकृत, ६८९ सभावन:--धर्मस्थानकी रक्षा करनेवाले ।।
ବାୟୁ କହିଲେ— ସେ ପ୍ରଭାମୟ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ, ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତାର ପରମ ରୂପ; ପ୍ରଳୟେ ଜଗତ୍କୁ ଉପସଂହାର କରୁଥିବା କାଳର ଆସନ ମଧ୍ୟ ସେଇ। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହିତେଷୀ, ପାର କରାଉଥିବା ତ୍ରାତା। ସେ ମଙ୍ଗଳ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ—ଚାତକ ପକ୍ଷୀ ପରି ଓ ନବୀନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହଂସ ପରି—ଧ୍ୱଜ-ପତାକାରେ ଅଲଙ୍କୃତ। ସେ ଧର୍ମସଭାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଆଲୟ ଓ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ପତି; ସେଇ ଦିନ-ରାତି, ଏବଂ ସେ ନିନ୍ଦାତୀତ।
Verse 114
वाहिता सर्वभूतानां निलयश्व विभुर्भव: । अमोघ: संयतो ह्ुश्वो भोजन: प्राणधारण:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଭାର ବହନକାରୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନିବାସ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଏବଂ ଭବସ୍ୱରୂପ। ସେ ଅମୋଘ, ସଂଯମୀ; ଉତ୍ତମ ଅଶ୍ୱରୂପେ ପ୍ରକଟ, ଅନ୍ନଦାତା ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରାଣଧାରକ।
Verse 115
धृतिमान् मतिमान् दक्ष: सत्कृतश्च युगाधिप: । गोपालियगगोपतिग्रामो गोचर्मवसनो हरि:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— ସେ ଧୃତିମାନ, ମତିମାନ, ଦକ୍ଷ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସତ୍କୃତ—ଯୁଗାଧିପ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ପାଳକ, ଗୋପତି ଏବଂ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କର ଅଧିପତି; ଗୋଚର୍ମବସନଧାରୀ ସେ ହରି—ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ହରଣକାରୀ।
Verse 116
नाम्नां कंचित् समुद्देशं वक्ष्याम्यव्यक्तयोनिन: । जब उनकी जज्ञा प्राप्त हुई है
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—“ଅବ୍ୟକ୍ତଯୋନି, ଆଦି-ଅନ୍ତରହିତ ଏବଂ ଜଗତ୍ର କାରଣଭୂତ ମହାତ୍ମା ଶିବଙ୍କ ନାମମାନଙ୍କର ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସଂଗ୍ରହ ମୁଁ କହୁଛି। ସେ ହିରଣ୍ୟବାହୁ; ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁହାର ପାଳକ; ପ୍ରବଳ ଅନ୍ତଃଶତ୍ରୁନାଶକ; ପରମାନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ; କାମଜୟୀ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ।”
Verse 117
गान्धारश्न सुवासश्न॒ तपःसक्तो रतिर्नर: । महागीतो महानृत्यो हाप्सरोगणसेवित:
ବାୟୁ କହିଲେ—“ସେ ଗାନ୍ଧାର ଓ ସୁବାସ; ତପସ୍ୟାରେ ଆସକ୍ତ, ରତିସ୍ୱରୂପ, ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ। ବେଦ-ଶାସ୍ତ୍ରର ମହାଗୀତରେ ଯାହାଙ୍କ ମହିମା ଗାୟିତ, ସେ ମହାଗୀତ; ପ୍ରଚଣ୍ଡ ନୃତ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସେ ମହାନୃତ୍ୟ; ଏବଂ ଅପ୍ସରାଗଣଦ୍ୱାରା ସେବିତ।”
Verse 118
