Adhyaya 53: The Origin Account of Saptamūrti Svara and the Emergence of Saṃbhūti through Vibhūti
Saptamūrti-svara-itihāsaḥ (Saṃbhūti-vibhūti-nirūpaṇam)
Philosophical-Discourse (Ontology of Selfhood and Manifestation)
वराह–पृथ्वी संवादाच्या चौकटीत भद्राश्व अगस्त्यांना विचारतो—पूर्वी सांगितलेल्या कथेतली ‘विभूती’ कशी आणि कोणाच्या प्रेरणेने प्रकट झाली? अगस्त्य सांगतात की हा अर्थ सर्व देहधारी जीवांना लागू होतो; मग चतुर्मुख-उद्गमाशी संबंधित एका गुरु-पुरुषाचा आणि त्याच्या पुत्र स्वराचा वंश सांगतात; स्वर हा सप्तमूर्ती रूपाने प्रसिद्ध आहे. स्वर आपल्या वंशाचा व ‘मी’पणाचा शोध घेत अंतर्मुख होतो; पितृदत्त शस्त्रांनी वारंवार ‘छेदन’ घडताना अनेक ‘अहं’ दावे प्रकट होतात व ते क्रमशः अधिक सूक्ष्म होत जाऊन अखेरीस स्वतःच्या देहातच अत्यंत सूक्ष्म, सर्वव्यापी पितृतत्त्वाचे दर्शन घडते. शेवटी प्रवृत्ती–निवृत्तीचा भेद स्पष्ट करून हा इतिहास तत्त्वज्ञानाला संयमित कर्माशी जोडणारा मूलाधार म्हणून मांडला आहे।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 53
Verse 1
भद्राश्व उवाच । मत्प्रश्नविषये ब्रह्मन् कथेयं कथिता त्वया । तस्या विभूतिरभवत् कस्य केन कृतॆन ह ॥ ५३.१ ॥
भद्राश्व म्हणाला—हे ब्राह्मण, माझ्या प्रश्नाच्या संदर्भात तुम्ही ही कथा सांगितली. तिची अद्भुत विभूती कोणाच्या कर्तृत्वाने आणि कोणत्या कर्मामुळे झाली?
Verse 2
अगस्त्य उवाच । आगतेयं कथा चित्रा सर्वस्य विषये स्थिता । त्वद्देहे मम देहे च सर्वजन्तुषु सा समा ॥ ५३.२ ॥
अगस्त्य म्हणाला—आगतेयविषयी ही कथा अद्भुत असून सर्व विषयांत प्रतिष्ठित आहे. तुझ्या देहात, माझ्या देहात आणि सर्व प्राण्यांतही ती समान आहे.
Verse 3
तस्यां सम्भूतिमिच्छन् यस्तस्योपायं स्वयं परम् । पशुपालात् समुत्पन्नो यश्चतुष्पाच्चतुर्मुखः ॥ ५३.३ ॥
जो तिच्यात (भूमीत) प्रकट होऊ इच्छित होता आणि त्या प्रकटण्याचा परम उपाय तो स्वतःच झाला—तो पशुपालापासून उत्पन्न झाला, आणि चतुष्पाद असूनही चतुर्मुख झाला.
Verse 4
स गुरुः स कथायास्तु तस्याश्चैव प्रवर्तकः । तस्य पुत्रः स्वरो नाम सप्तमूर्तिंरसौ स्मृतः ॥ ५३.४ ॥
तो गुरु होता आणि त्या कथाचा प्रवर्तकही होता. त्याचा पुत्र ‘स्वर’ नावाचा असून तो ‘सप्तमूर्तिंरस’ म्हणून स्मरणात आहे.
