Adhyaya 53: The Origin Account of Saptamūrti Svara and the Emergence of Saṃbhūti through Vibhūti
Saptamūrti-svara-itihāsaḥ (Saṃbhūti-vibhūti-nirūpaṇam)
Philosophical-Discourse (Ontology of Selfhood and Manifestation)
ৱৰাহ–পৃথিৱীৰ উপদেশমূলক পৰিসৰত, ভদ্ৰাশ্বে অগস্ত্যক সোধে—আগতে কোৱা কাহিনীৰ ‘বিভূতি’ কেনেকৈ উদ্ভৱ হ’ল আৰু কাৰ কাৰ্যত। অগস্ত্য উত্তৰ দিয়ে যে এই তত্ত্ব সকলো দেহ আৰু জীৱৰ ক্ষেত্ৰতে প্ৰযোজ্য, তাৰ পিছত চতুৰ্মুখ উৎসৰ সৈতে সম্পৰ্কিত এক আচার্য আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ স্বৰাৰ বংশধাৰা বৰ্ণনা কৰে; স্বৰা সপ್ತমূৰ্তি ৰূপে প্ৰকাশিত। স্বৰাই নিজৰ বংশ আৰু আত্ম-পৰিচয় জানিবলৈ অন্তৰ্মুখী অনুসন্ধান কৰে; পিতৃ-উত্তৰাধিকাৰী অস্ত্ৰেৰে পুনঃপুন ‘কাটা’ৰ আশ্চৰ্য ঘটনাত বহু ‘অহং’ দাবী উন্মোচিত হয় আৰু ক্ৰমে সূক্ষ্মতালৈ শোধিত হৈ শেষত নিজৰ দেহৰ ভিতৰতে অতি সূক্ষ্ম, সৰ্বব্যাপী পিতৃ-তত্ত্বৰ উপলব্ধি হয়। অধ্যায়ে প্ৰবৃত্তি আৰু নিবৃত্তিৰ ভেদ দেখুৱাই এই ইতিһাসক ভিত্তিমূলক বুলি স্থাপন কৰে আৰু সত্য-জ্ঞানক সংযমিত কৰ্মৰ সৈতে সংযুক্ত কৰে।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 53
Verse 1
भद्राश्व उवाच । मत्प्रश्नविषये ब्रह्मन् कथेयं कथिता त्वया । तस्या विभूतिरभवत् कस्य केन कृतॆन ह ॥ ५३.१ ॥
ভদ্ৰাশ্ব ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ, মোৰ প্ৰশ্নৰ বিষয়ত আপুনি এই কাহিনী ক’লে। ইয়াৰ আশ্চৰ্য বিভূতি কাৰ দ্বাৰা আৰু কোন কৰ্মৰ ফলত হৈছিল?
Verse 2
अगस्त्य उवाच । आगतेयं कथा चित्रा सर्वस्य विषये स्थिता । त्वद्देहे मम देहे च सर्वजन्तुषु सा समा ॥ ५३.२ ॥
অগস্ত্য ক’লে—আগতেয়-সম্পৰ্কীয় এই কাহিনী বিচিত্ৰ আৰু সৰ্ব বিষয়ত প্ৰতিষ্ঠিত। তোমাৰ দেহত, মোৰ দেহত আৰু সৰ্ব জীৱত ই একেদৰে বিদ্যমান।
Verse 3
तस्यां सम्भूतिमिच्छन् यस्तस्योपायं स्वयं परम् । पशुपालात् समुत्पन्नो यश्चतुष्पाच्चतुर्मुखः ॥ ५३.३ ॥
যিজনে তাত (পৃথিৱীত) প্ৰকাশ পাবলৈ ইচ্ছা কৰিছিল আৰু সেই প্ৰকাশৰ পৰম উপায় নিজেই হৈছিল—সেইজন গোপালৰ পৰা উদ্ভৱ হৈ, চতুষ্পদ হৈয়ো চতুৰ্মুখ হ’ল।
