Adhyaya 40

Verse 1

अर्जुन उवाच । महाकालस्त्वसौ कश्च कथं सिद्धिमुपागतः । अस्मिंस्तीर्थे मुनिश्रेष्ठ महदाश्चर्य मत्र मे

अर्जुन म्हणाला—हा महाकाल कोण आहे, आणि त्याने सिद्धी कशी प्राप्त केली? हे मुनिश्रेष्ठ, या तीर्थस्थानी माझे आश्चर्य फार मोठे आहे।

Verse 2

सर्वमेतत्समाख्याहि श्रद्दधानाय पृच्छते

मी श्रद्धेने विचारतो; कृपया हे सर्व मला पूर्णपणे सविस्तर सांगावे।

Verse 3

नारद उवाच । नमस्कृत्य महाकालं वरदं स्थाणुमव्ययम् । शक्तितश्चरितं तस्य वक्ष्ये पांडुकुलोद्वह

नारद म्हणाले—वरद, स्थाणु, अव्यय महाकाळाला नमस्कार करून, हे पांडुकुलोद्वह, मी माझ्या सामर्थ्यानुसार त्याचे चरित्र सांगतो।

Verse 4

वाराणस्यां पुरि पुरा बभूव जपतां वरः । रुद्रजापी महाभागो मांटिर्नाम महायशाः

पूर्वी वाराणसी नगरीत जप करणाऱ्यांत श्रेष्ठ, रुद्रजपात रत, महाभाग्यवान व महायशस्वी ‘मांटि’ नावाचा पुरुष होता।

Verse 5

तस्यापुत्रस्य पुत्रार्थे रुद्रान्संजपतः किल । गतं वर्षशतं तुष्टस्ततस्तं प्राह शंकरः

तो अपुत्र होता; पुत्रप्राप्तीसाठी तो रुद्रजप करीत असे. शंभर वर्षे गेल्यावर प्रसन्न झालेल्या शंकरांनी त्याला सांगितले।

Verse 6

मांटे तव सुतो धीमान्मत्प्रभावपराक्रमः । वंशस्य तव सर्वस्य समुद्धर्ता भविष्यति

हे मांटि, तुझा एक धीमान पुत्र होईल, जो माझ्या प्रभावाने पराक्रमी असेल; तो तुझ्या सर्व वंशाचा उद्धारकर्ता व आधार बनेल।

Verse 7

इति श्रुत्वा रुद्रवचो मांटिर्हर्षं परं गतः । ततः काले कियन्मात्रे पत्नी मांटेर्महात्मनः

रुद्राचे वचन ऐकून मांटी परम हर्षाने भरून गेला। नंतर काही काळ गेल्यावर त्या महात्म्या मांटीची पत्नी…

Verse 8

दधार गर्भं चटिका तपोमूर्तिधरा यथा । तस्य गर्भस्य वर्षाणि चत्वारि किल संययुः

चटिकेने जणू तपस्येची मूर्तीच धारण केली असा गर्भ धारण केला। म्हणतात, त्या गर्भाला चार वर्षे पूर्ण झाली.

Verse 9

न पुनर्मातुरुदरंत्यक्त्वा निर्गच्छते बहिः । ततो मांटिरुपामंत्र्य सामभिस्तमवोचत

परंतु मातृउदरातून मुक्त होऊनही तो बाहेर आला नाही. तेव्हा मांटीने सामगानांनी त्याला आवाहन करून असे म्हटले.

Verse 10

वत्स सामान्यपुत्रोऽपि पित्रोः सुखकरः सदा । शुद्धायां मातरी भवोमत्तः किं पीडयस्यलम्

वत्सा, सामान्य पुत्रही आई-वडिलांना नेहमी सुख देतो. माता शुद्ध असताना तू आतून तिला इतके का पीडित करतोस?

Verse 11

वत्स मानुष्यवासस्य स्पृहा तुभ्यं कथं न हि । यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्यापि च संततिः

वत्सा, मनुष्यलोकात वास करण्याची स्पृहा तुला कशी नसावी? जिथे धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्षाचीही सिद्धी होते.

Verse 12

कदामनुष्या जायेम पूजा यत्र महाफला । पितॄणां देवतानां च नानाधर्माश्च यत्र हि

आपण केव्हा मनुष्यजन्म घेऊ, जिथे पूजा महाफळ देणारी आहे—जिथे पितरांचे व देवतांचे तर्पण आणि नानाविध धर्माचरण खरोखर शक्य आहे?

Verse 13

इति भूतानि शोचंति नानायोनिगतान्यपि । तत्त्वं मानुष्यमतुलं स्पृहणीयं दिवौकसाम् । अनादृत्य कथं ब्रूहि स्थितश्चोदर एव च

अशा रीतीने नानायोनीत जन्मलेले प्राणीही शोक करतात—‘खरे तर मनुष्यजीवन अतुल आहे; देवांनाही त्याची स्पृहा असते. तरी तू त्याची अवहेलना करतोस—सांग, पोटातच राहून तू कसा स्थित आहेस?’

Verse 14

गर्भ उवाच । तात जानाम्यहं सर्वमेतत्परम दुर्लभम् । किं तु बिभेमि चातिमात्रं कालमार्गस्य नित्यशः

गर्भ म्हणाला—‘तात, हे सर्व मला माहीत आहे; ही अवस्था परम दुर्लभ आहे. पण मी नित्य काळमार्गाची अतिशय भीती बाळगतो.’

Verse 15

द्वौ मार्गौ किल वेदेषु प्रोक्तौ कालोऽर्चिरेव च । अर्चिषा मोक्षमायांति कालमार्गेण कर्मणि

वेदांत खरोखर दोन मार्ग सांगितले आहेत—काळमार्ग आणि अर्चि (प्रकाश) मार्ग. अर्चि मार्गाने मोक्ष मिळतो, आणि काळमार्गाने जीव कर्मात परत जातो.

Verse 16

स्वर्गे वा नरके वापि कालमार्गगतो ह्ययम् । न शर्म लभते क्वापि व्याधविद्धमृगो यथा

स्वर्गात असो वा नरकात, जो काळमार्गात गेला आहे त्याला कुठेही शांती मिळत नाही—जसा व्याधाच्या बाणाने विद्ध झालेला हरिण.

Verse 17

तस्यैव हेतोः प्रयतेत्कोविदो यन्न दुःखवित् । कालेन घोररुपेण गंभीरेण समाहितः

याच कारणासाठी जो विद्वान दुःखाचा जाणकार होऊ इच्छित नाही, त्याने घोर व अगाध स्वरूप असलेल्या काळाचे स्मरण करून पूर्ण एकाग्रतेने प्रयत्न करावा।

Verse 18

तच्चेन्मम मनस्तात नानादोषैर्न मोह्यते । ततोऽहं दुर्लभं जन्म मानुष्यं शीघ्रमाप्नुयाम्

हे तात, माझे मन जर नानाविध दोषांनी मोहित झाले नाही, तर मी शीघ्रच दुर्लभ मानुष्य जन्म प्राप्त करीन।

Verse 19

ततस्तस्य पिता पार्थ कांदिशीको महेश्वरम् । जगाम शरणं देवं त्राहित्राहि महेश्वर

मग, हे पार्थ, त्याचा पिता कांडिशीक देव महेश्वराच्या शरणास गेला आणि आर्तपणे म्हणाला—“त्राहि त्राहि, हे महेश्वर!”

Verse 20

त्वां विना कोऽपरो देव पुत्रस्याभीष्टदोऽस्ति मे । त्वयैव दत्तस्त्वं चामुं जन्म प्रापय मे सुतम्

हे देव, तुमच्याविना माझ्या पुत्राला अभिष्ट देणारा दुसरा कोण आहे? हा पुत्र तुम्हीच दिला आहे; म्हणून तुम्हीच माझ्या सुताला या लोकी जन्मास सकुशल पोहोचवा।

Verse 21

ततस्तस्यातिभक्त्यासौ प्राह तुष्टो महेश्वरः । विभूतीः स्वाधर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यमेव च

मग त्याच्या अतिभक्तीने संतुष्ट होऊन महेश्वर म्हणाले—“मी तुला विभूती, स्वधर्माचे ज्ञान, वैराग्य आणि यथार्थ ऐश्वर्य देतो।”

Verse 22

विपरीतश्च शीघ्रं भो मांटिपुत्रः प्रबोध्यताम् । ततस्ता द्योतयंत्यश्च विभूत्यो गर्भमूचिंरे

“हे प्रभो! मांटीपुत्रास शीघ्र जागे करा आणि ही विपरीत अवस्था निवळो.” मग तेजस्वी विभूती प्रकाश पसरवीत गर्भास उद्देशून बोलल्या।

Verse 23

महामते मांडिपुत्र न धार्यं ते भयं हृदि । चत्वारस्त्वां हि धर्माद्या मनस्त्यक्ष्यामहे न ते

हे महामती मांडीपुत्रा, हृदयात भय धरू नकोस. आम्ही चार—धर्मादि—तुझे मनोबल कधीही सोडणार नाही.

Verse 24

ततोऽपरास्त्वधर्माद्याः प्रोचुर्नैव तथा वयम् । भविष्यामो मनस्तुभ्यमस्मत्तव भयं न हि

मग अधर्मादि इतर म्हणाले—“तसे नाही; आम्ही तुझ्या मनाशीच राहू. आमच्यापासूनच तुला भय उत्पन्न होईल.”

Verse 25

इत्युक्ते स विभूतीभिः शीघ्रमेव कुमारकः । निःससार बहिर्जातश्चकंपेतिरुरोद च

विभूतींनी असे म्हणताच तो कुमारक त्वरितच बाहेर आला; बाहेर जन्म घेऊन तो थरथरत रडू लागला.

Verse 26

ततो विभूतयः प्राहुर्मांटे तव सुतस्त्वसौ । अद्यापि कालमार्गस्य भीतः कम्पति रोदिति

मग विभूती म्हणाल्या—“हे मांटे, हाच तुझा पुत्र आहे. अजूनही तो काळमार्गास भयभीत होऊन थरथरतो व रडतो.”

Verse 27

कालभीतिरिति ख्यातस्तस्मादेष भविष्यति । इति दत्त्वा वरं ताश्च महादेवांतिकं ययुः

म्हणून तो ‘कालभीति’ या नावाने प्रसिद्ध होईल. असा वर देऊन त्या महादेवांच्या सान्निध्यात गेल्या.