Verse 5
तेन प्रोक्तं तु यत्किञ्चित् चतुर्णां साधनं नृप । ऋगर्थानां चतुर्भिस्ते तद्भक्त्याराध्यतां ययुः ॥ ५३.५ ॥
हे नृपा! त्याने चार (पुरुषार्थ) साधनांविषयी जे काही सांगितले, ऋचांच्या अर्थांत निष्ठ असलेले ते चौघे भक्तीने त्या तत्त्व/देवतेची आराधना करू लागले।
Verse 6
चतुर्णां प्रथमो यस्तु चतुःशृङ्गसमास्थितः । वृषद्वितीयस्तत्प्रोक्तमार्गेणैव तृतीयकः । चतुर्थस्तत्प्रणीतस्तां पूज्य भक्त्या सुतं व्रजेत् ॥ ५३.६ ॥
चौघांमध्ये पहिला चतुःशृङ्गात स्थित आहे; दुसरा ‘वृष’ असा सांगितला आहे; तिसरा सांगितलेल्या मार्गानेच प्राप्त होतो; आणि चौथा त्या उपदेशानेच चालविला जातो. तिची भक्तीने पूजा करून (दिव्य) पुत्राकडे जावे।
Verse 7
सप्तमूर्त्तेष्टु चरितं शुश्रुवुः प्रथमं नृप । ब्रह्मचर्येण वर्त्तेत द्वितीयोऽस्य सनातनः ॥ ५३.७ ॥
हे राजन्! त्यांनी प्रथम सात मूर्तींचे चरित्र ऐकले. या सनातन उपदेशाचा दुसरा नियम असा की ब्रह्मचर्याने वर्तन करावे।
Verse 8
ततो भृत्यादिभरणं वृषभारोहणं त्रिषु । वनवासश्च निर्दिष्ट आत्मस्थे वृषभे सति ॥ ५३.८ ॥
यानंतर भृत्य इत्यादींचे भरण-पोषण सांगितले आहे, तसेच तिघांमध्ये वृषभावरोहण; आणि वृषभ आत्म्यात स्थित असता वनवासही विहित आहे।
Verse 9
अहमस्मि वदत्यन्यश्चतुर्द्धा एकधा द्विधा । भेदभिन्नसहोत्पन्नास्तस्यापत्यानि जज्ञिरे ॥ ५३.९ ॥
‘मीच आहे’ असे दुसरे म्हणते—चतुर्विध, एकविध आणि द्विविध असे. त्या एकापासून भेदाने विभक्त, सहोत्पन्न अशी अपत्ये उत्पन्न झाली।
Verse 10
नित्यानित्यस्वरूपाणि दृष्ट्वा पूर्वं चतुर्मुखः । चिन्तयामास जनकं कथं पश्याम्यहं नृप ॥ ५३.१० ॥
नित्य व अनित्य स्वरूपे पूर्वी पाहून चतुर्मुख ब्रह्मा विचार करू लागला— “हे नृपा, मी जनकाला कसा पाहू?”
Verse 11
मदीयस्य पितुर्ये हि गुणा आसन् महात्मनः । न ते सम्प्रति दृश्यन्ते स्वारापत्येषु केषुचित् ॥ ५३.११ ॥
माझ्या महात्मा पित्याचे जे गुण होते, ते आता त्याच्या स्वतःच्या वंशजांपैकी कोणातही दिसत नाहीत।
Verse 12
पितुः पुत्रस्य यः पुत्रः स पितामहनामवान् । एवं श्रुतिः स्थिता चेयं स्वारापत्येषु नान्यथा ॥ ५३.१२ ॥
पित्याच्या पुत्राचा जो पुत्र, तो ‘पितामह’ या नावाने ओळखला जातो. वंशपरंपरेविषयी ही श्रुतीआधारित प्रथा अशीच स्थिर आहे; अन्यथा नाही।
Verse 13
क्वापि संपत्स्यते भावो द्रष्टव्यश्चापि ते पिता । एवं नीतेऽपि किं कार्यमिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ५३.१३ ॥
“कुठेतरी परिस्थिती अनुकूल होईल; आणि तुझ्या पित्याचेही दर्शन घ्यावेच.” असे म्हणत, असे नेले गेले तरी तो “काय करावे?” या चिंतेत मग्न झाला।
Verse 14
तस्य चिन्तयतः शस्त्रं पितृकं पुरतो बभौ । तेन शस्त्रेण तं रोषान्ममन्थ स्वमन्तिके ॥ ५३.१४ ॥
तो विचार करीत असता पितृपरंपरेचे एक शस्त्र त्याच्या समोर प्रकट झाले. क्रोधाने त्याने त्या शस्त्राने जवळून त्याला प्रहार केला।
Verse 15
तस्मिन् मथितमात्रे तु शिरस्तस्यापि दुर्ग्रहम् । नालिकेरफलाकारं चतुर्वक्त्रोऽन्वपश्यत ॥ ५३.१५ ॥
ते मंथन होताच त्याने त्याचे शिरही पाहिले—पकडणे कठीण—नारळफळासारख्या आकाराचे; चतुर्मुख ब्रह्म्याने ते अवलोकिले।
Verse 16
तच्छावृतं प्रधानेन दशधा संवृतो बभौ । चतुष्पादेन शस्त्रेण चिच्छेद तिलकाण्डवत् ॥ ५३.१६ ॥
ते प्रधानेने आच्छादित होऊन दहाप्रकारे झाकलेले भासले. मग त्याने चतुष्पाद शस्त्राने ते तिळाच्या कांड्यासारखे छेदले.
Verse 17
प्रकामं तिलसंच्छिन्नॆ तदमूलौ न मे बभौ । अहं त्वहं वदन्भूतं तमप्येवमथाच्छिनत् ॥ ५३.१७ ॥
इच्छेप्रमाणे तिळकणांसारखे तुकडे केले तरी त्याचे मूळ मला दिसले नाही. मग ‘मीच मी’ असे म्हणणारा तो जीवही त्याला त्याच प्रकारे पुन्हा छेदू लागला.
Verse 18
तस्मिन् छिन्ने तदस्यांसे ह्रस्वमन्यमवेक्षत । अहं भूतादि वः पञ्च वदन्तं भूतिमन्तिकात् ॥ ५३.१८ ॥
तो अंश छिन्न झाल्यावर त्याने त्याच भागावर आणखी एक लहान रूप पाहिले. जवळच तो पाचांना उद्देशून म्हणताना दिसला—‘मीच भूतांचा आदिकारण आहे.’