Verse 4
स गुरुः स कथायास्तु तस्याश्चैव प्रवर्तकः । तस्य पुत्रः स्वरो नाम सप्तमूर्तिंरसौ स्मृतः ॥ ५३.४ ॥
সেইজনেই গুৰু আছিল আৰু সেই কাহিনীৰ প্ৰৱৰ্তকো আছিল। তেওঁৰ পুত্ৰ ‘স্বর’ নামৰ; তেওঁ ‘সপ্তমূর্তিংৰস’ বুলি স্মৃত।
Verse 5
तेन प्रोक्तं तु यत्किञ्चित् चतुर्णां साधनं नृप । ऋगर्थानां चतुर्भिस्ते तद्भक्त्याराध्यतां ययुः ॥ ५३.५ ॥
হে নৃপ! তেওঁ চাৰিও (পুৰুষাৰ্থ)ৰ সাধনৰ বিষয়ে যি-কিছু ক’লে, ঋক্মন্ত্ৰৰ অৰ্থত নিষ্ঠ সেই চাৰিজনে ভক্তিৰে সেই তত্ত্ব/দেৱতাক আৰাধনা কৰিবলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 6
चतुर्णां प्रथमो यस्तु चतुःशृङ्गसमास्थितः । वृषद्वितीयस्तत्प्रोक्तमार्गेणैव तृतीयकः । चतुर्थस्तत्प्रणीतस्तां पूज्य भक्त्या सुतं व्रजेत् ॥ ५३.६ ॥
চাৰিজনৰ মাজত প্ৰথমজন চতুঃশৃঙ্গত স্থিত; দ্বিতীয়জন ‘বৃষ’ বুলি কোৱা হৈছে; তৃতীয়জন কোৱা পথেদিয়েই প্ৰাপ্ত; আৰু চতুৰ্থজন সেই উপদেশে পৰিচালিত। তেওঁক ভক্তিৰে পূজা কৰি (দিব্য) পুত্ৰৰ ওচৰলৈ যোৱা উচিত।
Verse 7
सप्तमूर्त्तेष्टु चरितं शुश्रुवुः प्रथमं नृप । ब्रह्मचर्येण वर्त्तेत द्वितीयोऽस्य सनातनः ॥ ५३.७ ॥
হে নৃপ! তেওঁলোকে প্ৰথমে সপ্তমূৰ্তিৰ চৰিত শুনিলে। এই সনাতন শিক্ষাৰ দ্বিতীয় বিধান—ব্ৰহ্মচৰ্য অনুসাৰে আচৰণ কৰা উচিত।
Verse 8
ततो भृत्यादिभरणं वृषभारोहणं त्रिषु । वनवासश्च निर्दिष्ट आत्मस्थे वृषभे सति ॥ ५३.८ ॥
তাৰপিছত ভৃত্য আদিৰ ভৰণ-পোষণ নিৰ্দেশ কৰা হৈছে, আৰু তিনিত বৃষভত আৰোহণো; আৰু বৃষভ আত্মাত স্থিত থাকিলে বনবাসো বিধেয়।
Verse 9
अहमस्मि वदत्यन्यश्चतुर्द्धा एकधा द्विधा । भेदभिन्नसहोत्पन्नास्तस्यापत्यानि जज्ञिरे ॥ ५३.९ ॥
‘মই আছোঁ’ বুলি আন এজন কয়—চতুৰ্বিধ, একবিধ আৰু দ্বিবিধ ৰূপে। সেই একৰ পৰা ভেদে বিভক্ত, সহউৎপন্ন সন্তানসমূহ জন্মিল।
Verse 10
नित्यानित्यस्वरूपाणि दृष्ट्वा पूर्वं चतुर्मुखः । चिन्तयामास जनकं कथं पश्याम्यहं नृप ॥ ५३.१० ॥
নিত্য আৰু অনিত্য স্বৰূপসমূহ পূৰ্বে দৰ্শন কৰি চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মাই চিন্তা কৰিলে— “হে নৃপ! মই জনকক কেনেকৈ দৰ্শন কৰিম?”
