Anadhyaya and the Winds: From Vedic Recitation Protocol to Sanatkumara’s Moksha-Upadesha

Verse 1

सनन्दन उवाच । अवतीर्णेषु विप्रेषु व्यासः पुत्रसहायवान् । तूर्ष्णीं ध्यानपरो धीमानेकांते समुपाविशत् ॥ १ ॥

Sanandana berkata: Setelah para Brahmana yang mulia itu tiba, Vyāsa yang bijaksana—ditemani puteranya—duduk di tempat sunyi, diam, dan tenggelam sepenuhnya dalam meditasi.

Verse 2

तमुवाचाशरीरी वाक् व्यासं पुत्रसमन्वितम् । भो भो महर्षे वासिष्ठ ब्रह्मघोषो न वर्तते ॥ २ ॥

Suara tanpa jasad berkata kepada Vyāsa yang bersama puteranya: “Wahai Maharsi, wahai Vāsiṣṭha! Gema suci Brahman—Brahmaghoṣa—tidak bergaung (di sini).”

Verse 3

एको ध्यानपरस्तूष्णीं किमास्से चिंतयन्निव । ब्रह्मघोषैर्विरहितः पर्वतोऽयं न शोभते ॥ ३ ॥

Mengapa engkau duduk seorang diri, diam, tenggelam dalam meditasi seolah-olah sedang berfikir? Gunung ini tidak berseri apabila tiada gema bacaan suci Brahman.

Verse 4

तस्मादधीष्व भगवन्सार्द्धं पुत्रेण धीमता । वेदान्वेदविदा चैव सुप्रसन्नमनाः सदा ॥ ४ ॥

O yang mulia, maka pelajarilah Veda bersama puteramu yang bijaksana, dan juga bersama seorang yang benar-benar mengetahui Veda; sentiasalah memelihara hati yang amat tenteram lagi berseri dalam sukacita suci.

Verse 5

तच्छुत्वा वचनं व्यासो नभोवाणीसमीरितम् । शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासमथाकरोत् ॥ ५ ॥

Setelah mendengar kata-kata itu yang disampaikan oleh suara dari langit, Vyasa pun memulakan latihan yang tertib dalam mempelajari dan melagukan bacaan Veda bersama puteranya, Śuka.

Verse 6

तयोरभ्यसतोरेवं बहुकालं द्विजोत्तम । वातोऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवीजितः ॥ ६ ॥

Wahai yang terbaik antara para dwija, ketika kedua-duanya terus berlatih demikian untuk waktu yang lama, bertiuplah angin yang amat dahsyat, didorong oleh hembusan dari lautan.

Verse 7

ततोऽनध्याय इति तं व्यासः पुत्रमवारयत् । शुको वारितमात्रस्तु कौतूहलसमन्वितः ॥ ७ ॥

Lalu Vyasa menahan puteranya sambil berkata, “Inilah masa anadhyāya (waktu bacaan Veda harus dihentikan).” Namun Śuka, yang hanya tertahan seketika, tetap dipenuhi rasa ingin tahu.

Verse 8

अपृच्छत्पितरं तत्र कुतो वायुरभूदयम् । आख्यातुमर्हति भवान्सर्वं वायोर्विचेष्टितम् ॥ ८ ॥

Di situ Śuka bertanya kepada ayahandanya, “Dari manakah datangnya angin ini? Tuan hamba layak menerangkan segala-galanya—seluruh gerak-geri dan perjalanan angin.”

Verse 9

शुकस्यैतद्वचः श्रुत्वा व्यासः परमविस्मितः । अनध्यायनिमित्तऽस्मिन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ ९ ॥

Setelah mendengar kata-kata Śuka itu, Vyāsa menjadi amat terperanjat; dan pada kesempatan anadhyāya (penggantungan pengajian Veda) ini, baginda mengucapkan pernyataan berikut.

Verse 10

दिव्यं ते चक्षुरुत्पन्नं स्वस्थं ते निश्चलं मनः । तमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्ये व्यवस्थितः ॥ १० ॥

Penglihatan ilahi telah timbul dalam dirimu; fikiranmu tenang dan teguh. Setelah menanggalkan tamas dan rajas juga, engkau tegak bersemayam dalam Kebenaran (satya).

Verse 11

तस्यात्मनि स्वयं वेदान्बुद्ध्वा समनुचिंतय । देवयानचरो विष्णोः पितृयानश्च तामसः ॥ ११ ॥

Dengan menyedari Veda dalam Ātman sendiri dan merenungkannya dengan saksama, seseorang menempuh deva-yāna yang menuju kepada Viṣṇu; tetapi pitṛ-yāna bersifat tamasik (menggelapkan, rendah).

Verse 12

द्वावेतौ प्रत्ययं यातौ दिवं चाधश्च गच्छतः । पृथिव्यामंतरिक्षे च यतः संयांति वायवः ॥ १२ ॥

Dua jalan ini telah menjadi haluan yang menentukan—satu menuju ke langit, satu lagi menuju ke bawah; daripadanya angin-angin bergerak dan bertemu di bumi serta di ruang pertengahan (atmosfera).