Verse 19
तमप्येवमथो छित्त्वा पञ्चाशून्यममीक्षत । कृत्वावकाशं ते सर्वे जल्पन्त इदमन्तिकात् ॥ ५३.१९ ॥
मग त्यालाही त्याच प्रकारे छेदून त्यांनी ‘पन्नास’ची सभा रिकामी पाहिली. अवकाश करून ते सर्व जवळून हे बोलू लागले.
Verse 20
तमप्यसङ्गशस्त्रेण चिच्छेद तिलकाण्डवत् । तस्मिँच्छिन्ने दशांशेन ह्रस्वमन्यमपश्यत ॥ ५३.२० ॥
त्यालाही त्यांनी 'असङ्ग' नावाच्या शस्त्राने तिळाच्या देठाप्रमाणे कापून टाकले. तो कापला गेल्यावर त्यांनी त्यापेक्षा दहाव्या भागाने लहान असलेला दुसरा पुरुष पाहिला.
Verse 21
पुरुषं रूपशस्त्रेण तं छित्त्वाऽन्यमपश्यत । तद्वद् ह्रस्वं सितं सौम्यं तमप्येवं तदाऽकरोत ॥ ५३.२१ ॥
त्या पुरुषाला 'रूप' शस्त्राने कापल्यानंतर त्यांनी दुसऱ्याला पाहिले. त्याचप्रमाणे, त्या लहान, शुभ्र आणि सौम्य पुरुषालाही त्यांनी त्याच प्रकारे वागवले.
Verse 22
एवं कृते शरीरं तु ददर्श स पुनः प्रभुः । स्वकीयमेवाकाश्यन्तः पितरं नृपसत्तम ॥ ५३.२२ ॥
हे नृपश्रेष्ठा, असे केल्यावर त्या प्रभूने पुन्हा शरीर पाहिले; आणि आकाशाच्या आत त्यांनी स्वतःच्या पित्याला पाहिले.
Verse 23
त्रसरेणुसमं मूर्त्या अव्यक्तं सर्वजन्तुषु । समं दृष्ट्वा परं हर्षं उभे विसस्वरार्त्तवित् ॥ ५३.२३ ॥
सर्व प्राण्यांमध्ये समान असलेल्या, परागकणासारख्या सूक्ष्म आणि अव्यक्त रूपाला पाहून, त्या दोघांनी परम आनंदाचा अनुभव घेतला.
Verse 24
एवंविधोऽसौ पुरुषः स्वरनाम महातपाः । मूर्त्तिस्तस्य प्रवृत्ताख्यं निवृत्ताख्यं शिरो महत् ॥ ५३.२४ ॥
असे आहेत ते 'स्वर' नावाचे पुरुष, जे महान तपस्वी आहेत. त्यांच्या मूर्तीला 'प्रवृत्ती' म्हणतात आणि त्यांच्या महान मस्तकाला 'निवृत्ती' म्हणतात.
Verse 25
एतस्मादेव तस्याशु कथया राजसत्तम । संभूतिरभवद् राजन् विवृत्तिस्त्वेष एव तु ॥ ५३.२५ ॥
हे राजसत्तम! याच त्याच्या वृत्तान्तामुळेच शीघ्र त्याची उत्पत्ती (पुनः प्रादुर्भाव) झाली. हे राजन्, घडामोडींचा हाच क्रम जसा घडला तसाच आहे.
Verse 26
एषेतिहासः प्रथमः सर्वस्य जगतो भृशम् । य इमं वेत्ति तत्त्वेन साक्षात् कर्मपरो भवेत् ॥ ५३.२६ ॥
हा पवित्र इतिहास सर्व जगतासाठी अत्यंत प्रधान आहे. जो यास तत्त्वतः जाणतो, तो प्रत्यक्ष धर्मयुक्त कर्मात परायण होतो.
Frequently Asked Questions
The chapter presents an inquiry into how manifest potency (vibhūti) and emergence (saṃbhūti) arise, using a narrative of progressively refined “ahaṃ” (I) claims to argue that true understanding culminates in perceiving a subtle, pervasive principle within oneself. It links such knowledge to disciplined conduct and purposeful action (karma-paratā) rather than mere speculation.
No explicit calendrical markers (tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal observances) are stated in Adhyāya 53. References to discipline (e.g., brahmacarya) occur without timing prescriptions.
Direct ecological prescriptions are not explicit here; however, within the Varāha–Pṛthivī pedagogical frame the chapter contributes indirectly by grounding ethical action in a non-fragmentary view of life—emphasizing the shared, subtle presence across all beings (sarvajantuṣu samā). This ontology can be read as a conceptual basis for restraint and stewardship, since harm to others is framed as harm within a shared continuum of embodied existence.
Bhadrāśva and the sage Agastya are named as interlocutors in the embedded dialogue. The narrative references a teacher figure associated with a four-faced origin (caturmukha) and a son named Svara, described as saptamūrti. It also discusses pitṛ- and pitāmaha-related lineage language to frame inheritance, identity, and continuity.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.