Verse 11
मदीयस्य पितुर्ये हि गुणा आसन् महात्मनः । न ते सम्प्रति दृश्यन्ते स्वारापत्येषु केषुचित् ॥ ५३.११ ॥
মোৰ মহাত্মা পিতাৰ যি গুণ আছিল, সেয়া এতিয়া তেওঁৰ নিজৰ বংশধৰসকলৰ কোনো এজনৰ মাজতো দেখা নাযায়।
Verse 12
पितुः पुत्रस्य यः पुत्रः स पितामहनामवान् । एवं श्रुतिः स्थिता चेयं स्वारापत्येषु नान्यथा ॥ ५३.१२ ॥
পিতাৰ পুত্ৰৰ যি পুত্ৰ, সি ‘পিতামহ’ নামে অভিহিত হয়। বংশ-পরম্পৰা বিষয়ে এই শ্ৰুতি-আধাৰিত প্ৰথা এইদৰেই স্থিৰ; অন্যথা নহয়।
Verse 13
क्वापि संपत्स्यते भावो द्रष्टव्यश्चापि ते पिता । एवं नीतेऽपि किं कार्यमिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ५३.१३ ॥
“ক’তোবাতো পৰিস্থিতি শুভ হ’ব; আৰু তোমাৰ পিতাকো দৰ্শন কৰিব লাগিব।” এইদৰে লৈ যোৱা হলেও সি “কি কৰা উচিত?” বুলি চিন্তাত নিমগ্ন হ’ল।
Verse 14
तस्य चिन्तयतः शस्त्रं पितृकं पुरतो बभौ । तेन शस्त्रेण तं रोषान्ममन्थ स्वमन्तिके ॥ ५३.१४ ॥
সি চিন্তা কৰি থাকোঁতে পিতৃ-পরম্পৰাৰ এটা অস্ত্ৰ তাৰ সন্মুখত প্ৰকাশ পালে। ক্ৰোধে সি সেই অস্ত্ৰেৰে ওচৰৰ পৰা তাক প্ৰহাৰ কৰিলে।
Verse 15
तस्मिन् मथितमात्रे तु शिरस्तस्यापि दुर्ग्रहम् । नालिकेरफलाकारं चतुर्वक्त्रोऽन्वपश्यत ॥ ५३.१५ ॥
সেই মন্থন সম্পন্ন হোৱাৰ লগে লগে তেওঁ তাৰ শিৰোও দেখিলে—ধৰা দুষ্কৰ—নাৰিকলফলৰ দৰে আকাৰযুক্ত; চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মাই তাক অৱলোকন কৰিলে।
Verse 16
तच्छावृतं प्रधानेन दशधा संवृतो बभौ । चतुष्पादेन शस्त्रेण चिच्छेद तिलकाण्डवत् ॥ ५३.१६ ॥
সেয়া প্ৰধান (আদিপ্ৰকৃতি) দ্বাৰা আৱৃত হৈ দহধৰণে ঢকা যেন দেখা গ’ল। তেতিয়া তেওঁ চতুষ্পাদ শস্ত্ৰেৰে তাক তিলৰ কাণ্ডৰ দৰে ছেদ কৰিলে।
Verse 17
प्रकामं तिलसंच्छिन्नॆ तदमूलौ न मे बभौ । अहं त्वहं वदन्भूतं तमप्येवमथाच्छिनत् ॥ ५३.१७ ॥
ইচ্ছামতে তিলকণাৰ দৰে ছিন্ন কৰিলেও তাৰ মূল মোৰ আগত প্ৰকাশ নাপালে। তেতিয়া ‘মইয়ে মই’ বুলি কোৱা সেই সত্ত্বও তাক একে ধৰণে পুনৰ ছেদ কৰিলে।
Verse 18
तस्मिन् छिन्ने तदस्यांसे ह्रस्वमन्यमवेक्षत । अहं भूतादि वः पञ्च वदन्तं भूतिमन्तिकात् ॥ ५३.१८ ॥
সেই অংশ ছিন্ন হোৱাত তেওঁ সেই অংশতেই আন এটা সৰু ৰূপ দেখিলে। ওচৰত পঞ্চ (ভূত/তত্ত্ব)ক উদ্দেশ কৰি ‘মই ভূতাদিৰ মূল’ বুলি কোৱা এজনক দেখিলে।
Verse 19
तमप्येवमथो छित्त्वा पञ्चाशून्यममीक्षत । कृत्वावकाशं ते सर्वे जल्पन्त इदमन्तिकात् ॥ ५३.१९ ॥