Verse 28

सोऽपि बालः प्रववृधे शुक्लपक्ष इवोडुपः । संस्कृतः स च संस्कारैर्धीमान्पशुपतिव्रती

तो बालकही शुक्लपक्षातील चंद्रासारखा वाढत गेला. संस्कारांनी विधिवत् संस्कृत होऊन तो बुद्धिमान व पाशुपत-व्रतधारी झाला.

Verse 29

पंचमंत्राञ्जपञ्छुद्धस्तीर्थयात्रापरोऽभवत् । रुद्रक्षेत्रेषु सस्नौ स जपन्मन्त्रांश्च भारत

पंचमंत्रांच्या जपाने शुद्ध होऊन तो तीर्थयात्रेत तत्पर झाला. हे भारत, तो रुद्रक्षेत्रांत स्नान करी आणि अखंड मंत्रजप करी.

Verse 30

कालभीतिगुप्तक्षेत्रगुणाञ्छ्रुत्वाभ्युपाययौ । स्नात्वा ततो महीतोये जप्त्वा मन्त्रांश्च कोटिशः

गुप्त क्षेत्राचे माहात्म्य ऐकून कालभीति तेथे पोहोचला. मग तेथील भूमिजलात स्नान करून त्याने कोट्यवधी वेळा मंत्रजप केला.

Verse 31

निवृत्तो नातिदूरेथ बिल्ववृक्षं ददर्श सः । दृष्ट्वा तं तस्य चाधस्तल्लक्षमेकं जजाप सः

परतताना तो फार दूर गेला नव्हता, तेवढ्यात त्याने एक बिल्ववृक्ष पाहिला. तो पाहून त्याच्या खाली बसून त्याने एक लक्ष जप केला.

Verse 32

जपतस्तस्य विप्रस्य इंद्रियाणि लयं ययुः । केवलं परमानंदस्वरूपोऽसावभूत्क्षणात्

तो ब्राह्मण जप करीत असता त्याच्या इंद्रियवृत्ती लयास गेल्या. क्षणातच तो केवळ परमानंदस्वरूप झाला.

Verse 33

तस्यानंदस्य नौपम्यं स्वर्गादीनां भवेत्क्वचित् । गंगोदकस्येव मानं केवलं सोऽप्यसावपि

त्या परमानंदाची स्वर्गादिकांशी कुठेही खरी उपमा होत नाही. त्याचे ‘माप’ ते स्वतःच जाणते—जसे गंगाजलाचे खरे माप गंगाजलानेच कळते.

Verse 34

तत्र लीनो मुहुर्तेन पुनश्चाभूद्यथा पुरा । ततो विसिष्मिये पार्थ कालभीतिरुवाच ह

तेथे तो मुहूर्तभर लीन राहिला आणि पुन्हा पूर्वीसारखा झाला. मग विस्मित होऊन कालभीती—हे पार्थ—असे बोलला.

Verse 35

नायं मम महानन्दो वाराणस्यां न नमिषे । न प्रभासे न केदारे न चाप्यमरकण्टके

माझा हा महानंद ना वाराणसीत, ना नैमिषात; ना प्रभासात, ना केदारात, आणि अमरकंटकातही नाही.

Verse 36

श्रीपर्वते न चान्यत्र यादृशोद्यप्रवर्त्तते । निर्विकाराणि स्वच्छानि गंगांबांसीवखानि मे

आज माझ्यात जी अवस्था प्रकट झाली, तशी श्रीपर्वतावरही नाही, अन्यत्रही नाही. माझ्या अंतःकरणवृत्ती निर्विकार व स्वच्छ झाल्या आहेत—जणू गंगाजलाने भरलेल्या नाड्यांसारख्या.

Verse 37

भूतेषु परमा प्रीतिस्त्रिजगद्द्योतते स्फुटम् । धर्ममेकं परं मह्यं चेतश्चाप्यवगच्छति

सर्व भूतांप्रती माझ्या अंतःकरणात परम प्रीती उत्पन्न झाली आहे; त्रैलोक्य मला स्पष्ट प्रकाशमान दिसते. आणि माझे चित्त एकाच परम धर्माला सर्वोच्च म्हणून जाणते.

Verse 38

अहो स्थानप्रभावोऽयं स्फुटं चाप्यत्र प्रोच्यते । निर्दोषं यच्छुचि स्तान सर्वोपद्रववर्जितम्

अहो! या स्थानाचा हा प्रत्यक्ष प्रभाव येथे स्पष्टपणे सांगितला आहे. हे निष्कलंक, पवित्र धाम आहे—सर्व उपद्रव व विघ्नांपासून मुक्त.

Verse 39

तत्र स्थितस्य धर्मार्थस्तद्वद्भूयात्सहस्रधा । तदस्माच्च प्रभावाद्धि जानामीतः स्वचेतसि

जो तेथे स्थित राहतो, त्याचा धर्म व अर्थ तद्वत् सहस्रपटी वाढतो. आणि त्या प्रभावामुळेच हे मी माझ्या अंतःकरणात प्रत्यक्ष जाणतो.

Verse 40

विशिष्टं काशिमुख्येभ्यस्तीर्थेभ्यः स्थानकं त्विदम् । तस्मादत्रैव संस्थोहं तपस्तप्स्यामि पुष्कलम्

हे पवित्र स्थान काशी इत्यादी श्रेष्ठ तीर्थांमध्येही विशेष आहे. म्हणून मी येथेच स्थिर राहून पुष्कळ तपश्चर्या करीन.

Verse 41

इदं चेदं तीर्थमिति सदा यस्तृषितश्चरेत् । न स सिद्धिमवाप्नोति क्लेशेनैव म्रियेत सः

जो तृष्णेने प्रेरित होऊन सतत भटकत राहतो—‘हे तीर्थ, ते तीर्थ’ असे म्हणत—तो सिद्धी प्राप्त करत नाही; तो केवळ क्लेशातच मरतो.

Verse 42

इति संचिंत्य बिल्वस्य वृक्षस्याधो व्यवस्थितः । जजाप मन्त्रान्रुद्रस्य अंगुष्ठाग्रेण धिष्ठितः

असे चिंतन करून तो बिल्ववृक्षाखाली स्थिर झाला। अंगठ्याच्या अग्रभागाला आधार करून एकाग्र होऊन त्याने रुद्रमंत्रांचा जप आरंभिला।

Verse 43

गृहीत्वा नियमं तोयबिंदुं वर्षशतेऽग्निवत् । ततो वर्षशते याते जपतस्तस्य भारत

पाण्याचा केवळ एक थेंब घेऊन त्याने कठोर नियम धारण केला। अग्नीसारखा तेजस्वी राहून तो शंभर वर्षे जप करीत राहिला, हे भारत।

Verse 44

कश्चित्तो यभृतं कुम्भं गृहीत्वा नर आव्रजत् । सतं प्रणम्य प्राहेदं कालभीतिं प्रहर्षतः

मग एक पुरुष पाण्याने भरलेला कुंभ घेऊन तेथे आला। त्या सत्पुरुष तपस्व्यास प्रणाम करून आनंदाने कालभीतीला हे वचन बोलला।

Verse 45

अद्य ते नियमः पूर्णस्तोयमेतन्महामते । गृहाण सफलं मह्यं श्रमं कर्तुमिहार्हसि

आज तुझा नियम पूर्ण झाला आहे, हे महामते; हे पाणी स्वीकार. ते घेतल्याने येथे माझा परिश्रम सफल होईल.

Verse 46

कालभीतिरुवाच । को भवान्वर्णतो ब्रूहि किमाचारश्च तत्त्वतः । जन्माचारौ विदित्वा ते ग्रहीष्याम्यन्यथा न हि

कालभीती म्हणाला—तू कोण आहेस? वर्ण सांग, आणि खरे तर तुझा आचार काय? तुझा जन्म व आचार जाणूनच मी हे स्वीकारीन; अन्यथा नाही.

Verse 47

नर उवाच । न जाने पितरौ स्वीयौ नष्टौ वा सर्वथा न हि । एवमेवापि पश्यामि सर्वदाऽहं स एव च

नर म्हणाला—मला माझे आई-वडील माहीत नाहीत; ते सर्वथा नष्ट झाले आहेत की नाही, हेही कळत नाही. मी नेहमी असेच पाहतो—मी जसा आहे तसाच आहे, आणि तोही तसाच आहे।

Verse 48

आचारैश्चापि धर्मैश्च न कार्यं मम किंचन । तस्माद्वक्ष्यामि नाप्येतन्न चाप्यस्मि समाचरे

आचार-विचार आणि धर्मकर्म यांशी माझे काहीही काम नाही. म्हणून मी स्पष्ट सांगतो—हे गुण माझ्यात नाहीत, आणि मी योग्य आचरणही करत नाही.

Verse 49

कालभीतिरुवाच । यद्येवं नोदकं तुभ्यं ग्रहीष्याम्यस्मि कर्हिचित् । श्रृणुष्वात्र वचो यन्मे गुरुराह श्रुतीरितम्

कालभीती म्हणाली—जर असेच असेल, तर मी तुझ्याकडून कधीही पाणी स्वीकारणार नाही. इथे माझे वचन ऐक—श्रुतीत सांगितलेले जे माझ्या गुरूंनी मला उपदेशिले आहे.

Verse 50

न ज्ञायते कुलं यस्य बीजशुद्धिं विना ततः । तस्य खादन्पिबन्वापि साधुः सीदति तत्क्षणात्

ज्याचे कुल बीजशुद्धीची खात्री केल्याशिवाय कळत नाही, त्याचे अन्न-पाणी खाल्ले किंवा प्याले तर साधू पुरुषही तत्क्षणी संकटात पडतो.

Verse 51

यश्च रुद्रं न जानाति रुद्रभक्तश्च यो नहि । अन्नोदकं तस्य भुञ्जन्पातकी स्यान्न संशयः

जो रुद्राला जाणत नाही आणि रुद्रभक्त नाही, त्याचे अन्न-पाणी सेवन करणारा निःसंशय पापी होतो.