Verse 13

सप्त ते वायुमार्गा वै तान्निबोधानुपूर्वशः । तत्र देवगणाः साध्याः समभूवन्महाबलाः ॥ १३ ॥

Sesungguhnya ada tujuh laluan vāyu (nafas hayat); ketahuilah menurut tertibnya. Pada laluan/alam itu, golongan dewa yang perkasa bernama Sādhyas telah terlahir.

Verse 14

तेषामप्यभवत्पुत्रः समानो नाम दुर्जयः । उदानस्तस्य पुत्रोऽभूव्द्यानस्तस्याभवत्सुतः ॥ १४ ॥

Dalam kalangan mereka juga lahirlah seorang putera bernama Samāna, yang sukar ditundukkan. Puteranya ialah Udāna, dan Dyāna lahir sebagai anak kepada Udāna.

Verse 15

अपानश्च ततो जज्ञे प्राणश्चापि ततः परम् । अनपत्योऽभवत्प्राणो दुर्द्धर्षः शत्रुमर्दनः ॥ १५ ॥

Daripadanya lahir Apāna, dan sesudah itu Prāṇa juga. Prāṇa kekal tanpa zuriat—tegar dan menggerunkan, penghancur musuh.

Verse 16

पृथक्क्र्म्माणि तेषां तु प्रवक्ष्यामि यथा तथा । प्राणिनां सर्वतो वायुश्चेष्टा वर्तयते पृथक् ॥ १६ ॥

Kini akan aku jelaskan, menurut tertibnya, fungsi-fungsi yang berbeza bagi (angin hayat) itu. Dalam makhluk bernyawa, Vāyu yang meresapi segala arah menggerakkan setiap kegiatan secara tersendiri.

Verse 17

प्रीणनाञ्चैव सर्वेषां प्राण इत्यभिधीयते । प्रेषयत्यभ्रसंघातान्धूमजांश्चोष्मजांस्तथा ॥ १७ ॥

Kerana ia menggembirakan serta memelihara semua makhluk, ia disebut Prāṇa. Ia juga menghalau gumpalan awan, demikian pula yang lahir daripada asap dan yang lahir daripada bahang panas.

Verse 18

प्रथमः प्रथमे मार्गे प्रवहो नाम सोऽनिलः । अंबरे स्नेहमात्रेभ्यस्तडिद्भ्यश्चोत्तमद्युतिः ॥ १८ ॥

Dalam lintasan yang pertama, angin yang pertama itu disebut Pravaha. Di angkasa, ia menimbulkan sinar yang paling utama—terbit daripada sekadar lembapan dan daripada kilat.

Verse 19

आवहो नाम सोऽभ्येति द्वितीयः श्वसनो नदन् । उदयं ज्योतिषां शश्वत्सोमादीनां करोति यः ॥ १९ ॥

Kemudian datang angin kedua, bernama Āvaha, hembusan yang mengaum dan meluru; dialah yang senantiasa menyebabkan terbitnya para benda bercahaya di langit—bermula dengan Bulan dan yang lainnya.

Verse 20

अंतर्देहेषु चोदानं यं वदंति मनीषिणः । यश्चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यो वायुर्द्धारयते जलम् ॥ २० ॥

Orang bijaksana menyebut dorongan batin itu sebagai udāna, yang bergerak di dalam makhluk berjasad; dan Vāyu, Sang Angin itulah yang menahan serta memelihara air yang ditarik dari empat samudra.

Verse 21

उद्धृत्य ददते चापो जीमूतेभ्यो वनेऽनिलः । योऽद्धिः संयोज्य जीमूतान्पर्जन्याय प्रयच्छती ॥ २१ ॥

Di rimba, angin mengangkat air lalu menyerahkannya kepada awan; dan samudra, setelah menghimpunkan awan-awan itu, menyerahkannya kepada Parjanya, kuasa pembawa hujan.

Verse 22

उद्वहो नाम बंहिष्ठस्तृतीयः स सदागतिः । संनीयमाना बहुधा येन नीला महाघनाः ॥ २२ ॥

Angin ketiga bernama Udvaha, amat perkasa dan sentiasa bergerak; olehnya awan hujan yang gelap dan besar dihimpunkan serta dihalau ke pelbagai arah.

Verse 23

वर्षमोक्षकृतारंभास्ते भवंति घनाघनाः । योऽसौ वहति देवानां विमानानि विहायसा ॥ २३ ॥

Gumpalan awan yang padat itu muncul sebagai pemula pelepasan hujan; dan angin yang sama, bergerak di angkasa, membawa vimāna—kenderaan langit para dewa.

Verse 24

चतुर्थः संवहो नाम वायुः स गिरिमर्दनः । येन वेगवता रुग्णाः क्रियन्ते तरुजा रसाः ॥ २४ ॥

Angin hayat yang keempat bernama Saṃvaha; dialah “penghancur gunung”. Dengan daya lajunya, getah yang lahir daripada pepohon dikacau lalu mengalir keluar.