তাৰ পিছত তাকো একে ধৰণে ছেদ কৰি তেওঁলোকে ‘পঞ্চাশ’ৰ সমাবেশ শূন্য দেখিলে। অৱকাশ কৰি তেওঁলোকে সকলোৱে ওচৰৰ পৰা এই কথা ক’লে।
Verse 20
तमप्यसङ्गशस्त्रेण चिच्छेद तिलकाण्डवत् । तस्मिँच्छिन्ने दशांशेन ह्रस्वमन्यमपश्यत ॥ ५३.२० ॥
তেওঁ তাকো 'অসঙ্গ' নামৰ অস্ত্ৰৰে তিলৰ ঠাৰিৰ দৰে কাটি পেলালে। সেইটো কটা যোৱাত তেওঁ তাতকৈ দশম ভাগ সৰু আন এজনক দেখিলে।
Verse 21
पुरुषं रूपशस्त्रेण तं छित्त्वाऽन्यमपश्यत । तद्वद् ह्रस्वं सितं सौम्यं तमप्येवं तदाऽकरोत ॥ ५३.२१ ॥
সেই পুৰুষজনক 'ৰূপ' অস্ত্ৰৰে কাটি তেওঁ আন এজনক দেখিলে। তেনেদৰেই, সেই চুটি, বগা আৰু সৌম্য পুৰুষজনকো তেওঁ তেতিয়া একেদৰেই কৰিলে।
Verse 22
एवं कृते शरीरं तु ददर्श स पुनः प्रभुः । स्वकीयमेवाकाश्यन्तः पितरं नृपसत्तम ॥ ५३.२२ ॥
হে নৃপশ্রেষ্ঠ! এনে কৰাৰ পিছত সেই প্ৰভুৱে পুনৰ শৰীৰটো দেখিলে; আৰু আকাশৰ ভিতৰত তেওঁ নিজৰ পিতাককে দেখিলে।
Verse 23
त्रसरेणुसमं मूर्त्या अव्यक्तं सर्वजन्तुषु । समं दृष्ट्वा परं हर्षं उभे विसस्वरार्त्तवित् ॥ ५३.२३ ॥
সকলো প্ৰাণীৰ মাজত সমানভাৱে থকা, পৰাগ ৰেণুৰ দৰে সূক্ষ্ম আৰু অব্যক্ত ৰূপটো দেখি তেওঁলোক দুয়ো পৰম আনন্দিত হ’ল।
Verse 24
एवंविधोऽसौ पुरुषः स्वरनाम महातपाः । मूर्त्तिस्तस्य प्रवृत्ताख्यं निवृत्ताख्यं शिरो महत् ॥ ५३.२४ ॥
এনেকুৱাই সেই 'স্বৰ' নামৰ পুৰুষজন, যি এজন মহান তপস্বী। তেওঁৰ মূৰ্তিক 'প্ৰবৃত্তি' আৰু তেওঁৰ মহান মস্তকক 'নিবৃত্তি' বুলি কোৱা হয়।
Verse 25
एतस्मादेव तस्याशु कथया राजसत्तम । संभूतिरभवद् राजन् विवृत्तिस्त्वेष एव तु ॥ ५३.२५ ॥
হে ৰাজসত্তম! এই তেওঁৰ বৃত্তান্তৰ পৰাই শীঘ্ৰে তেওঁৰ সংভূতি (পুনঃ প্ৰাদুৰ্ভাৱ) ঘটিল। হে ৰাজন, ঘটনাৰ ধাৰা যিদৰে ঘটিল, সেয়াই এই।
Verse 26
एषेतिहासः प्रथमः सर्वस्य जगतो भृशम् । य इमं वेत्ति तत्त्वेन साक्षात् कर्मपरो भवेत् ॥ ५३.२६ ॥
এই পবিত্ৰ ইতিহাস সমগ্ৰ জগতৰ বাবে অতি প্ৰধান। যি ইয়াক তত্ত্বতঃ (যথাৰ্থভাবে) জানে, সি প্ৰত্যক্ষভাৱে ধৰ্মসন্মত কৰ্মত পৰায়ণ হয়।
Inside Adhyaya 53
How it unfolds
- Where it opens
Within the Varāha–Pṛthivī teaching frame, the narration shifts into an embedded dialogue: Bhadrāśva asks Agastya to clarify how the previously mentioned vibhūti (manifest potency) arises and by whose agency, pressing for a causal and experiential account rather than a merely verbal one.