Verse 52

अज्ञात्वा यः शिवं भुक्ते कथ्यते सोऽत्र ब्रह्महा । मार्ष्टि च ब्रह्महान्नादे तस्मात्तस्य न भक्षयेत्

जो शिवाला न ओळखता अन्न भक्षण करतो, तो येथे ‘ब्रह्महा’ म्हणतात. ब्रह्महत्याऱ्याचे अन्न खाणारा देखील मलिन होतो; म्हणून त्याचे अन्न खाऊ नये.

Verse 53

गंगोदकुम्भः स्याद्यद्वत्तन्मध्ये मद्य बिंदुना । अशिवज्ञस्य यो भुंक्ते शिवज्ञोऽपि तथैव सः

जसे गंगाजलाचा कुंभ आत पडलेल्या मद्याच्या एका थेंबाने दूषित होतो, तसेच जो शिव-अज्ञाचे अन्न खातो तो शिव-ज्ञानी असला तरी तसाच होतो.

Verse 54

हीनवर्णश्च यः स्याद्धि शिवभक्तोऽपि नैव सः । प्रतिगृह्यौ गुणौ तस्माद्विलोक्यौ द्वौ प्रतिग्रहे

जो हीन आचरण/स्थितीचा आहे, तो शिवभक्त म्हणवला तरी खरा शिवभक्त नाही. म्हणून प्रतिग्रह (दान/आतिथ्य स्वीकारताना) दोन गुण नीट पाहावेत.

Verse 55

नर उवाच । एतेन तव वाक्येन हास्यं संजायते मम । अहो मुग्धोऽसि मिथ्या त्वमपस्मारी जडोऽपि च

नर म्हणाला—तुझ्या या वचनांनी मला हसू येते. अहो, तू मोहित आहेस; तू खोटे बोलतोस—तू अपस्मारग्रस्त आणि जडही आहेस.

Verse 56

सदा सर्वेषु भूतेषु शिवो वसति नित्यशः । साध्वसाधु ततो वाक्यं नैव निन्दा शिवस्य सा

शिव सदा व नित्य सर्व प्राण्यांत वास करतो. म्हणून साधु-असाधु याविषयीचे वचन खरेतर शिवाची निंदा नाही.

Verse 57

आत्मनश्च परस्यापि यः करोत्यंतरो हरम् । तस्य भिन्नदृशो मृत्युर्विदधे भयमुल्बणम्

जो स्वतःमध्ये व परामध्ये हर (शिव) विषयी भेद करतो, त्या भिन्नदृष्टीच्या पुरुषास मृत्यु घोर भय उत्पन्न करतो।

Verse 58

अथवा का हि पानीये भवेदशुचिता वद । मृत्तिकोद्भवकुम्भोऽयं पावकेनापि पाचितः

किंवा सांग—पाण्यात अशुचिता कशी असू शकेल? हा कुंभ मातीपासून झाला असून अग्नीनेही भाजलेला आहे।

Verse 59

पूर्णश्च पयसा कस्मिन्नेषामसुचिता कुतः

आणि जेव्हा हे दूधाने पूर्ण असेल, तेव्हा यांत अशुचिता कुठून येईल—कशी?

Verse 60

अथ चेन्मम संसर्गादशुचित्वं च मीयते । तदस्यां संस्थितः पृथ्व्यामहंत्वं च कुतो वद

जर माझ्या संसर्गाने अशुचित्व मानले जाते, तर सांग—याच पृथ्वीमध्ये स्थित असणाऱ्यास ‘अहंभाव’ कुठून येईल?

Verse 61

कुतः पृथिव्यां चरसि खे त्वं नैव चरस्युत । एवं विचार्यमाणे ते भाषितं मुग्धवद्भवेत्

तू पृथ्वीवर चालतोस, पण आकाशात चालत नाहीस—हे कसे? असे विचारल्यास तुझे बोलणे मुग्ध माणसासारखे भासेल।

Verse 62

कालभीतिरुवाच । सर्वभूतेषु चेदेवं शिव एवेति चोच्यते । नास्तिकां मृत्तिका कस्माद्भक्षयंति नभस्यके

कालभीती म्हणाली—जर सर्व भूतांत ‘शिवच एक’ असेच म्हटले जाते, तर नभस्य (भाद्रपद) महिन्यात माती नास्तिकाला का ‘भक्षण’ करते, म्हणजेच का बाधा आणते?

Verse 63

शुद्ध्यर्थं तेन विश्वस्य स्थापिता संस्थितिर्यथा । फलेन पालिता सा च नान्यथा तां श्रृणुष्व च

शुद्धीसाठी त्याने विश्वाची यथोचित स्थिती-व्यवस्था स्थापिली; आणि ती फळानेच (कर्मफलानेच) टिकविली जाते, अन्यथा नाही—हे ऐक.

Verse 64

ससर्जेति पुरा धाता रूपात्मकमिदं जगत् । तच्च नामप्रपञ्चेन बद्धं दाम्ना च गौर्यथा

पूर्वी धात्याने हे जग रूपात्मक करून निर्माण केले; आणि ते नामप्रपंचाच्या दोरीने जसे गाय बांधली जाते तसे बांधलेले आहे.

Verse 65

स च नामप्रपञ्चस्तु चतुर्द्धा भिद्यते किल । ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम्

आणि हा नामप्रपंच खरोखर चार प्रकारे विभागला जातो—ध्वनी, वर्ण, पद आणि वाक्य; हीच त्याची चार आधारस्थाने आहेत.

Verse 66

तत्र ध्वनिर्नादमयो वर्णाश्चाकारपूर्वकाः । पदं शा वमि ति प्रोक्तं वाक्यं चेति शिवं भजेत्

तेथे ध्वनी नादमय आहे; आणि वर्ण ‘अ’ पासून आरंभतात. ‘शा–व–मि’ असे पद सांगितले आहे, आणि वाक्यही—असे जाणून शिवभजन करावे.

Verse 67

तच्चापि वाक्यं त्रिविधं भवेदिति श्रुतेर्मतम् । प्रभुसम्मतमेकं च सुहृत्संमतमेव च

श्रुतीच्या मताने ते वाक्यही त्रिविध मानले आहे—एक प्रभु/स्वामीस संमत, आणि दुसरे सुहृद् (हितैषी मित्र) संमत।

Verse 68

कांतासंमतमेवापि वाक्यं हि त्रिविधं विदुः । प्रभुः स्वामी यथा भृत्यमादिशत्येतदाचर

कान्ता (प्रिय) संमत वाणीही यात येते—असे वाक्य त्रिविध मानले जाते. जसा स्वामी सेवकास आज्ञा देतो, ‘हे कर’, तसे ते प्रभुसंमत वाक्य होय.

Verse 69

तथा श्रुतिस्मृती चोभे प्राहतुः प्रभुसंमतम् । इतिहासपुराणादि सुहृत्संमतमुच्यते

तसेच श्रुति व स्मृती—दोन्ही—‘प्रभुसंमत’ वचन सांगतात. आणि इतिहास, पुराण इत्यादी ‘सुहृत्संमत’ म्हणून ओळखले जातात.

Verse 70

सुहृद्वत्प्रतिबोध्यैनं प्रवर्तयति तत्त्वतः । काव्यालापादिकं यच्च कांतासंमतमुच्यते

खऱ्या सुहृदाप्रमाणे त्याला बोध करून तत्त्वमार्गी प्रवृत्त करावे. आणि काव्यालाप इत्यादी जे काही, ते (कान्ता/प्रिय) संमत असल्यास ‘कान्तासंमत’ म्हणतात.

Verse 71

प्रभुवाक्यं स्मृतं यच्च सबाह्याभ्यंतरं शुचि । सुहृद्वाक्यं तथा शौचं पालयेत्स्वर्गकांक्षया

स्वामीचे वचन स्मरावे आणि बाह्य-आंतरिक अशी दोन्ही शुचिता राखावी. तसेच सुहृदाचे वचन पाळावे व स्वर्गाची इच्छा ठेवून शौचाचे पालन करावे.

Verse 72

तदेतत्पालनीयं स्याद्भूमिजानां श्रुतिर्वदेत् । त्वया नास्तिक्यवाक्येन चेदेतदभिधीयते

हे निश्चयच पाळण्याजोगे आहे—अशी भूमिजांची परंपरागत श्रुती सांगते. पण तू जर नास्तिक्याच्या वचनांनी हे म्हणशील, तर त्या प्रकारे ते ग्राह्य नाही.

Verse 73

एतेन श्रुतिशास्त्राणि पुराणं च वृतैव किम् । अग्रे सप्तर्षिपूर्वा ये ब्राह्मणाः क्षत्रिया भवन्

जर असेच असेल, तर श्रुति-वेद, शास्त्रे आणि पुराण यांचा उपयोग तरी काय? प्राचीन काळी सप्तर्षींपूर्वीचे जे ब्राह्मण होते, ते पुढे कर्मभूमिकेत क्षत्रिय झाले.

Verse 74

मुग्धाः सर्वेऽभवन्दक्षा ये हि वेदं गता ह्यनु । तथा वेदांतवचनं सत्त्वस्था ह्यूर्ध्वगामिनः

जे वेदाच्या अनुयायी झाले, ते सर्व जरी पूर्वी मुग्ध असले तरी दक्ष व परिष्कृत झाले. तसेच वेदान्तवचन सांगते—सत्त्वात स्थित असणारेच खरे ऊर्ध्वगामी होतात.

Verse 75

तिष्ठंति राजसा मध्ये ह्यधो गच्छंति तामसाः । सत्त्वाहारैः सत्त्ववृत्त्या स्वर्गगामी भवेत्ततः

रजोगुणी लोक मध्यम अवस्थेत राहतात, आणि तमोगुणी अधःपतन पावतात. पण सात्त्विक आहार व सात्त्विक वृत्तीने मनुष्य तेव्हा स्वर्गगामी होतो.

Verse 76

न चैतदप्य सूयामो यद्भूतेषु शिवो न हि । अस्त्येव सर्वभूतेषु श्रृण्वत्राप्युपमानकम्

आणि याबाबत आपण असूया किंवा द्वेष करू नये; कारण भूतांमध्ये शिव नाहीत असे नाही. ते तर निश्चयच सर्व प्राण्यांत विद्यमान आहेत—येथे एक दृष्टांतही ऐका.