Verse 25

पंचमः स महावेगो विवहो नाम मारुतः । यस्मिन्परिप्लवे दिव्या वहंत्यापो विहायसा ॥ २५ ॥

Yang kelima ialah angin maha-laju bernama Vivaha. Apabila ia meluap, air-air ilahi dibawa mengalir merentas angkasa.

Verse 26

पुण्यं चाकाशगंगायास्तोयं तिष्ठति तिष्ठति । दूरात्प्रतिहतो यस्मिन्नेकरश्मिर्दिवाकरः ॥ २६ ॥

Air suci Gaṅgā di angkasa tetap berada di sana—teguh, sentiasa menetap—pada tempat di mana bahkan seberkas sinar Matahari dari jauh pun terhalang lalu berpatah balik.

Verse 27

योनिरंशुसहस्रस्य येन याति वसुंधराम् । यस्मादाप्यायते सोमो निधिर्दिव्योऽमृतस्य च ॥ २७ ॥

Dialah sumber bagi Surya yang bersinar seribu sinar; dengan kuasa-Nya ia bergerak menempuh peredarannya di atas bumi. Daripada-Nya Soma (Bulan) dipelihara lalu membesar; Dialah juga perbendaharaan ilahi amṛta, yakni keabadian.

Verse 28

षष्ठः परिवहो नाम स वायुर्जीवतां वरः । सर्वप्राणभृतां प्राणार्न्योऽतकाले निरस्यति ॥ २८ ॥

Angin hayat yang keenam bernama Parivaha; dialah yang paling utama bagi segala makhluk bernyawa. Pada saat kematian, ia mengusir keluar nafas-nafas kehidupan semua yang memikul prāṇa.

Verse 29

यस्य धर्मेऽनुवर्तेते मृत्युवैवस्वतावुभौ । सम्यगन्वीक्षता बुद्ध्या शांतयाऽध्यात्मनित्यया ॥ २९ ॥

Sesiapa yang dalam dharmanya, bahkan Kematian dan Vaivasvata (Yama) pun bergerak menurutnya—kerana dia meneliti dengan tepat melalui budi yang tenang, sentiasa teguh dalam Diri (Ātman)—maka mereka juga tunduk kepada kebenaran dharmanya.

Verse 30

ध्यानाभ्यासाभिरामाणां योऽमृतत्वाय कल्पते । यं समासाद्य वेगेन दिशामंतं प्रपेदिरे ॥ ३० ॥

Dia yang bersuka dalam latihan meditasi yang berulang-ulang lalu menjadi layak bagi keabadian—apabila mencapai-Nya dengan segera, mereka pun sampai ke penghujung segala arah, yakni tujuan tertinggi yang melampaui dunia.

Verse 31

दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः । येन वृष्ट्या पराभूतस्तोयान्येन निवर्तते ॥ ३१ ॥

Daripada sepuluh putera Dakṣa Prajāpati, jumlahnya menjadi ribuan. Dengan satu kuasa, hujan dapat ditundukkan; dengan kuasa yang lain, air-air ditahan hingga surut.

Verse 32

परीवहो नाम वरो वायुः स दुरतिक्रमः । एवमेते दितेः पुत्रा मरुतः परमाद्भुताः ॥ ३२ ॥

Ada angin unggul bernama Parīvaha, yang sukar dilawan dan tidak mudah diatasi. Demikianlah juga para Marut ini, putera-putera Diti, sungguh menakjubkan.

Verse 33

अनारमंतः सर्वांगाः सर्वचारिणः । एतत्तु महदाश्चर्यं यदयं पर्वतोत्तमः ॥ ३३ ॥

Mereka tidak berhenti bergerak; seluruh anggota mereka sempurna, dan mereka mengembara ke mana-mana. Namun inilah keajaiban besar: bahawa gunung ini adalah yang terbaik antara segala gunung.

Verse 34

कंपितः सहसा तेन पवमानेन वायुना । विष्णोर्निःश्वासवातोऽयं यदा वेगसमीरितः ॥ ३४ ॥

Dia tiba-tiba digoncang oleh angin penyuci itu—sesungguhnya inilah angin daripada hembusan nafas keluar Śrī Viṣṇu—apabila ia didorong dengan kelajuan yang gagah dan deras.

Verse 35

सहसोदीर्यते तात जगत्प्रव्यथते तदा । तस्माद्ब्रह्मविदो ब्रह्म न पठंत्यतिवायुतः ॥ ३५ ॥

Apabila angin tiba-tiba bangkit, wahai yang dikasihi, dunia pun tergoncang dan kacau. Maka para arif yang mengenal Brahman tidak melafazkan teks-teks suci Brahman ketika angin terlalu kencang.

Verse 36

वायोर्वायुभयं ह्युक्तं ब्रह्य तत्पीडितं भवेत् । एतावदुक्त्वा वचनं पराशरसुतः प्रभुः ॥ ३६ ॥

Sesungguhnya telah dinyatakan bahawa bahkan Vāyu (Dewa Angin) pun takut akan Vāyu; dan Brahmā juga menjadi terhimpit olehnya. Setelah berkata sekadar itu, sang penguasa perkasa, putera Parāśara, pun menutup ucapannya.