महाकेतुर्महाधातुर्नैकसानुचरश्चल: । आवेदनीय आदेश: सर्वगन्धसुखावह:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—“ସେ ମହାକେତୁ, ମହାଧାତୁ; ଅନେକ ଅନୁଚର ସହିତ ସଦା ଚଳମାନ ହୋଇ ବିଚରଣ କରନ୍ତି। ପ୍ରଭାବଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞେୟ, ସୂଚନାଦ୍ୱାରା ପରିଚିତ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧର ସୁଖ ଆଣିଦେବାଳେ।”
Verse 119
७२७ महाकेतु:--धर्मरूप महान् ध्वजावाले
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—“ସେ ମୋକ୍ଷଦ୍ୱାରସ୍ୱରୂପ ତୋରଣ; ପାର କରାଇଦେବା ତାରଣ; ସେ ନିଜେ ବାତ—ବାୟୁ; ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ପରିଧି; ଏବଂ ଆକାଶଚରମାନଙ୍କ ଅଧିପତି। ବୃଦ୍ଧିର କାରଣ ହେଉଥିବା ସଂଯୋଗ ସେଇ, ବର୍ଧନ ସେଇ; ଗୁଣରେ ପରିପକ୍ୱ ବୃଦ୍ଧ; ଅତିପ୍ରାଚୀନ ହେତୁ ଅତିବୃଦ୍ଧ; ଏବଂ ଜ୍ଞାନ-ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଆଦି ଗୁଣରେ ସର୍ବାଧିକ।”
Verse 120
नित्य आत्मसहायश्च देवासुरपति: पति: । युक्तश्न युक्तबाहुश्व देवो दिविसुपर्वण:
ବାୟୁ କହିଲେ—“ସେ ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମସହାୟ; ଦେବ ଓ ଅସୁର—ଉଭୟଙ୍କର ଅଧିପତି ଓ ପାଳକ। ଆଚରଣରେ ସଂଯମୀ, ଭୁଜବଳରେ ଦୃଢ; ସେଇ ଦିବ୍ୟ ଦେବ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବିରାଜନ୍ତି—ଉତ୍ତମ ସନ୍ଧି ଓ ଦୃଢ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ସହିତ।”
Verse 121
७४३ नित्य आत्मसहाय:--आत्माकी सदा सहायता करनेवाले
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ଆଷାଢ ଓ ସୁଷାଢ—ଅଟଳ ସହନଶକ୍ତି ଦେବାଳୁ ଓ ସହନଶୀଳତାର ମୂର୍ତ୍ତି; ସେ ଧ୍ରୁବ—ଅଚଳ ଓ ନିତ୍ୟ; ହରିଣ—ନିର୍ମଳ ଓ ନିଷ୍କଳଙ୍କ; ଏବଂ ହର—ପାପହରଣକାରୀ। ସଂସାରର ଆବର୍ତ୍ତରେ ପୁନଃପୁନଃ ଫେରୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ସେ ନୂତନ ଦେହ ଦାନ କରନ୍ତି। ସେଇ ବସୁଶ୍ରେଷ୍ଠ—ମୋକ୍ଷସ୍ୱରୂପ ପରମ ଧନ—ଏବଂ ସେଇ ମହାପଥ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ପାରକୁ ନେଇଯାଉଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାର୍ଗ।
Verse 122
शिरोहारी विमर्शश्न सर्वलक्षणलक्षित: । अक्षश्ष रथयोगी च सर्वयोगी महाबल:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ଶିରୋହାରୀ; ବିଚାରପୂର୍ବକ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଶିର ଛେଦ କରନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଲକ୍ଷିତ। ସେ ଅକ୍ଷ—ରଥର ଧୁରିସ୍ୱରୂପ—ଏବଂ ରଥଯୋଗର ନିପୁଣ। ସେ ସର୍ବଯୋଗୀ, ସଦା ଯୋଗଯୁକ୍ତ, ମହାବଳଶାଳୀ।
Verse 123
समाम्नायो5समाम्नायस्तीर्थदेवो महारथ: । निर्जीवो जीवनो मन्त्र: शुभाक्षो बहुकर्कश:
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ସମାମ୍ନାୟ—ବେଦସ୍ୱରୂପ—ଏବଂ ଅସମାମ୍ନାୟ ମଧ୍ୟ—ବେଦାତୀତ ସ୍ମୃତି, ଇତିହାସ, ପୁରାଣ ଓ ଆଗମସ୍ୱରୂପ। ସେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଦେବତା ଏବଂ ମହାରଥ। ସେ ନିର୍ଜୀବ ପରି ଦିଶିଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନଦାତା; ସେ ମନ୍ତ୍ରସ୍ୱରୂପ। ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଶୁଭ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରଳୟକାଳେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ଓ ଅନନ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 124