Verse 77

यथा सुवर्णजातानि भूषणानि बहूनि च । कानिचिच्छ्रद्धरूपाणि हीनरूपाणि कानिचित्

जसे सुवर्णापासून अनेक भूषणे बनतात—काही उत्तम व श्रद्धायुक्त रूपाची, तर काही रूपाने हीन असतात।

Verse 78

स्वर्णं सर्वेषु चास्त्येव तथैव स सदाशिवः । हीनरूपं शोधितं सच्छुद्धिमेति न चैकताम्

सर्व भूषणांत सुवर्ण नक्कीच असते; तसेच सर्व प्राण्यांत तो सदाशिव वास करतो। हीन रूप शुद्ध केल्यास खरी शुद्धी मिळते, पण ते सर्वांशी एकरूप होत नाही।

Verse 79

तथेदं शोधितं देहं शुद्धं दिवि व्रजेत्स्फुटम् । तस्मात्सर्वात्मना हीनान्न ग्राह्यं बत धीमता

तसेच हा देह शुद्ध केला असता तो निर्मळ होऊन स्पष्टपणे स्वर्गलोकास जातो। म्हणून ज्ञानी पुरुषाने सर्वथा हीन गोष्ट स्वीकारू नये।

Verse 80

चेदिदं शोधयेद्देहं नैव ग्राह्यं समंततः । सर्वतो यः प्रति ग्राही निहाराहारयोर्न च

हा देह शुद्ध केला तरीही तो सर्व प्रकारे सर्व व्यवहारांसाठी ग्राह्य नाही; कारण जो सर्वांकडून अविवेकाने स्वीकारतो, तो न आचाराने शुद्ध असतो न आहाराने।

Verse 81

शुचिः स्यादल्पदिवसात्पाषाणोऽसौ भवेत्स्फुटम् । तस्मात्सर्वात्मना नैव ग्रहीष्येहं जलं स्फुटम्

तो काही दिवसांत शुचि झाला तरी त्याचा दगडासारखा स्वभाव स्पष्टच राहील। म्हणून मी पूर्ण निश्चयाने येथे हे पाणी मुळीच स्वीकारणार नाही।

Verse 82

साधुवाप्यथवाऽसाधु प्रमाणं नः श्रुतिः परा । एवमुक्ते स च नरः प्रहसन्दक्षिणेन च

ते साधु असो वा असाधु, आमचे परम प्रमाण श्रुतीच आहे। असे म्हटल्यावर तो नर हसला आणि उजव्या हातानेही संकेत केला।

Verse 83

अंगुष्ठेन लिखन्भूमिं चक्रे गर्तं महोत्तमम् । तत्र चिक्षेप तत्तोयं तेन गर्तः स्म पूरितः

अंगठ्याने जमीन खरवडून त्याने एक अतिशय उत्तम गर्त केला. त्या गर्तात ते पाणी टाकताच तो गर्त पाण्याने भरून गेला.

Verse 84

अत्यरिच्यत तोयं च चक्रे पादेन संलिखन् । चक्रे सरः पूरितं चाप्यतिरिक्तजलेन तत्

पाणी ओसंडून वाहू लागले; मग त्याने पायाने खरवडून एक सरोवर केले. ते सरोवरही अतिरिक्त पाण्याने भरून गेले.

Verse 85

तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा नैव विप्रो विसिष्मिये । यतो बहुविधं चित्रं भवेद्भूताद्युपासिषु

ते महान अद्भुत पाहूनही तो ब्राह्मण अजिबात विस्मित झाला नाही; कारण भूत-प्रभृतींची उपासना करणाऱ्यांत अनेक प्रकारचे विचित्र चमत्कार घडतात.

Verse 86

तच्चित्रेण न जह्याच्च श्रुतिमार्गं सनातनम्

अशा विचित्र चमत्कारांमुळेही श्रुतीने सांगितलेला सनातन मार्ग सोडू नये.

Verse 87

नर उवाच । अतिमूर्खोसि विप्रत्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे । किं न श्रुतस्त्वया श्लोकः पुराविद्भिरुदीरितः । कूपोन्यस्य घटोऽन्यस्य रज्जुरन्यस्य भारत

तो मनुष्य म्हणाला—तू अतिशय मूर्ख आहेस; तरीही ब्राह्मणत्व व पांडित्याच्या गोष्टी बोलतोस. प्राचीन पंडितांनी सांगितलेला हा श्लोक तू ऐकला नाहीस काय—‘कूप एकाचा, घट दुसऱ्याचा, रज्जू तिसऱ्याची, हे भारत’॥

Verse 88

पायंत्यन्ये पिबंत्यन्ये सर्वे ते समभागिनः । तज्जलं मम कस्मात्त्वं धर्मज्ञो न पिबस्यसि

काही जण इतरांना पाजतात, काही स्वतः पितात—तरीही ते सर्व समभागी आहेत. हे पाणी माझे आहे; मग तू धर्मज्ञ असून का पित नाहीस?

Verse 89

नारद उवाच । ततो विममृशे श्लोको बहुधा समभागिनाम् । अनिश्चयाद्विचार्यासौ घटाद्यैः समभागिता

नारद म्हणाले—मग त्याने ‘समभागी’ या श्लोकाचा अनेक प्रकारे विचार केला. निश्चय न झाल्याने तो विचार करू लागला—घट इत्यादी साधनांमुळेही समभागिता होते काय?

Verse 90

बहुपोतद्रव्यक्षेपः सर्वैः सा समभागिता । एवं कर्तुः फलैः सर्वैः समं स्याच्च पुनःपुनः

अनेक होड्यांइतकी सामग्री सर्वांनी टाकली तर त्या कार्याची पुण्यभागीदारी सर्वांची समान होते. तसेच कर्त्याला मिळणारे फळही पुन्हा पुन्हा सर्वांना समप्रमाणात मिळते.

Verse 91

यः शुचिश्च शिवं ध्यायन्प्रासादकूपकर्तरि । जलप्रतिग्रहाभावात्पिबतोऽस्य समं फलम्

जो शुद्ध मनाने शिवाचे ध्यान करीत, प्रासाद व कूप करणाऱ्याच्या कूपातील जल पितो—जलाचा प्रतिग्रह (दानग्रहण) नसल्यामुळे—तो त्याच्याइतकेच फळ प्राप्त करतो.

Verse 92

इति निश्चित्य प्रोवाच कालभीतिर्नरं च तम् । सत्यमेत्किं तु कुंभपयसा गर्तपूरणे

असा निश्चय करून कालभीतीने त्या पुरुषास म्हटले—“हे खरे आहे; पण केवळ घागरभर पाण्याने खड्डा कसा भरेल?”

Verse 93

दृष्ट्वा प्रत्यक्षतो मादृक्कथं पिबति भो वद । साधु वाप्यथवाऽसाधु न पिबेयं कथंचन

“डोळ्यांसमोर प्रत्यक्ष दिसत असताना माझ्यासारखा कसा पिऊ शकतो? सांग. योग्य असो वा अयोग्य, मी कधीही पिणार नाही.”

Verse 94

एवं विनिश्चयं दृष्ट्वास्य स्थिरं कुरुनंदन । पुरुषोऽसौ प्रहस्यैव क्षणादंतर्दधे ततः

त्याचा निश्चय असा दृढ पाहून, हे कुरुनंदना, तो पुरुष हसतच क्षणात तेथून अंतर्धान पावला.

Verse 95

कालभीतिश्च परमं विस्मयं समुपागतः । वृत्तांतः कोयमित्येव चिंतयामास भूयसा

कालभीती परम विस्मयात पडला आणि फार विचार करू लागला—“हा कोणता वृत्तांत? हे काय घडले?”

Verse 96

ततश्चिंतयतस्तस्य बिल्वाधस्तात्सुशोभनम् । उच्छ्रितं सुमहालिंगं पृथिव्या द्योतयद्दिशः

तो विचार करीत असतानाच बिल्ववृक्षाखाली अतिशय शोभणारे, उंच महालिंग प्रकट झाले; ते पृथ्वीवरील दिशांना प्रकाशमान करीत होते.

Verse 97

प्रादुर्भावे ततस्तस्य महालिंगस्य भारत । ननर्त खेप्सरोवृंदं गधर्वा ललितं जगुः

त्या महालिंगाच्या प्रादुर्भावकाळी, हे भारत, आकाशात अप्सरांचे समूह नृत्य करू लागले आणि गंधर्वांनी मधुर गान केले।

Verse 98

पारिजातमयीं पुष्पवृष्टिमिंद्रो मुमोच ह । जयेति देवा मुनयस्तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः

इंद्राने पारिजातपुष्पांची वृष्टी केली; देव व मुनी ‘जय’ असा जयघोष करून विविध स्तोत्रांनी प्रभूची स्तुती करू लागले।

Verse 99

तस्मिन्महति कौरव्य वर्तमाने महोत्सवे । कालभीतिः प्रमुदितः प्रणम्य स्तोत्रमैरयत्

त्या महान महोत्सवात, हे कौरव्य, आनंदित झालेला कालभीति नमस्कार करून स्तोत्र म्हणू लागला।

Verse 100

पापस्य कालं भवपंककालं कलाकलं कालमार्गस्य कालम् । देवं महाकालमहं प्रपद्ये श्रीकालकंठं भवकालरूपम्

पापाचा संहारक, भवपंकाचा नाशक, कलाकल-नादस्वरूप, काळमार्गाचाही काळ—अशा देव महाकाळ, श्रीकालकंठ, भवचक्राचा अंत करणाऱ्या काळरूपा, मी तुझ्या शरण येतो।

Verse 101

ईशानवक्त्रं प्रणमामि त्वाहं स्तौति श्रुतिः सर्वविद्येश्वरस्त्वम् । भूतेश्वरस्त्वं प्रपितामहस्त्वं तस्मै नमस्तेस्तु महेश्वराय

मी तुझ्या ईशानवक्त्राला प्रणाम करतो. श्रुती—वेद स्वतः तुझी स्तुती करतात; तू सर्व विद्यांचा ईश्वर आहेस, तू भूतांचा ईश्वर, आद्य पितामह आहेस. म्हणून हे महेश्वरा, तुला नमस्कार असो।

Verse 102

यं स्तौति वेदस्तमहं प्रपद्ये तत्पुरुषसंज्ञं शरणं द्वितीयम् । त्वां विद्महे तच् नस्त्वं प्रदेहि श्रीरुद्र देवेश नमोनमस्ते

ज्याची स्तुती वेद करतात, त्या प्रभूची मी शरणागती घेतो—‘तत्पुरुष’ नावाने प्रसिद्ध असे दुसरे शरण. आम्ही तुला जाणतो; तोच अनुग्रह आम्हांला प्रदान कर. हे श्रीरुद्र देवेश्वर, तुला पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 103

अघोरवक्त्रं त्रितयं प्रपद्ये अथर्वजुष्टं तव रूपकाणि । अघोरघोराणि च घोरघोराण्यहं सदानौमि भूतानि तुभ्यम्

तुझ्या तिसऱ्या ‘अघोर’ मुखाची मी शरणागती घेतो; अथर्व परंपरेत पूजिलेले तुझे हे रूप आहेत. ते सौम्य असोत वा अत्यंत उग्र, तुझ्या अधीन असलेल्या सर्व भूत-प्राण्यांना मी सदैव नमस्कार करतो.