Verse 37

उक्त्वा पुत्रमधीष्वेति व्योमगंगामगात्तदा । ततो व्यासे गते स्नातुं शुको ब्रह्मविदां वरः ॥ ३७ ॥

Setelah berkata kepada puteranya, “Pelajarilah (ini)!” Vyāsa pun pergi ke Gaṅgā di alam langit. Sesudah Vyāsa berangkat untuk mandi, Śuka—yang utama antara para pengenal Brahman—juga pergi untuk mandi.

Verse 38

स्वाध्यायमकरोद्ब्रह्मन्वेदवेदांगपारगः । तत्र स्वाध्यायसंसक्तं शुकं व्याससुतं मुने ॥ ३८ ॥

Wahai Brāhmaṇa, beliau menekuni swādhyāya (pengajian diri) dan menjadi mahir dalam Veda serta Vedāṅga. Di sana, wahai muni, beliau melihat Śuka, putera Vyāsa, tenggelam sepenuhnya dalam swādhyāya itu juga.

Verse 39

सनत्कुमारो भगवानेकांते समुपागतः । उत्थाय सत्कृतस्तेन ब्रह्मपुत्रो हि कार्ष्णिना ॥ ३९ ॥

Sanatkumāra yang diberkati datang mendekat secara bersendirian; dan Kārṣṇiṇā, putera Brahmā itu, bangkit menyambut lalu memuliakannya dengan penghormatan yang wajar.

Verse 40

ततः प्रोवाच विप्रेंद्र शुकं विदां वरः । किं करोषि महाभाग व्यासपुत्र महाद्युते ॥ ४० ॥

Kemudian yang terbaik antara para arif berkata kepada Śuka, wahai ketua para Brahmana: “Wahai yang amat berbahagia, wahai putera Vyāsa yang mulia bercahaya, apakah yang engkau lakukan?”

Verse 41

शुक उवाच । स्वाध्याये संप्रवृत्तोऽहं ब्रह्मपुत्राधुना स्थितः । त्वद्दर्शनमनुप्राप्तः केनापि सुकृतेन च ॥ ४१ ॥

Śuka berkata: “Aku sedang tekun dalam svādhyāya, iaitu pengajian suci, dan kini aku menetap sebagai putera Brahmā. Dengan suatu kebajikan yang entah dari mana, aku telah memperoleh berkat dapat memandang darśana tuan.”

Verse 42

किंचित्त्वां प्रष्टुमिच्छामि तत्त्वं मोक्षार्थसाधनम् । तद्वदस्व महाभाग यथा तज्ज्ञानमाप्नुयाम् ॥ ४२ ॥

Aku ingin bertanya sedikit tentang tattva yang sejati dan sarana menuju mokṣa. Wahai yang amat berbahagia, mohon jelaskan, agar aku memperoleh pengetahuan tentang Hakikat itu.

Verse 43

सनत्कुमार उवाच । नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं तपः । नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ॥ ४३ ॥

Sanatkumāra bersabda: “Tiada penglihatan setara dengan pengetahuan, dan tiada tapa setara dengan pengetahuan. Tiada dukacita setara dengan keterikatan, dan tiada kebahagiaan setara dengan pelepasan.”

Verse 44

निवृत्तिः कर्मणः पापात्सततं पुण्यशीलता । सद्वृत्तिः समुदाचारः श्रेय एतदनुत्तमम् ॥ ४४ ॥

Berpaling daripada perbuatan berdosa, sentiasa teguh dalam amalan kebajikan, serta akhlak mulia yang terserlah melalui tata laku harian—itulah sesungguhnya jalan tiada bandingan menuju kesejahteraan tertinggi.

Verse 45

मानुष्यमसुखं प्राप्य यः सज्जति स मुह्यति । नालं स दुःखमोक्षाय संगो वै दुःखलक्षणः ॥ ४५ ॥

Setelah memperoleh kelahiran sebagai manusia—yang sukar didapati dan sarat penderitaan—sesiapa yang masih melekat pada keterikatan adalah orang yang tersesat. Dia tidak layak untuk pembebasan daripada duka, kerana keterikatan itu sendiri ialah tanda penderitaan.

Verse 46

सक्तस्य बुद्धर्भवति मोहजालविवर्द्धिनी । मोहजालावृतो दुःखमिहामुत्र तथाश्नुते ॥ ४६ ॥

Bagi orang yang terikat, akal budi menjadi pemupuk jaring kealpaan; dan apabila diselubungi jaring delusi itu, dia menanggung derita di dunia ini dan juga di alam kemudian.

Verse 47

सर्वोपायेन कामस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । कार्यः श्रेयोर्थिना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ ॥ ४७ ॥

Sesiapa yang mencari kebaikan tertinggi hendaklah, dengan segala cara, mengekang nafsu keinginan dan kemarahan; kerana kedua-duanya sentiasa bersiap untuk menghancurkan kesejahteraan.