रत्नप्रभूतो रत्नाड़ो महार्णवनिपानवित् | मूलं विशालो ह्ामृतो व्यक्ताव्यक्तस्तपोनिधि:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ରତ୍ନପ୍ରଭୂତ—ଅନେକ ରତ୍ନର ଭଣ୍ଡାର—ଏବଂ ରତ୍ନାଙ୍ଗ—ରତ୍ନମୟ ଅଙ୍ଗବିଶିଷ୍ଟ। ସେ ମହାସାଗରସଦୃଶ ନିପାନମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାତା। ସେଇ ସଂସାରବୃକ୍ଷର ମୂଳକାରଣ; ସେ ବିଶାଳ ଓ ଶୋଭାମୟ; ସେ ଅମୃତସ୍ୱରୂପ—ମୁକ୍ତିସ୍ୱରୂପ। ସେ ବ୍ୟକ୍ତ ମଧ୍ୟ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ମଧ୍ୟ; ଏବଂ ତପସ୍ୟାର ନିଧି।
Verse 125
आरोहणो<5घिरोहश्न शीलधारी महायशा: । सेनाकल्पो महाकल्पो योगो युगकरो हरि:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ଆରୋହଣ—ପରମ ପଦକୁ ଉଠିବାର ଦ୍ୱାର—ଏବଂ ଅଧିରୋହ—ଯିଏ ସ୍ୱୟଂ ସେଇ ପରମସ୍ଥାନରେ ଆରୂଢ। ସେ ଶୀଳଧାରୀ ଓ ମହାଯଶସ୍ୱୀ। ସେ ସେନାକଳ୍ପ—ସେନାର ଭୂଷଣ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥାଶକ୍ତି—ଏବଂ ମହାକଳ୍ପ—ଅମୂଲ୍ୟ ଅଳଙ୍କାର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ। ସେଇ ଯୋଗ—ଚିତ୍ତବୃତ୍ତିର ନିରୋଧ; ସେଇ ଯୁଗକର—ଯୁଗଚକ୍ରର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ; ଏବଂ ସେଇ ହରି—ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ହରଣକାରୀ।
Verse 126
युगरूपो महारूपो महानागहनोडवध: । न्यायनिर्वपण: पाद: पण्डितो हृचलोपम:
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ଯୁଗସ୍ୱରୂପ, ମହାନ୍ ଓ ବିରାଟ୍ ରୂପଧାରୀ; ମହାବଳୀ ଗଜାସୁରବଧକ, ଅବଧ୍ୟ (ମୃତ୍ୟୁରହିତ)। ସେ ନ୍ୟାୟାନୁସାରେ ଦାନ ବିତରଣ କରନ୍ତି, ଶରଣାଗତଙ୍କର ଦୃଢ଼ ଆଶ୍ରୟ, ସତ୍ୟ ପଣ୍ଡିତ, ଏବଂ ପର୍ବତ ସମ ଅଚଳ।
Verse 127
बहुमालो महामाल: शशी हरसुलोचन: । विस्तारो लवण: कूपस्त्रियुग: सफलोदय:
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ବହୁମାଳାଧାରୀ, ମହାମାଳାର ଧାରକ; ଚନ୍ଦ୍ରମା ସମ ସୌମ୍ୟ ଦୀପ୍ତିଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଶୁଭ ନୟନବାନ୍। ସେ ବିସ୍ତାରରେ ଲବଣସମୁଦ୍ର ସମ ବିଶାଳ, କୂପ ସମ ଗଭୀର ଆଶ୍ରୟ; ତ୍ରିୟୁଗସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ଅବତରଣ ସଦା ଫଳଦାୟକ।
Verse 128
त्रिलोचनो विषण्णाड्रो मणिविद्धों जटाधर: । बिन्दुर्विसर्ग: सुमुख: शर: सर्वायुध: सह:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ତ୍ରିଲୋଚନ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରାକାର, ଅଙ୍ଗରହିତ; ମଣିମୟ ଭୂଷଣ ପାଇଁ ଛିଦ୍ରିତ କର୍ଣ୍ଣବାନ୍, ଜଟାଧାରୀ। ସେ ‘ବିନ୍ଦୁ’ ଓ ‘ବିସର୍ଗ’; ସୁମୁଖ; ସେଇ ଶର (ବାଣ) ସ୍ୱରୂପ; ସର୍ବାୟୁଧଯୁକ୍ତ; ଏବଂ ସହନଶୀଳ।
Verse 129
निवेदन: सुखाजात: सुगन्धारो महाधनु: । गन्धपाली च भगवानुत्थान: सर्वकर्मणाम्
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ‘ନିବେଦନ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନରେ ସ୍ଥିତ; ‘ସୁଖଜାତ’—ବୃତ୍ତି ଲୟ ହେଲେ ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ; ‘ସୁଗନ୍ଧାର’—ଉତ୍ତମ ସୁଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ; ‘ମହାଧନୁଃ’—ପିନାକ ନାମକ ମହାଧନୁଷର ଧାରକ; ଏବଂ ‘ଭଗବାନ୍ ଗନ୍ଧପାଳୀ’—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁଗନ୍ଧର ରକ୍ଷକ ପ୍ରଭୁ। ସେଇ ସମସ୍ତ କର୍ମର ‘ଉତ୍ଥାନ’—ଯାହାଠାରୁ ସବୁ କ୍ରିୟା ଉଦ୍ଭବ ଓ ଧାରଣ ପାଏ।