Verse 104

चतुर्थवक्त्रं च सदा प्रपद्ये सद्योभिजाताय नमोनमस्ते । भवेभवेनादिभवो भवस्व भवोद्भवो मां शिव तत्रतत्र

मी सदैव तुझ्या चौथ्या ‘सद्योजात’ मुखाची शरणागती घेतो; तुला पुनःपुन्हा नमस्कार। जन्मोजन्मी तूच माझा आदिकारण हो; हे शिव, भवापलीकडे उद्भवलेला, तिथे-तिथे माझे रक्षण व मार्गदर्शन कर.

Verse 105

नमोस्तु ते वामदेवाय ज्येष्ठरुद्राय कालाय कलाविकारिणे । बलंकरायापि बलप्रमाथिने भूतानि हंत्रे च मनोन्मनाय

वामदेव, ज्येष्ठरुद्र, काळ—जो कलांचा परिवर्तनकर्ता आहे—अशा तुझ्या रूपांना नमस्कार. बल देणाऱ्या आणि सर्व बलाचा दमन करणाऱ्या, दुष्ट भूतांचा संहार करणाऱ्या, तसेच मनापलीकडील ‘मनोन्मना’ तुला नमस्कार.

Verse 106

त्रियंबकं त्वां च यजामहे वयं सुपुण्यगंधैः शिवपुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकं पक्वमिवोग्रबंधनाद्रक्षस्व मां त्र्यंबक मृत्युमार्गात्

आम्ही त्र्यंबक प्रभूचे पूजन करतो परम पुण्य सुगंधांनी—जो शिवमय पुष्टी वाढवतो. जसा पिकलेला उर्वारुक (काकडी) कठोर बंधनातून सुटतो, तसा हे त्र्यंबक, मला मृत्यूच्या मार्गापासून सोडवून रक्षण कर.

Verse 107

षडक्षरं मंत्रवरं तवेश जपंति ये मुनयो वीतरागाः । तेषां प्रसन्नोऽसि जपामहेतं त्वोंकारपूर्वं च नमः शिवाय

हे ईश्वरा! विरक्त मुनी तुझा श्रेष्ठ षडाक्षरी मंत्र जपतात; त्यांच्यावर तू प्रसन्न होतोस. आम्हीही तोच मंत्र जपतो—ॐकारपूर्वक ‘नमः शिवाय’।

Verse 108

एवं स्तुतो महादेवो लिंगान्निःसृत्य भारत । त्रिजगद्द्योतयन्मभासा प्रत्यक्षः प्राह च द्विजम्

हे भारत! अशी स्तुती झाल्यावर महादेव लिंगातून प्रकट झाले. त्रैलोक्य उजळविणाऱ्या दिव्य प्रभेने ते प्रत्यक्ष झाले आणि द्विजाला म्हणाले.

Verse 109

यत्त्वयात्र महातीर्थे भृशमाराधितो द्विज । तेनाति तुष्टस्ते वत्स नेशः कालः कथंचन

हे द्विजा! या महातीर्थी तू अत्यंत भक्तिभावाने माझी आराधना केलीस; म्हणून, वत्सा, मी तुझ्यावर फार प्रसन्न आहे. आता कोणत्याही प्रकारे काळ तुझ्यावर प्रभुत्व गाजवू शकणार नाही.

Verse 110

अहं च नररूपी यो दृष्ट्वा ते धर्मसंस्थितिम् । धन्यस्तद्धर्ममार्गोऽयं पाल्यते यद्भवद्विधैः

मीही—मानवरूपात असून—तुझी धर्मनिष्ठा पाहून म्हणतो: धन्य आहे हा धर्ममार्ग, कारण तुझ्यासारखे सज्जन तो जपतात व टिकवतात.

Verse 111

सर्वतीर्थोदकैर्गरतः पूरितो मे सरस्तथा । जलमेतन्महापुण्यं त्वदर्थं मे समाहृतम्

माझे सरोवरही सर्व तीर्थांहून आणलेल्या जलाने भरले आहे. हे जल महापुण्यकारक आहे; तुझ्यासाठीच मी ते संकलित केले आहे.

Verse 112

सप्तमंत्ररहस्यं च यत्कृतं स्तवनं मम । अनेन पठ्यमानेन सप्तमंत्रफलं भवेत्

सात मंत्रांचे गूढ रहस्य माझ्या या स्तवनात गुंफले आहे। याचे पठण केल्यास सप्तमंत्र-साधनेचेच फळ प्राप्त होते.

Verse 113

अभीष्टं च वरं मत्तो वृणीष्व मनसेप्सितम् । त्वयातितोषितो ह्यस्मिनादेयं विद्यते तव

माझ्याकडून मनासारखा वर माग—जो तुझ्या हृदयाला अभिप्रेत आहे. तू मला अत्यंत संतुष्ट केलेस; येथे तुझ्यासाठी काहीही नाकारण्यासारखे नाही.

Verse 114

कालभीतिरुवाच । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यत्त्वं तुष्टोऽसि शंकर । त्वत्तोषात्सफला धर्माः श्रमायैवान्यतामताः

कालभीति म्हणाला—मी धन्य आहे, मी अनुग्रहित आहे, हे शंकर, कारण तू प्रसन्न आहेस. तुझ्या तुष्टीने धर्मकर्म फलदायी होतात; अन्यथा ते केवळ श्रमच मानले जातात.

Verse 115

यदि तुष्टोऽसि सांनिद्यं लिंगेऽत्र क्रियतां सदा । अक्षयं तत्कृतं चास्तु यल्लिंगे क्रियतेऽत्र च

जर तू प्रसन्न असशील, तर या लिंगात तुझे सान्निध्य सदैव स्थापित होवो. आणि या लिंगासाठी येथे जे काही केले जाईल, ते अक्षय फळ देणारे होवो.

Verse 116

जपतो यत्फलं देवपंचमंत्रायुतेन च । तत्फलं जायतां नणामस्य लिंगस्य दर्शने

देवाच्या पंचाक्षर मंत्राचा दहा हजार जप केल्याने जे फळ मिळते, तेच फळ या लिंगाच्या दर्शनाने व भक्तिभावाने नमस्कार केल्याने मिळो.

Verse 117

कालमार्गादहं यस्मान्मोचितोऽहं महेश्वर । महाकालमिति ख्यातं लिंगं तस्माद्भवत्विदम्

हे महेश्वरा! मी कालमार्ग (मृत्युपथ)ातून मुक्त झालो आहे; म्हणून हे लिंग ‘महाकाल’ या नावाने प्रसिद्ध होवो.

Verse 118

अस्मिंश्च कूपे यो मर्त्यः स्नात्वा तर्पयते पितॄन् । सर्वतीर्थफलं चास्तु पितॄणामक्षया गतिः

आणि जो कोणी मनुष्य या कूपात स्नान करून पितरांचे तर्पण करील—त्याला सर्व तीर्थांचे फळ मिळो, आणि पितरांना अक्षय गती लाभो.

Verse 119

इति तस्यवचः श्रुत्वा प्रीतस्तं शंकरोऽब्रवीत् । स्वायंभुवं यत्र लिंगं तत्र नित्यं वसाम्यहम्

त्याचे वचन ऐकून प्रसन्न शंकर म्हणाला: जिथे स्वयंभू लिंग आहे, तिथे मी नित्य वास करतो.

Verse 120

स्वयंभुबाणरत्नोत्थदातुपाषाणलोहजम् । लिंगं क्रमेण फलदमंत्यात्पूर्वं दशोत्तरम्

स्वयंभू, बाणनिर्मित, रत्नोत्पन्न, धातू, दगड किंवा लोखंडापासून बनलेले—असे लिंग क्रमाने फळ देतात; आणि पूर्वीचे लिंग नंतरच्यापेक्षा दहापट अधिक फलदायी म्हणतात.

Verse 121

आकाशे तारकालिंगं पाताले हाटकेश्वरम् । स्वायंभुवं धारपृष्ठे तदेतत्त्रितयं समम्

आकाशात तारका-लिंग, पाताळात हाटकेश्वर, आणि धाराभूमीच्या पृष्ठभागावर स्वयंभू (लिंग)—हे त्रिक समान (पावित्र्य व सामर्थ्यात) आहे.

Verse 122

विशेषात्प्रार्थितं यच्च तच्च भविष्यति । अत्र पुष्पं फलं पूजा नैवेद्यं स्तवनक्रिया

येथे विशेष भावाने जे काही प्रार्थिले जाते ते निश्चयच पूर्ण होते. येथे पुष्प-फल अर्पण, पूजा, नैवेद्य व स्तवन-क्रिया विशेष फलदायी आहेत.

Verse 123

दानं वान्यश्च यत्किंचिदक्षयं तद्भविष्यति । माघासितचतुर्दश्यां शिवयोगे च पुत्रक

दान असो वा अन्य कोणतेही पुण्यकर्म—त्याचे फळ अक्षय होते; विशेषतः माघ महिन्याच्या कृष्णपक्ष चतुर्दशीस, शिवयोग असता, हे पुत्रा.

Verse 124

लिंगाच्च पूर्वतः कूपेस्नात्वा यस्तर्पयेत्पितॄन् । सर्वतीर्थफलावाप्तिः पितॄणां चाक्षया गतिः

लिंगाच्या पूर्वेकडील कूपात स्नान करून जो पितरांचे तर्पण करतो, तो सर्व तीर्थांचे फळ प्राप्त करतो; आणि पितरांना अक्षय गती मिळते.