Verse 48

नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेञ्च मत्सरात् । विद्यां मानावमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ४८ ॥

Peliharalah sentiasa tapa (kesungguhan rohani) daripada kemarahan; peliharalah kemakmuran daripada hasad dengki; peliharalah ilmu daripada pujian dan hinaan; dan peliharalah diri daripada kelalaian.

Verse 49

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् । आत्मज्ञानं परं ज्ञानं सत्यं हि परमं हितम् ॥ ४९ ॥

Belas kasihan ialah dharma yang tertinggi; kemaafan ialah kekuatan yang paling agung. Pengetahuan tentang Atman ialah pengetahuan yang tertinggi; kebenaran sesungguhnya ialah kebaikan yang paling besar.

Verse 50

येन सर्वं परित्यक्तं स विद्वान्स च पंडितः । इंद्रियैरिंद्रियार्थेभ्यश्चरत्यात्मवशैरिह ॥ ५० ॥

Sesiapa yang telah meninggalkan segala-galanya—dialah benar-benar orang berilmu dan orang bijaksana. Di dunia ini dia bergerak di tengah objek-objek indera, dengan indera yang berada di bawah kendali Atman.

Verse 51

असज्जमानः शांतात्मा निर्विकारः समाहितः । आत्मभूतैरतद्भूतः सह चैव विनैव च ॥ ५१ ॥

Tidak melekat pada apa-apa, jiwa tenang, tanpa perubahan batin, dan teguh terhimpun dalam samadhi—dia tetap tidak terikat walau di tengah mereka yang seakan dirinya sendiri, maupun di tengah yang bukan; bersama orang lain atau dalam kesunyian, dia tetap sama.

Verse 52

स विमुक्तः परं श्रेयो न चिरेणाधिगच्छति । अदर्शनमसंस्पर्शस्तथैवाभाषाणं सदा ॥ ५२ ॥

Orang demikian, setelah bebas, mencapai Kebaikan Tertinggi tanpa berlengah—sentiasa berada tanpa pandangan duniawi, tanpa sentuhan, dan demikian juga tanpa ucapan duniawi.

Verse 53

यस्य भूतैः सह मुने स श्रेयो विंदते महत् । न हिंस्यात्सर्वभूतानि भूतैर्मैत्रायणश्चरेत् ॥ ५३ ॥

Wahai muni, sesiapa yang hidup selaras dengan semua makhluk memperoleh kebaikan yang agung. Janganlah menyakiti mana-mana makhluk; sebaliknya berjalanlah dalam hidup dengan persahabatan dan kasih terhadap segala yang bernyawa.

Verse 54

नेदं जन्म समासाद्य वैरं कुर्वीत केन चित् । आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशिष्ट्वमचापलम् ॥ ५४ ॥

Setelah memperoleh kelahiran sebagai manusia ini, janganlah menimbulkan permusuhan dengan sesiapa pun. Hendaklah dipupuk sikap tidak memiliki, kepuasan yang mendalam, bebas daripada mengharap hasil, dan keteguhan tanpa berubah-ubah.

Verse 55

एतदाहुः परं श्रेय आत्मज्ञस्य जितात्मनः । परिग्रहं परित्यज्य भव तातजितेंद्रियः ॥ ५५ ॥

Mereka menyatakan inilah kebaikan tertinggi bagi orang yang mengenal Ātman dan telah menaklukkan minda: wahai anak, tinggalkan segala pegangan dan keterikatan, lalu jadilah penakluk indera.

Verse 56

अशोकं स्थानमातिष्ट इह चामुत्र चाभयम् । निराशिषो न शोचंति त्यजेदाशिषमात्मनः ॥ ५६ ॥

Bersemayamlah dalam keadaan tanpa duka—tanpa takut di sini dan di alam kemudian. Mereka yang bebas daripada harapan tidak bersedih; maka tinggalkanlah keinginan akan ganjaran bagi diri sendiri.

Verse 57

परित्यज्याशिषं सौम्य दुःखग्रामाद्विमोक्ष्यसे । तपरोनित्येन दांतेन मुनिना संयतात्मना ॥ ५७ ॥

Wahai yang lemah lembut, dengan meninggalkan keinginan akan ganjaran, engkau akan dibebaskan daripada seluruh “kampung” penderitaan. Inilah jalan sang muni yang sentiasa bertapa—mengekang diri, berdisiplin, dan menguasai indera.

Verse 58

अजितं जेतुकामेन भाव्यं संगेष्वसंगिना । गुणसंगेष्वेष्वनासक्त एकचर्या रतः सदा ॥ ५८ ॥

Sesiapa yang ingin menakluk yang sukar ditakluk (minda) hendaklah tetap tidak terikat walau bergerak di tengah keterikatan. Tidak melekat dalam sentuhan guṇa, sentiasa bersuka dalam disiplin menyendiri, hendaklah ia berdiam demikian selalu.