Verse 130
मन्थानो बहुलो वायु: सकल: सर्वलोचन: । तलस्ताल: करस्थाली ऊर्ध्वसंहननो महान्
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ମନ୍ଥନକାରୀ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବାୟୁସ୍ୱରୂପ; ଜଗତକୁ ମଥିଦେବାରେ ସମର୍ଥ; ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସର୍ବଦ୍ରଷ୍ଟା। ସେ ନିଜ କରତଳରେ ତାଳ ଦିଅନ୍ତି, ନିଜ ହାତକୁ ହିଁ ପାତ୍ର କରି ଭୋଜନ କରନ୍ତି; ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ, ସୁଦୃଢ଼ ଓ ସଂହତ ଦେହଧାରୀ; ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ମହାନ।
Verse 131
छत्र॑ सुच्छत्रो विख्यातो लोक: सर्वाश्रय: क्रम: । मुण्डो विरूपो विकृतो दण्डी कुण्डी विकुर्वण:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ଛତ୍ର ସଦୃଶ ଆଶ୍ରୟଦାତା, ଉତ୍ତମ ରକ୍ଷକ; ସ୍ୱୟଂ ଲୋକସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା କ୍ରମ ଓ ଗତି। ସେ ମୁଣ୍ଡିତ-ମସ୍ତକ, ଭୟଙ୍କର ରୂପଧାରୀ, ବିଚିତ୍ର ଆଚାର ଧାରଣକାରୀ; ଦଣ୍ଡ ଓ ଭିକ୍ଷାପାତ୍ର ଧାରି—କେବଳ ବାହ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ ଯାହାଙ୍କ ସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ ଧରାଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 132
हर्यक्ष: ककुभो वजी शतजिदह्ठद: सहस्रपात् । सहस्मूर्धा देवेन्द्र: सर्वदेवमयो गुरु:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ହର୍ୟକ୍ଷ, ସିଂହସଦୃଶ ରୂପଧାରୀ; କକୁଭ, ସମସ୍ତ ଦିଗ୍ର ସ୍ୱରୂପ; ବଜୀ, ବଜ୍ରଧାରୀ; ଶତଜିଦ୍ଧ, ଅନେକ ବିଜୟଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ; ସହସ୍ରପାତ୍ ଓ ସହସ୍ରମୂର୍ଧା—ହଜାର ପାଦ ଓ ହଜାର ମସ୍ତକବାନ। ସେଇ ଦେବେନ୍ଦ୍ର—ଦେବତାଙ୍କ ଅଧିପତି; ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସାରସ୍ୱରୂପ; ଏବଂ ଗୁରୁ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନଦାତା।
Verse 133
सहस्रबाहु: सर्वाज्गज: शरण्य: सर्वलोककृत् । पवित्र त्रिककुन्मन्त्र: कनिष्ठ: कृष्णपिज्रल:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ସହସ୍ରବାହୁ, ହଜାର ଭୁଜାବାନ; ସର୍ବାଙ୍ଗଜ, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଶରଣ୍ୟ, ଶରଣ ନେବାଯୋଗ୍ୟ; ଏବଂ ସର୍ବଲୋକକୃତ୍—ସମସ୍ତ ଲୋକର ସ୍ରଷ୍ଟା। ସେ ପରମ ପାବନ; ତ୍ରିପଦା ଗାୟତ୍ରୀସ୍ୱରୂପ ମନ୍ତ୍ର; ଅଦିତିପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କନିଷ୍ଠ—ବାମନରୂପ ବିଷ୍ଣୁ; ଏବଂ କୃଷ୍ଣପିଙ୍ଗଳ—ଶ୍ୟାମ-ପିଙ୍ଗଳ ବର୍ଣ୍ଣର, ହରି-ହର ଏକତ୍ର ସ୍ୱରୂପଧାରୀ ପ୍ରଭୁ।
Verse 134
ब्रह्मदण्डविनिर्माता शतघ्नीपाशशक्तिमान् | पद्मगर्भो महागर्भो ब्रह्मगर्भो जलोद्धव:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡର ନିର୍ମାତା; ଶତଘ୍ନୀ, ପାଶ ଓ ଶକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ। ସେ ପଦ୍ମଗର୍ଭ—ବ୍ରହ୍ମାସ୍ୱରୂପ; ମହାଗର୍ଭ—ବିଶ୍ୱର ମହାଗର୍ଭକୁ ଅନ୍ତରେ ଧାରଣ କରୁଥିବା; ବ୍ରହ୍ମଗର୍ଭ—ବେଦକୁ ଉଦରେ ଧାରଣ କରୁଥିବା; ଏବଂ ଜଲୋଦ୍ଭବ—ଆଦିଜଳରୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିବା।