Verse 125

तस्यां रात्रौ महाकालं यामेयामे प्रपूजयेत् । यः क्षिपेत्सर्वलिंगेषु स जागरफलं लभेत्

त्या रात्री प्रत्येक प्रहरात महाकालाची यथाविधी पूजा करावी. जो सर्व लिंगांवर अर्पण करतो, तो जागरणाचे पूर्ण फळ मिळवतो.

Verse 126

जितेंद्रियश्च यो नित्यं मां लिंगेत्र प्रपूजयेत् । भुक्तिमुक्ती न दूरस्थे तस्य नित्यं द्विजोत्तम

हे द्विजोत्तमा! जो जितेंद्रिय भक्त या लिंगक्षेत्रात नित्य माझी पूजा करतो, त्याच्यासाठी भोग व मोक्ष दूर नाहीत—ते सदैव जवळच असतात.

Verse 127

माघे चतुर्दश्यष्टम्यां सोमवारे च पर्वणि । स्नात्वा सरसि योऽभ्यर्च्य लिंगमेतच्छिवं व्रजेत्

माघ महिन्यात चतुर्दशी किंवा अष्टमीस, तसेच पर्वणीच्या सोमवारी, जो सरोवरात स्नान करून या शिवलिंगाची भक्तिभावाने पूजा करतो, तो शिवधामास प्राप्त होतो।

Verse 128

दानं तपो रुद्रजापः सर्वमक्षयमेव च । त्वं च नन्दी द्वितीयो मे प्रतीहारो भविष्यसि

दान, तप आणि रुद्रनामजप—हे सर्व निश्चयच अक्षय फल देणारे होते। आणि हे नंदी, तू माझा दुसरा प्रतीहार (द्वारपाल) होशील।

Verse 129

कालमार्गजयाद्वत्स महाकाला भिधश्चिरम् । करंधमोऽत्र राजर्षिरचिरादागमिष्यति

वत्सा, काळाचा मार्ग जिंकल्यामुळे तो दीर्घकाळ ‘महाकाल’ या नावाने प्रसिद्ध आहे। आणि येथे करंधम नावाचा राजर्षीही लवकरच येईल।

Verse 130

तस्य प्रोच्य भवान्धर्मांस्ततो मल्लोकमाव्रज । इत्युक्त्वा भगवान्रुद्रो लिंगमध्ये न्यलीयत

त्याला धर्मांचे उपदेश करून भगवान रुद्र म्हणाले—“मग माझ्या लोकात ये.” असे बोलून प्रभु रुद्र त्या लिंगाच्या मध्यभागीच लीन झाले।

Verse 131

महाकालोऽपि मुदितस्तत्र तेपे महत्तपः

महाकालही तेथे आनंदित होऊन महान तप करू लागला।

Verse 132

इति महाकालप्रादुर्भावः । नारद उवाच । अथ केनापि कालेन पार्थ राजा करंधमः । विशेषमिच्छुर्धर्मेषु श्रुत्वा तीर्थमहागुणान्

अशा प्रकारे महाकाळाचा प्रादुर्भाव झाला. नारद म्हणाले—एका वेळी पार्थ राजा करंधम धर्मात विशेष उत्कर्ष इच्छित, तीर्थांचे महान गुण ऐकून।

Verse 133

महाकालचरित्रं च तत्रैव समुपाययौ । महीसागर तोयेऽसौ स्नात्वा लिंगान्यथार्चयत्

तो महाकाळचरित्राने प्रसिद्ध त्या स्थानीच पोहोचला. भूमिसागराच्या जलात स्नान करून मग त्याने क्रमाने लिंगांची पूजा केली.

Verse 134

महाकालमनुप्राप्य परमां प्रीतिमागतः । स पश्यन्सुमहालिंगं नातृप्यत जनेस्वरः

महाकाळास प्राप्त होऊन तो परम प्रीतिने भरून गेला. ते अतिमहान लिंग पाहत पाहत जनांचा स्वामी तृप्त होईना.

Verse 135

यथा दरिद्रः कृपणो निधिकुम्भमवाप्य च । सफलं जीवितं मेने महाकालं निरीक्ष्य सः

जसा एखादा दरिद्री व कृपण मनुष्य धनकुंभ मिळाल्यावर जीवन सफल मानतो, तसा महाकाळाचे दर्शन घेऊन त्याने आपले जीवन कृतार्थ मानले.

Verse 136

पंचमंत्रायुतजपफलं यस्येह दर्शनात् । ततः सपर्ययाक्ष्यर्च्य महत्यासौ प्रणम्य च

ज्याचे येथे केवळ दर्शन पञ्चमंत्राच्या दहा हजार जपाचे फळ देते—मग त्याने विधिपूर्वक उपचारांसह पूजा केली, भक्तिभावाने अर्चना करून महान भक्तीने प्रणाम केला.

Verse 137

श्रुत्वा च लिंगप्रवरं महाकालमुपासदत् । ततो रुद्रवचः स्मृत्वा महाकालः स्मयन्निव

लिंगांमध्ये श्रेष्ठ महाकाळाचे माहात्म्य ऐकून तो उपासनेसाठी तेथे गेला. तेव्हा रुद्राचे वचन स्मरून महाकाळ जणू मंद हसला.

Verse 138

प्रत्युद्गम्य नृपं पूजामर्घं च प्रत्यपादयत् । ततः कुशलप्रश्रादि कृत्वा शांतमुखं नृपः

राजाचे स्वागत करण्यासाठी पुढे जाऊन त्याने पूजन व अर्घ्य अर्पण केले. नंतर कुशलप्रश्न इत्यादी करून राजाचा चेहरा शांत व स्थिर झाला.

Verse 139

महाकालमुपामंत्र्य कथांते वाक्यमब्रवीत् । भगवन्संशयो मह्यं सदाऽयं परिवर्तते

कथेच्या शेवटी महाकाळांना संबोधून तो म्हणाला—“भगवन्, माझ्या मनातील हा संशय सतत पुन्हा पुन्हा फिरत राहतो.”

Verse 140

यदिदं तर्पणंनाम पितॄणां क्रियते नृभिः । जलमध्ये जलं याति कथं तृप्यंति पूर्वजाः

पितरांसाठी ‘तर्पण’ म्हणून जे मनुष्य करतात, ते जल तर जलातच मिसळून जाते; मग पूर्वज कसे तृप्त होतात?

Verse 141

एवं पिंडादिपूजा च सर्वमत्रैव दृश्यते । कथमेवं स्म मन्यामः पित्राद्यैरुपभुज्यते

तसेच पिंड इत्यादींची पूजा सर्व काही इथेच दिसते; मग पितर वगैरे ते खरोखर उपभोगतात असे आपण कसे मानावे?

Verse 142

न चैतदस्ति यत्तेषां नोपतिष्ठति किंचन । स्वप्ने यथाक्रम्य नरं दृश्यंते याचकाश्च ते

असे नाही की त्यांच्यापर्यंत काहीच पोहोचत नाही; ते स्वप्नातही क्रमाने मनुष्याजवळ येताना, दान मागणाऱ्या याचकांसारखे दिसतात।

Verse 143

देवानां चापि दृश्यंते प्रत्यक्षाः प्रत्ययाः सदा । तत्कथं प्रतिगृह्णन्ति मनो मेऽत्र प्रमुह्यति

देवतांनाही नेहमी प्रत्यक्ष चिन्हे व प्रमाण दिसतात; मग ते हे अर्पण कसे ‘स्वीकारतात’? याबाबत माझे मन गोंधळून जाते।

Verse 144

महाकाल उवाच । योनिरेवंविदा तेषां पितॄणां च दिवौकसाम् । दूरोक्तं दूरपूजा च दूरस्तुतिरथापि यत्

महाकाल म्हणाले—पितरांची व स्वर्गवासीयांची अशीच सत्ता-स्थिती आहे; दूरून उच्चारलेले वचन, दूरून केलेली पूजा आणि दूरून केलेली स्तुतीही त्यांच्यापर्यंत पोहोचते।

Verse 145

भव्यं भूतं भविष्यच्च सर्वं जानंति यांति च । पंचतन्मात्ररूपं च मनोबुद्धिरहंजडाः

ते भूत, वर्तमान व भविष्य—सर्व जाणतात आणि (स्वेच्छेने) गमनही करतात। त्यांचे रूप पंच तन्मात्रांचे असून मन, बुद्धी व अहंकार-तत्त्व यांसह आहे।

Verse 146

नवतत्तवमयं देहं दशमः पुरुषो मतः । तस्माद्गंधेन तृप्यंति रसतत्त्वेन ते तथा

देह नव तत्त्वांचा बनलेला मानला आहे आणि पुरुष दहावा मानला जातो। म्हणून ते गंधाने तृप्त होतात आणि तसेच रस-तत्त्वानेही (स्वादाच्या सूक्ष्म तत्त्वाने) तृप्त होतात।

Verse 147

शब्दतत्त्वेन तुष्यंति स्पर्शतत्त्वं च गृह्णते । शुचि दृष्ट्वा त तुष्यंति नात्र राजन्भवेन्मृषा

ते शब्दतत्त्वाने तृप्त होतात आणि स्पर्शतत्त्वही ग्रहण करतात। शुचिता पाहून संतुष्ट होतात—हे राजन्, यात मुळीच असत्य नाही।

Verse 148

यता तृणं पशूनां च नराणामन्नमुच्यते । एवं दैवतयोनीनामन्नसारस्य भोजनम्

जसे पशूंचे अन्न तृण म्हणतात आणि मनुष्यांचे अन्न धान्य/अन्न म्हणतात, तसेच दैवी योनींचे पोषण अन्नाचा सारभागच असतो.

Verse 149

शक्तयः सर्वभावानामचिंत्या ज्ञानगोचराः । तस्मात्तत्त्वं प्रगृह्णन्ति शेषमत्रैवदृश्यते

सर्व भावांच्या शक्ती अचिंत्य आहेत, तरी ज्ञानदृष्टीने त्या ग्राह्य आहेत. म्हणून ते तत्त्व ग्रहण करतात; उरलेले मात्र इथेच राहते असे दिसते.

Verse 150

करंधम उवाच । पितृभ्यो दीयते श्राद्धं स्वकर्मवशगाश्च ते । स्वर्गस्था नरकस्था वा कथं तैरुपभुज्यते

करंधम म्हणाला—पितरांना श्राद्ध अर्पण केले जाते, पण ते आपल्या कर्माधीन आहेत. ते स्वर्गात असोत वा नरकात—आम्ही दिलेले ते कसे उपभोगतात?