Verse 59

ब्राह्मणो न चिरादेव सुखमायात्यनुत्तमम् । द्वंद्वारामेषु भूतेषु वराको रमते मुनिः ॥ ५९ ॥

Seorang brāhmaṇa sejati segera mencapai kebahagiaan yang tiada bandingan; tetapi insan yang malang—walau digelar “muni”—bersuka ria dalam kalangan makhluk yang bermain dalam dualiti (dwandwa).

Verse 60

किंचिन्प्रज्ञानतृप्तोऽसौ ज्ञानतृप्तो न शोचति । शुभैर्लभेत देवत्वं व्यामिश्रैर्जन्म मानुषम् ॥ ६० ॥

Sesiapa yang walau sedikit puas dengan kebijaksanaan pencerahan, dan dipenuhi oleh pengetahuan sejati, tidak berdukacita. Dengan amal suci yang murni seseorang mencapai kedewaan; dengan amal bercampur, lahir sebagai manusia.

Verse 61

अशुभैश्चाप्यधो जन्म कर्मभिर्लभतेऽवशः । तत्र मृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतम् ॥ ६१ ॥

Dan dengan perbuatan tidak baik, seseorang tanpa daya terpaksa memperoleh kelahiran yang rendah; di sana ia sentiasa dihimpit oleh kematian, usia tua, dan penderitaan.

Verse 62

संसारं पश्यते जंतुस्तत्कथं नावबुध्से । अहिते हितसंज्ञस्त्वमध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः ॥ ६२ ॥

Makhluk hidup melihat kitaran saṃsāra ini—maka bagaimana engkau masih belum mengerti? Engkau menyangka yang memudaratkan sebagai yang bermanfaat, dan menamakan yang tidak kekal seolah-olah kekal.

Verse 63

अनर्थे वार्थसंज्ञस्त्वं किमर्थं नावबुध्यसे । संवेष्ट्यमानं बहुभिर्मोहतंतुभिरात्मजैः ॥ ६३ ॥

Mengapa engkau menamakan yang sebenarnya mudarat sebagai ‘manfaat’ dan tidak memahaminya? Engkau sedang dibelit rapat oleh banyak benang khayalan—keterikatan yang lahir daripada dirimu sendiri.

Verse 64

कोशकारवदात्मानं वेष्टितो नावबुध्यसे । अलं परिग्रहेणेह दोषवान् हि परिग्रहः ॥ ६४ ॥

Seperti ulat sutera yang terbungkus dalam kepompongnya sendiri, engkau tidak mengenali Diri Sejati kerana diselubungi harta. Cukuplah menimbun di dunia ini—sikap memiliki itu sendiri benar-benar sarat dengan cela.

Verse 65

कृमिर्हि कोशकारस्तु बध्यते स्वपरिग्रहात् । पुत्रदारकुटुंबेषु सक्ताः सीदंति जंतवः ॥ ६५ ॥

Ulat yang memintal kepompong terikat oleh himpunannya sendiri; demikian juga makhluk yang terpaut pada anak, isteri dan keluarga akan tenggelam dalam derita.

Verse 66

सरःपंकार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव । मोहजालसमाकृष्टान्पश्यजंतून्सुदुःखितान् ॥ ६६ ॥

Lihatlah makhluk-makhluk—tenggelam dalam samudera lumpur bagaikan tasik paya, seperti gajah hutan yang tua—ditarik oleh jaring khayalan dan dicampakkan ke dalam dukacita yang amat pedih.

Verse 67

कुटुंबं पुत्रदारं च शरीरं द्रव्यसंचयम् । पारक्यमध्रुवं सर्वं किं स्वं सुकृतदुष्कृते ॥ ६७ ॥

Keluarga, anak dan isteri, tubuh serta timbunan harta—semuanya milik ‘orang lain’ dan tidak kekal. Maka apakah yang benar-benar milikmu? Hanya pahala dan dosa, amal baik dan amal buruk.

Verse 68

यदा सर्वं परित्यज्य गंतव्यमवशेन वै । अनर्थे किं प्रसक्तस्त्वं स्वमर्थं नानुतिष्टसि ॥ ६८ ॥

Apabila seseorang terpaksa pergi tanpa daya, meninggalkan segala-galanya—mengapa engkau melekat pada yang sia-sia? Mengapa tidak menunaikan kebaikan sejati untuk dirimu?

Verse 69

अविश्रांतमनालंबमपाथेयमदैशिकम् । तमः कर्त्तारमध्वानं कथमेको गमिष्यसि ॥ ६९ ॥

Bagaimanakah engkau, seorang diri, akan menempuh jalan yang tiada rehat, tiada sandaran, tiada bekal, tiada pembimbing—dan yang pembuatnya sendiri ialah kegelapan?

Verse 70

नहि त्वां प्रस्थितं कश्चित्पृष्टतोऽनुगमिष्यति । सुकृतं दुष्कृतं च त्वां गच्छंतमनुयास्यतः ॥ ७० ॥

Apabila engkau berangkat, tiada seorang pun akan mengekori dari belakang. Hanya amal baik dan amal jahatmu yang akan menyertaimu ketika engkau melangkah pergi.