Verse 135
गभस्ति््रह्यकृद् ब्रद्मी ब्रद्मविद् ब्राह्मणो गति: । अनन्तरूपो नैकात्मा तिग्मतेजा: स्वयम्भुव:
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ଗଭସ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟସଦୃଶ ଦୀପ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମକୃତ୍—ବେଦର ପ୍ରକାଶକ; ବ୍ରହ୍ମୀ—ବେଦାଧ୍ୟାୟୀ; ବ୍ରହ୍ମବିତ୍—ବେଦାର୍ଥବେତ୍ତା; ବ୍ରାହ୍ମଣ—ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ; ଏବଂ ଗତି—ବ୍ରହ୍ମରେ ସ୍ଥିତ ଜନଙ୍କ ପରମ ଗତି। ସେ ଅନନ୍ତରୂପ, ଏକ ଦେହରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ; ଏବଂ ତିଗ୍ମତେଜା, ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ—ପ୍ରଚଣ୍ଡ ତେଜସ୍ୱୀ, ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ।
Verse 146
घृतात् सारं यथा मण्डस्तथैतत् सारमुद्धृतम् । जैसे पर्वतका सार सुवर्ण, फ़ूलका सार मधु और घीका सार मण्ड है, उसी प्रकार यह दस हजार नामोंका सार उद्धृत किया गया है
ଯେପରି ଘିଅର ସାର ହେଉଛି ମଣ୍ଡ (ମକ୍ଖନ/ମଲାଇ), ସେପରି ଏଠାରେ ସାରଟିକୁ ଉଦ୍ଧୃତ କରାଯାଇଛି—ଏହା ସଂକ୍ଷେପରେ ନିଷ୍କାଷିତ ତତ୍ତ୍ୱସାର।
Verse 243
निगदिष्ये महाबाहो स्तवानामुत्तमं स्तवम् । तण्डिने स्वर्गसे उसे इस भूतलपर उतारा था। यह सम्पूर्ण मंगलोंका भी मंगल तथा समस्त पापोंका नाश करनेवाला है। महाबाहो! सब स्तोत्रोंमें उत्तम इस सहसख्रनामस्तोत्रका मैं आपसे वर्णन करूँगा
ମହାବାହୋ! ମୁଁ ତୁମକୁ ସ୍ତୋତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ସ୍ତୋତ୍ରଟି କହିବି। ଏହା ଏକଦା ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଋଷି ତଣ୍ଡିନଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥିବୀକୁ ଅବତରିତ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହା ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ପରମ ମଙ୍ଗଳ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପନାଶକ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସହସ୍ରନାମ-ସ୍ତୋତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି।
Frequently Asked Questions
The chapter specifies that the teaching is to be given to a devotee who is faithful and theistically oriented (bhakta, śraddadhāna, āstika), and not to the faithless, hostile, or uncontrolled; disparagement of the deity is explicitly condemned.
The text presents a twofold claim: the divine is ultimately beyond complete verbal capture, yet disciplined, authorized, and faith-based praise through selected names is a valid practice that cultivates purity and orientation toward liberation.
Yes. It attributes sin-removal, protection from obstructive forces, and high ritual merit to recitation performed with purity and restraint, and it strengthens legitimacy by providing a detailed transmission chain from Brahmā to later recipients.