Verse 151

अथ स्वर्गेऽथ नरेक स्थिताः कर्माभियंत्रिताः । शक्नुवंति वरानेतान्दातुं ते चेश्वराः कथम्

आणि ते स्वर्गात असोत वा नरकात, कर्माने बांधलेले असोत—तर ‘ईश्वर’ म्हणून ते असे वर कसे देऊ शकतील?

Verse 152

आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुकानि च । प्रयच्छन्तु तथा राज्यं प्रीता नॄणां पितामहाः

नरांचे पितामह प्रसन्न झाले असता आयुष्य, संतती, धन, विद्या, स्वर्ग, मोक्ष, सुखे तसेच राज्यसत्ता प्रदान करो।

Verse 153

महाकाल उवाच । सत्यमेततस्वकर्मस्थाः पितरो यन्नृपोत्तम । किं तु देवासुराणां च यक्षादीनाममूर्तकाः

महाकाल म्हणाले—हे नृपोत्तम, हे सत्य आहे की पितर आपल्या कर्मानुसार स्थित असतात; तथापि देव, असुर, यक्ष इत्यादींचेही अमूर्त (सूक्ष्म) जीव असतात।

Verse 154

मूर्ताश्चतुर्णां वर्णानां पितरः सप्तधा स्मृताः । ते हि सर्वे प्रयच्छंति दातुं सर्वं यतोप्सितम्

चारही वर्णांचे पितर मूर्त असून सात प्रकारचे मानले गेले आहेत; ते सर्व इच्छित ते सर्व काही देण्यास समर्थ आहेत।

Verse 155

एकत्रिंशद्गणा येषां पितॄणां प्रबला नृप । कृतं च तदिदं श्राद्धं तर्पयेत्तान्परान्पितॄन्

हे नृप, ज्यांच्या पितरांचे गण एकतीस आहेत ते अत्यंत प्रबळ आहेत; हे केलेले श्राद्ध त्या परम पितरांना तृप्त करो।

Verse 156

ते तृप्तास्तर्पयन्त्यस्य पूर्वजान्यत्र संस्थितान् । एवं स्वानां चोपतिष्ठेच्छ्राद्धं यच्छंति ते वरान्

ते तृप्त झाले की त्याच्या पूर्वजांना, जे ज्या स्थानी आहेत, तृप्त करतात; म्हणून आपल्या कुलासाठी विधिपूर्वक श्राद्ध करावे—मग ते वर देतात।

Verse 157

राजोवाच । भूतादिभ्यो यथा विप्र नाम्ना वोद्दिश्य दीयते । सुरादीनां कथं चैव संक्षेपेण न दीयते

राजा म्हणाला—हे विप्र! जसे भूतादिंना नावाने उद्देशून बलि/अर्पण दिले जाते, तसेच देवतादींना संक्षेपाने नावोच्चार करून अर्पण का दिले जात नाही?

Verse 158

इदं पितृभ्यो देवेभ्यो द्विजेभ्यः पावकाय च । एवं कस्माद्विस्तराः स्युर्मनः कायादिकष्टदाः

‘हे पितरांसाठी, हे देवांसाठी, हे द्विजांसाठी आणि हे अग्नीसाठी’—असे म्हणणे शक्य असताना, मन व देहाला कष्ट देणारे विस्तृत विधी कशासाठी?

Verse 159

महाकाल उवाच । उचिता प्रतिपत्तिश्च कार्या सर्वेषु नित्यशः । प्रतिपत्तिं चोचितां ते विना गृह्णन्ति नैव च

महाकाल म्हणाले—सर्व कार्यांत नेहमी यथोचित आचार-विधी करावी. योग्य प्रतिपत्तीशिवाय ते (देव आदि) अर्पण मुळीच स्वीकारत नाहीत.

Verse 160

यथा श्वा गृहद्वारस्थोबलिं गृह्णाति किं तथा । प्रधानपुरुषो राजन्गृह्णाति च शुना समः

जसा घराच्या दाराशी उभा कुत्रा ठेवलेली बलि झडप घालून घेतो, तसाच हे राजन्, अयोग्य दान घेणारा ‘प्रधान पुरुष’ही कुत्र्यासमान होतो.

Verse 161

एवं ते भूतवद्देवा न हि गृह्णन्ति कर्हिचित् । शुचि कामं जुषंते न हविरश्रद्दधानतः

अशा रीतीने देव कधीही ते स्वीकारत नाहीत, जणू ते भूतांसाठीच आहे. अर्पण शुद्ध असले तरी श्रद्धेशिवाय दिलेले हवि ते ग्रहण करत नाहीत.

Verse 162

विना मंत्रैश्च यद्दत्तं न तद्गृह्णन्ति तेऽमलाः । श्रुतिरप्यत्र प्राहेदं मंत्राणां विषये नृप

मंत्रांशिवाय जे दान दिले जाते ते ते निर्मळ जन स्वीकारत नाहीत। हे नृपा, मंत्रांच्या विषयात श्रुतीही येथे हेच सांगते।

Verse 163

मंत्रा दैवता यद्यद्विद्वान्मन्त्रवत्करोति देवताभिरेव तत्करोति यद्ददानि देवतभिरेव तद्ददाति यत्प्रतिगृह्णाति देवताभिरेव तत्प्रतिगृह्णाति तस्मान्नामन्त्रवत्प्रतिगृह्णीयात् नामन्त्रवत्प्रतिपद्यते इति

मंत्र हेच देवता आहेत। विद्वान जे काही मंत्रपूर्वक करतो ते देवतांच्या द्वारेच करतो; जे देतो ते देवतांच्या द्वारेच देतो; जे स्वीकारतो ते देवतांच्या द्वारेच स्वीकारतो। म्हणून मंत्रांशिवाय स्वीकारू नये, मंत्रांशिवाय कर्मात प्रवृत्त होऊ नये—असे सांगितले आहे।

Verse 164

तस्मान्मंत्रैः सदा देयं पौराणैर्वैदिकैरपि । अन्यथा ते न गृह्णन्ति भूतानामुपतिष्ठति

म्हणून दान नेहमी मंत्रांसह द्यावे—पौराणिक असो वा वैदिक। अन्यथा ते ते स्वीकारत नाहीत आणि ते अर्पण भूतगणांकडे जाऊन पडते।

Verse 165

राजोवाच । दर्भांस्तिलानक्षतांश्च तोयं चैतैः सुसंयुतम् । कस्मात्प्रदीयते दानं ज्ञातुमिच्छामि कारणम्

राजा म्हणाला—दर्भ, तीळ, अक्षता आणि जल—यांनी युक्त करून दान का दिले जाते? त्याचे कारण मला जाणून घ्यायचे आहे।

Verse 166

महाकाल उवाच । पुरा किल प्रदत्तानि भूमेर्दानानि भूरिशः । प्रत्यगृह्णन्त दैत्याश्च प्रविश्याभ्यंतरं बलात्

महाकाल म्हणाला—हे महाबाहु नृपा! पूर्वी काळी भूमीची अनेक दाने दिली जात; पण दैत्य बलाने आत प्रवेश करून ती पुन्हा हिसकावून घेत.

Verse 167

ततो देवाश्च पितरः प्रत्यूचुः पद्मसंभवम्

त्यानंतर देव व पितरांनी प्रत्युत्तर देत पद्मसम्भव ब्रह्म्यास संबोधून सांगितले।

Verse 168

स्वामिन्नः पश्यतामेव सर्वं दैत्यैः प्रगृह्यते । विधेहि रक्षां तेषां त्वं न नष्टः स्मो यथा वयम्

हे स्वामी! आमच्या पाहतापाहता सर्व काही दैत्यांनी हरण केले जात आहे। त्यांच्या विरुद्ध रक्षणाची व्यवस्था करा, जेणेकरून आम्ही नष्ट होऊ नये।

Verse 169

ततो विमृश्यैव विधी रक्षो पायमचीकरत् । तिलैर्युक्तं पितॄणां च देवानामक्षतैः सह

मग विधाता ब्रह्म्याने नीट विचार करून रक्षणाचा उपाय केला—पितरांसाठी तिळयुक्त विधी आणि देवांसाठी अक्षतांसह।

Verse 170

तोयं दर्भांश्च सर्वत्र एवं गृह्णन्ति नासुराः । एतान्विना प्रदत्तं यत्फलं दैत्यैः प्रगृह्यते

जल आणि दर्भ सर्वत्र अशाच रीतीने ग्रहण केले जातात—असुर मात्र नाहीत। यांशिवाय दिलेले जे फळ (पुण्य) ते दैत्य हरण करतात।

Verse 171

निःश्वस्य पितरो देवा यांति दातुः फलं न हि । तस्माद्युगेषु सर्वेषु दानमेव प्रदीयते

उसासा टाकून पितर व देव निघून जातात, कारण दात्याला अभिप्रेत फळ मिळत नाही। म्हणून सर्व युगांत विधिपूर्वक दानच द्यावे।

Verse 172

करंधम उवाच । चतुर्युगव्यवस्थानं श्रोतुमिच्छमि तत्त्वतः । महतीयं विवित्सा मे सदैव परिवर्तते

करंधम म्हणाला—चतुर्युगांची व्यवस्था तत्त्वतः ऐकण्याची माझी इच्छा आहे. ती जाणण्याची महान जिज्ञासा माझ्या अंतःकरणात सदैव उठत राहते.

Verse 173

महाकाल उवाच । आद्यं कृतयुगं विद्धिततस्त्रेतायुगं स्मृतम् । द्वापरं च कलिश्चेति चत्वारश्च समासतः

महाकाल म्हणाले—आद्य कृतयुग जाण; त्यानंतर त्रेतायुग असे स्मरणात आहे. पुढे द्वापर आणि कली—थोडक्यात ही चार युगे आहेत.

Verse 174

सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं च रजस्तमः । कलिस्तमस्तु विज्ञेयं युगवृत्तं युगेषु च

कृतयुग सत्त्वमय सांगितला आहे; त्रेता रजोगुणप्रधान आहे. द्वापर रज-तम मिश्र आहे; आणि कली तमोगुणच निश्चित मानावा. युगानुसार आचरणाचा हा स्वभाव आहे.