Verse 71

विद्या कर्म च शौर्यं च ज्ञानं च बहुविस्तरम् । अर्थार्थमनुशीर्यंते सिद्धार्थस्तु विमुच्यते ॥ ७१ ॥

Ilmu, amalan ritual, keberanian, dan pengetahuan yang dihuraikan luas sering dikejar berulang-ulang demi keuntungan duniawi; namun sesiapa yang mencapai tujuan sejati akan dibebaskan daripada belenggu.

Verse 72

निबंधिनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः । छित्वैनां सुकृतो यांति नैनां छिंदंति दुष्कृतः ॥ ७२ ॥

Keterikatan pada “kehidupan kampung” ini ialah tali yang mengikat. Orang yang beramal kebajikan memutuskannya lalu melampaui; tetapi orang yang berdosa tidak memutuskannya.

Verse 73

तुल्यजातिवयोरूपान् हृतान्पस्यसि मृत्युना । न च नामास्ति निर्वेदो लोहं हि हृदयं तव ॥ ७३ ॥

Engkau melihat orang yang sama keturunan, sebaya, dan sama elok rupa direnggut oleh Maut—namun tiada sedikit pun rasa jemu dan insaf dalam dirimu; sungguh, hatimu bagaikan besi.

Verse 74

रूपकूलां मनः स्रोतां स्पर्शद्वीपां रसावहाम् । गंधपंकां शब्दजलां स्वर्गमार्गदुरारुहाम् ॥ ७४ ॥

Arus minda bagaikan sungai bertebing rupa; mempunyai pulau sentuhan dan membawa rasa. Ia menjadi lumpur bau dan air bunyi—menjadikan jalan ke syurga sukar didaki.

Verse 75

क्षमारित्रां सत्यमयीं धर्मस्थैर्यकराकराम् । त्यागवाताध्वगां शीघ्रां बुद्धिनावं नदीं तरेत् ॥ ७५ ॥

Dengan perahu kebijaksanaan yang membezakan—kemudinya kemaafan, hakikatnya kebenaran, dan yang meneguhkan dharma—serta didorong laju oleh angin pelepasan, hendaklah menyeberangi sungai samsara.

Verse 76

त्यक्त्वा धर्ममधर्मं च ह्युभे सत्यानृते त्यज । त्यज धर्ममसंकल्पादधर्मं चाप्यहिंसया ॥ ७६ ॥

Setelah meninggalkan dharma dan adharma, tinggalkan pula pasangan benar dan tidak benar. Lepaskan ‘dharma’ dengan bebas daripada niat (tanpa kehendak), dan tinggalkan ‘adharma’ melalui ahimsa—tanpa kekerasan.

Verse 77

उभे सत्यानृते बुद्धिं परमनिश्चयात् । अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् ॥ ७७ ॥

Dengan kepastian tertinggi yang teguh, pandanglah benar dan tidak benar sama sahaja—sekadar tanggapan minda. Tubuh ini hanyalah tiang tulang, terikat oleh urat, disalut daging dan darah.

Verse 78

धर्मावनद्धं दुर्गंधिं पूर्णं मूत्रपुरीषयोः । जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमस्थिरम् ॥ ७८ ॥

Tubuh ini, terikat oleh tanggapan tentang dharma, berbau busuk, penuh air kencing dan najis; dilingkupi tua dan duka, ia tempat tinggal penyakit dan tidak stabil.

Verse 79

रजस्वलमनित्यं च भूतावासं समुत्सृज । इदं विश्वं जगत्सर्वमजगञ्चापि यद्भवेत् ॥ ७९ ॥

Tinggalkanlah kediaman makhluk yang ternoda oleh rajas dan tidak kekal ini. Kerana seluruh alam semesta—seluruh dunia—apa jua yang muncul menjadi, pada hakikatnya bukanlah dunia yang benar dan kekal.

Verse 80

महाभूतात्मकं सर्वमस्माद्यत्परमाणुमत् । इंद्रियाणि च पंचैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ ८० ॥

Segala ini terbina daripada unsur-unsur besar (mahābhūta), dari tahap kasar ini hingga ke yang sehalus atom. Dan ada juga lima indria, serta tamas, sattva, dan rajas.

Verse 81

इत्येष सप्तदशको राशिख्यक्तसंज्ञकः । सर्वैरिहेंद्रियार्थैश्च व्यक्ताव्यक्तैर्हि हितम् ॥ ८१ ॥

Demikianlah, himpunan tujuh belas ini dinamakan “kumpulan yang disebut yang nyata (vyakta)”. Ia terbina daripada segala objek indria di sini, dan menjadi asas untuk memahami yang nyata dan yang tidak nyata (avyakta).

Verse 82

पंचविंशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गणः । एतैः सर्वैः समायुक्तमनित्यमभिधीयते ॥ ८२ ॥

Kumpulan ini, yang merangkumi yang nyata dan yang tidak nyata, disebut “dua puluh lima”. Apa jua yang tersusun daripada semuanya ini dinyatakan tidak kekal.