- Central event
Agastya universalizes the teaching as applicable across all embodied beings and introduces a lineage motif: a caturmukha-associated teacher-figure and his son Svara, described as saptamūrti. Svara’s self-inquiry into ancestry and identity becomes the vehicle for a layered analysis of ‘I’-claims (ahaṃ), where inherited weapons are used in iterative ‘cutting’ to test what truly constitutes the self.
- Climax resolution
Each ‘cut’ exposes a new claimant—progressively subtler identifications—until the gross and intermediate ‘ahaṃ’ layers are exhausted and a pervasive, extremely subtle father-principle is recognized as present within one’s own body (not merely external ancestry). The resolution distinguishes pravṛtti and nivṛtti as complementary orientations: disciplined action and disciplined withdrawal both become grounded in this non-fragmentary self-knowledge.
Geographical context
No explicit toponyms or ecological regions are named in this adhyāya; the setting is primarily genealogical and introspective rather than geographically anchored.
Ritual instructions
- BenefitClarifies the origin of vibhūti and saṃbhūti as experientially traceable through refined self-understanding; stabilizes ethical action (karma-paratā) and/or renunciant orientation by rooting both in a shared, subtle, pervasive principle across beings.
The narrative frame
- Agastya (within an embedded dialogue inside the Varāha–Pṛthivī pedagogical setting)Bhadrāśva · Didactic, probing, and analytic; uses lineage and paradoxical imagery to move from conceptual causality to embodied realization.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (contemplative tranquility)
- Emotional ProgressionCuriosity and doubt (Bhadrāśva’s question) → wonder and cognitive dissonance (multiple ‘I’ claimants revealed) → inward turning and subtle perception → settled clarity that supports disciplined living.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot applicable for site-based pilgrimage: the adhyāya is introspective and genealogical with no explicit tīrtha or toponym anchors; it functions more as an inner ‘tīrtha’ of discernment.
Frequently Asked Questions
The chapter presents an inquiry into how manifest potency (vibhūti) and emergence (saṃbhūti) arise, using a narrative of progressively refined “ahaṃ” (I) claims to argue that true understanding culminates in perceiving a subtle, pervasive principle within oneself. It links such knowledge to disciplined conduct and purposeful action (karma-paratā) rather than mere speculation.
No explicit calendrical markers (tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal observances) are stated in Adhyāya 53. References to discipline (e.g., brahmacarya) occur without timing prescriptions.
Direct ecological prescriptions are not explicit here; however, within the Varāha–Pṛthivī pedagogical frame the chapter contributes indirectly by grounding ethical action in a non-fragmentary view of life—emphasizing the shared, subtle presence across all beings (sarvajantuṣu samā). This ontology can be read as a conceptual basis for restraint and stewardship, since harm to others is framed as harm within a shared continuum of embodied existence.
Bhadrāśva and the sage Agastya are named as interlocutors in the embedded dialogue. The narrative references a teacher figure associated with a four-faced origin (caturmukha) and a son named Svara, described as saptamūrti. It also discusses pitṛ- and pitāmaha-related lineage language to frame inheritance, identity, and continuity.
Ask anything about Adhyaya 53 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