Verse 175

ध्यानं परं कृकयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते । वृत्तं च द्वापरे सत्यं दानमेव कलौ युगे

कृतयुगात परम ध्यान श्रेष्ठ मानले आहे; त्रेतायुगात यज्ञ सांगितला आहे. द्वापरात सत्यवर्तन मुख्य; आणि कलियुगात दानच परम साधन आहे.

Verse 176

कृते तु मानसी सृष्टिर्वृत्तिः साक्षाद्रसोल्लसा । तेजोमय्यः प्रजास्तृप्ताः सदानंदाश्च भोगिनः

कृतयुगात सृष्टी जणू मानसी होती आणि जीवनवृत्ती साक्षात् रसाने उजळलेली होती. प्रजा तेजोमय, तृप्त, सदैव आनंदी आणि भोगसमर्थ होती.

Verse 177

अधमोत्तमो न तासां ता निर्विशेषाः प्रजाः शुभाः । तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन्कृते युगे

त्यांच्यात ना ‘अधम’ होता ना ‘उत्तम’; त्या शुभ प्रजा भेदरहित होत्या। त्या कृतयुगात सर्वांचे आयुष्य, सुख आणि रूप समान होते।

Verse 178

न चाप्रीतिर्न च द्वंद्वो न द्वेषो नापि च क्लमः । पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनुक्रोशप्रियास्तु ताः

ना अप्रसन्नता होती, ना द्वंद्व; ना द्वेष, ना थकवा। पर्वतांमध्ये व समुद्रकिनारी वसणाऱ्या त्या करुणाप्रिया होत्या।

Verse 179

वर्णाश्रमव्यवस्था च तदासीन्न हि संकरः । एकमन्यं न ध्यायंति परमं ते सदा शिवम्

तेव्हा वर्ण-आश्रम व्यवस्था होती आणि कर्तव्यांचा संकर नव्हता। ते दुसऱ्या कशाचे ध्यान करत नसत; सदैव परम शिवाचेच चिंतन करत।

Verse 180

चतुर्थे च ततः पादे नष्ट साऽभूद्रसोल्लसा । प्रादुरासंस्ततस्तासां वृक्षाश्वगृहसंज्ञिताः

नंतर चौथ्या पादात पूर्वीची रसोल्लासता नष्ट झाली. तेव्हा त्यांच्यासाठी ‘वृक्ष’, ‘अश्व’ आणि ‘गृह’ अशी नामांकित वस्तू प्रकट झाल्या.

Verse 181

वस्त्राणि च प्रसूयंते फलान्याभरणानि च । तेष्वेव जायते तासां गंधवर्णरसान्वितम्

वस्त्रे उत्पन्न झाली, फळेही आणि आभूषणेही. आणि त्यांच्यातच त्यांना सुगंध, वर्ण व रसयुक्तता प्रकट झाली.

Verse 182

सुमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु । तेन ता वर्तयंति स्म कृतस्यांते प्रजास्तदा

घड्या-घड्यात उत्तम मधु होते—मधमाशांनी केलेले व महाप्रभावी। त्याच्याच आधाराने कृतयुगाच्या शेवटी प्रजा आपला निर्वाह करीत होती।

Verse 183

हृष्टपुष्टास्तथा वृद्धाः प्रजा वै विगतज्वराः । ततः कालेन केनापि तासां वृद्धे रसेंद्रिये

प्रजा आनंदित, पुष्ट व दीर्घायुषी होती—खरोखरच ज्वररहित। मग काही काळ गेल्यावर त्यांचे रसेंद्रिय, म्हणजे चवीची आस, वाढू लागली।

Verse 184

युगभावात्तथा ध्याने स्वल्पीभूते शिवस्य च । वृक्षांस्तान्पर्यगृह्णंत मधु वा माक्षिकं बलात्

युगस्वभावामुळे आणि शिवाच्या ध्यानप्रभावात क्षय झाल्यावर, त्यांनी बलपूर्वक ते वृक्ष ताब्यात घेऊन मधमाशांनी केलेले मधु काढून नेले।

Verse 185

तासां तेनोपचारेण लोभदोषकृतेन वै । प्रनष्टा मधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित्

त्यांचा तो व्यवहार लोभदोषातून झाला; त्यामुळेच काही काही ठिकाणी कल्पवृक्ष मधुसह नाहीसे झाले।

Verse 186

तस्यां चाप्यल्पशिष्टायां द्वंद्वान्यभ्युत्थितानि वै । शीतातपैर्मनोदुःखैस्ततस्ता दुःखिता भृशम्

जेव्हा त्या समृद्धीचा थोडाच अंश उरला, तेव्हा द्वंद्वे उभी राहिली. शीत-ताप आणि मानसिक दुःखांनी ते फारच पीडित झाले।

Verse 187

चक्रुरावरणार्थं हि केतनानि ततस्ततः । ततः प्रदुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः

स्वसंरक्षणासाठी त्यांनी ठिकठिकाणी निवासस्थाने उभारली. नंतर त्रेतायुगात त्यांच्या उपजीविकेचा नवा उपाय व सिद्धी पुन्हा प्रकट झाली.

Verse 188

वृष्ट्या बभूवुरौषध्यो ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश । अकृष्टपच्यानूप्तास्तोयभूमिसमागमात्

वृष्टीमुळे चौदा प्रकारच्या औषधी उत्पन्न झाल्या—ग्राम्य व अरण्य दोन्ही. जल-भूमीच्या संयोगाने त्या न नांगरता, न पेरता आपोआप पिकल्या.

Verse 189

ऋतु पुष्पफलैश्चैव वृक्षगुल्माश्च जज्ञिरे । तैश्च वृत्तिरभूत्तासां धान्यैः पुष्पैः फलैस्तथा

ऋतुनुसार फुले-फळे प्रकट झाली आणि वृक्ष व झुडपे उत्पन्न झाली. त्यांच्यामुळेच त्यांचा निर्वाह झाला—धान्यांनी तसेच फुलांनी व फळांनी.

Verse 190

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभश्च सर्वतः । कालवीर्येण वा गृह्य नदीक्षेत्राणि पर्वतान्

नंतर त्यांच्या ठायी सर्वत्र राग व लोभ उत्पन्न झाला. आणि काळाच्या बळाने प्रेरित होऊन त्यांनी नद्या, तीर्थक्षेत्रे व पर्वत ताब्यात घेतले.

Verse 191

वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्याशु यथाबलम् । विपर्ययेण चौषध्यः प्रनष्टाश्च चतुर्दश

वृक्ष, झुडपे व औषधी यथाबल लवकरच बलपूर्वक दडपल्या गेल्या. आणि विपरीत परिणामी चौदा प्रकारच्या औषधी नष्ट झाल्या.

Verse 192

नत्वा धरां प्रविष्टास्ता ओषध्यः पीडिताः प्रजाः । दुदोह गां पृथुर्वैन्यः सर्वभूतहिताय वै

धरेला नमस्कार करून त्या औषधी तिच्यात प्रविष्ट झाल्या; प्रजा पीडित झाली. तेव्हा पृथु वैन्याने सर्वभूतांच्या हितासाठी पृथ्वीचे ‘दोहण’ केले.

Verse 193

तदाप्रभृति चौषध्यः फालकृष्टाः प्रजास्ततः । वार्त्तया वर्तयंति स्म पाल्यमानाश्च क्षत्रियैः

त्या वेळेपासून नांगराने नांगरटलेल्या भूमीतून औषधी व धान्य उत्पन्न होऊ लागले; पुढे प्रजा वार्ता—कृषी व व्यापार—यांनी उपजीविका करू लागली, क्षत्रियांच्या रक्षणाखाली.

Verse 194

वर्णाश्रमप्रतिष्ठा च यज्ञस्त्रेतासु चोच्यते । सदाशिवध्यानमयं त्यक्त्वा मोक्षमचेतनाः

त्रेतायुगात वर्णाश्रम-प्रतिष्ठा व यज्ञकर्म सांगितले जाते; परंतु सदाशिव-ध्यानमय स्थिती सोडून अचेतन जन अन्य उपायांनी मोक्ष शोधू लागतात.

Verse 195

पुष्पितां वाचमाश्रित्य रागात्स्वर्गमसाधयन् । द्वापरे च प्रवर्तंते मतिभेदास्ततो नृणाम्

फुलांसारख्या अलंकृत वाणीचा आधार घेऊन, आसक्तीने स्वर्गसाधना करीत, द्वापरयुगात मग मनुष्यांमध्ये मतिभेद वाढू लागतात.

Verse 196

मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्ता प्रसिध्यति । लोभोऽधृतिः शिवं त्यक्त्वा धर्माणां संकरस्तथा

मनाने, कर्माने व वाणीने उपजीविका मोठ्या कष्टानेच सिद्ध होते. लोभ व अधैर्य—शिवाचा त्याग करून—धर्मांचा संकर व गोंधळ निर्माण करतात.

Verse 197

वर्णाश्रमपरिध्वंसाः प्रवर्तंते च द्वापरे । तदा व्यासैश्चतुर्द्धा च व्यस्यते द्वापरात्ततः

द्वापरयुगात वर्णाश्रमधर्माचा ऱ्हास सुरू होतो. तेव्हा व्यासगण त्या एकाच वेदाचे चार भाग करतात—द्वापरापासून पुढेही अशीच परंपरा राहते.

Verse 198

एको वेदश्चतुष्पादैः क्रियते द्विजहेतवे । इतिहासपुराणानि भिद्यंते लोकगौरवात्

द्विजांच्या हितासाठी एक वेद चार पादांनी (चार भागांनी) केला जातो. लोकांच्या गौरव व मार्गदर्शनासाठी इतिहास व पुराणेही वेगवेगळी विभागली जातात.

Verse 199

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा । तथान्यन्नारदीय च मार्कंडेयं च सप्तमम

ब्राह्म, पाद्म, वैष्णव, शैव आणि भागवत—ही (पुराणे) सांगितली आहेत. तसेच नारदीय आणि सातवे मार्कंडेय पुराण आहे.

Verse 200

आग्नेयमष्टमं प्रोक्तं भविष्यं नवमं स्मृतम् । दशमं ब्रह्मवैवर्तं लैंगमेकादशं तथा

आग्नेय पुराण आठवे सांगितले आहे, भविष्य पुराण नववे मानले आहे. दहावे ब्रह्मवैवर्त आणि अकरावे लिंग पुराण आहे.