Verse 83

त्रिवर्गोऽत्र सुखं दुःख जीवितं मरणं तथा । य इदं वेद तत्त्वेन सस वेद प्रभवाप्ययौ ॥ ८३ ॥

Di sini terdapat trivarga (tiga tujuan hidup), juga suka dan duka, demikian pula hidup dan mati. Sesiapa yang mengetahuinya menurut hakikat, dialah yang benar-benar mengetahui timbul dan lenyapnya segala sesuatu.

Verse 84

इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तद्व्यक्तमभिधीयते । अव्यक्तमथ तज्ज्ञेयं लिंगग्राह्यमतींद्रियम् ॥ ८४ ॥

Apa jua yang ditangkap oleh pancaindera disebut yang “nyata” (vyakta). Tetapi yang patut diketahui sebagai “tidak nyata” (avyakta) melampaui pancaindera dan hanya dapat difahami melalui tanda-tanda petunjuknya (liṅga).

Verse 85

इन्द्रियैर्नियतैर्देही धाराभिरिव तर्प्यते । लोके विहितमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति ॥ ८५ ॥

Apabila pancaindera dikekang, insan yang berjasad menjadi puas dan tenteram, seolah-olah disegarkan oleh aliran yang berterusan. Lalu dia melihat Diri (Ātman) yang ditegakkan dalam dunia, dan dunia yang terpantul di dalam Diri.

Verse 86

परावरदृशः शक्तिर्ज्ञानवेलां न पश्यति । पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा ॥ ८६ ॥

Kuasa yang memandang yang tinggi dan yang rendah tidak menyedari sebarang “detik mengetahui”. Bagi Sang Penyaksi itu, semua makhluk sentiasa terlihat, dalam setiap keadaan, pada setiap masa.

Verse 87

ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते । ज्ञानेन विविधात्क्लेशान्न निवृत्तिश्च देहजात् ॥ ८७ ॥

Bagi orang yang telah teguh dalam Brahman, pergaulan dengan yang tidak suci tidak mungkin berlaku. Namun, sekalipun melalui pengetahuan, tidak ada lenyap sepenuhnya pelbagai penderitaan yang timbul daripada tubuh.

Verse 88

लोकबुद्धिप्रकाशेन लोकमार्गो न रिष्यति । अनादिनिधनं जंतुमात्मनि स्थितमव्ययम् ॥ ८८ ॥

Dengan cahaya kefahaman yang benar di dunia, jalan kehidupan tidak binasa. Hendaklah dikenali makhluk hidup sebagai tanpa awal dan tanpa akhir—tidak musnah—suatu hakikat yang kekal, bersemayam dalam Diri.

Verse 89

अकर्तारममूढं च भगवानाह तीर्तवित् । यो जन्तुः स्वकृतैस्तैस्तैः कर्मभिर्नित्यदुःखितः ॥ ८९ ॥

Bhagavan, yang mengetahui tīrtha (jalan penyelamat), bersabda: “Makhluk sentiasa ditimpa duka oleh perbuatan-perbuatan yang dilakukannya sendiri—walaupun Ātman bukan pelaku dan tidak tersesat.”

Verse 90

स्वदुःखप्रतिघातार्थं हंति जंतुरनेकधा । ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु ॥ ९० ॥

Untuk menangkis penderitaannya sendiri, makhluk itu menyakiti yang lain dengan pelbagai cara; dari situ ia mengambil karma lagi, lalu melakukan banyak perbuatan baharu sekali lagi.

Verse 91

तप्यतेऽथ पुनस्तेन भुक्त्वाऽपथ्यमिवातुरः । अजस्रमेव मोहांतो दुःखेषु सुखसंज्ञितः ॥ ९१ ॥

Kemudian ia dibakar lagi oleh hal yang sama—seperti orang sakit yang memakan sesuatu yang tidak sesuai. Bagi yang berakhir dalam moha, penderitaan pun disangka kebahagiaan tanpa henti.

Verse 92

वध्यते तप्यते चैव भयवत्यर्मभिः सदा । ततो निवृत्तो बंधात्स्वात्कर्मणामुदयादिह ॥ ९२ ॥

Dia dipukul jatuh dan diseksa berulang-ulang, sentiasa oleh derita yang sarat ketakutan. Namun di sini, apabila karma-karmanya sendiri bangkit untuk dilunaskan dan buahnya mula terserlah, dia berpaling daripada belenggu.

Verse 93

परिभ्रमति संसारे चक्रवद्बाहुवर्जितः । संयमेन च संबंधान्निवृत्त्या तपसो बलात् ॥ ९३ ॥

Tanpa “lengan” sarana yang benar, seseorang terus mengembara dalam saṃsāra seperti roda yang berputar. Namun dengan saṃyama (pengendalian diri) ikatan diputus; dengan nivṛtti (penarikan diri), oleh kekuatan tapas (pertapaan), pembebasan dicapai.

Verse 94

सम्प्राप्ता बहवः सिद्धिं अव्याबाधां सुखोदयाम् ॥ ९४ ॥

Ramai telah mencapai kesempurnaan rohani yang bebas daripada halangan, daripadanya lahir kebahagiaan sejati.