Nityā-paṭala-prakaraṇa (The Exposition of the Nityā-paṭala)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथातो विप्र नित्यानां प्रयोगादिसमन्वितम् । पटलं तेऽभिधास्यामि नित्याभ्यर्चनदीपकम् ॥ १ ॥

सनत्कुमार म्हणाले—हे विप्र! आता नित्यपूजेच्या प्रयोग इत्यादींसह एक पटल मी तुला सांगतो; ते नित्य अर्चनेचा दीपकासारखा मार्गदर्शक आहे।

Verse 2

ललितायास्त्रिभिवर्णैः सकलार्थोऽभिधीयते । शेषेण देवीरूपेण तेन स्यादिदमीरितम् ॥ २ ॥

‘ललिता’ या नामातील तीन वर्णांनीच सर्व अर्थ व्यक्त होतो; उरलेला भाग देवीच्या स्वरूपरूपाने ग्रहण केला आहे—म्हणून हे विधान सांगितले आहे।

Verse 3

अशेषतो जगत्कृत्स्नं हृल्लेखात्मकमुच्यते । तस्याश्चार्थस्तु कथितः सर्वतंत्रेषु गोपितः ॥ ३ ॥

संपूर्ण जगत् हे पूर्णतः ‘हृल्लेखा’—अंतःचैतन्याची अंतर्लिखित रेषा—स्वरूप आहे असे म्हटले जाते; तरी त्याचा परमार्थ सांगितला असला, सर्व तंत्रांत तो गूढच राहतो।

Verse 4

व्योम्ना प्रकाशमानत्वं ग्रसमानत्वमग्निना । तयोर्विमर्श ईकारो बिंदुना तन्निफालनम् ॥ ४ ॥

व्योमामुळे प्रकाशमानता आणि अग्नीमुळे ग्रसणभाव होतो। या दोघांच्या विमर्शातून ‘ई’ स्वर प्रकटतो; बिंदूमुळे त्या नादाची पूर्णता होते।

Verse 5

पिंडकर्तरि बीजाख्या मन्त्रा मालाभिधाः क्रमात् । एकार्णवन्तो द्व्यर्णाश्च त्रिदिङ्मुखार्णकाः ॥ ५ ॥

‘पिंडकर्तृ’ विधीत ‘बीज’ नावाचे मंत्र क्रमाने ‘माला’ असेही म्हणतात. ते तीन प्रकारचे—एकाक्षरी, द्व्याक्षरी आणि त्रिदिक्-मुख (तीन दिशांकडे मुख असलेले) त्र्याक्षरी।

Verse 6

वृत्तिजार्णांल्लिखेदंकैर्व्यत्यस्तक्रमयोगतः । तैर्भेदयो जनं कुर्यात्संदर्भाणामशेषतः ॥ ६ ॥

वृत्तांचे प्रकार अंकांसह लिहावेत आणि क्रम उलट-सुलट करून रचना करावी. त्या उपायांनी सर्व ‘संदर्भां’चे भेद-विन्यास काहीही न सोडता करावा।

Verse 7

देव्यात्मकं समुदयं विश्रांतिं च शिवात्मकम् । उभयात्मकमप्यात्मस्वरूपं तैश्च भावयेत् ॥ ७ ॥

समुदय (उत्थान-सृजन) देवीस्वरूप आहे आणि विश्रांती (लय-शांती) शिवस्वरूप आहे असे ध्यान करावे; तसेच दोन्हींचे ऐक्य असलेले आत्मस्वरूपही भावावे।

Verse 8

कालेनान्यञ्च दुःखार्त्तिवासनानाशनो ध्रुवम् । पराहंतामयं सर्वस्वरूपं चात्मविग्रहम् ॥ ८ ॥

काळाच्या प्रवाहाने दुःखाने पीडित इतर वासनांचाही निश्चयाने नाश होतो. ते परम तत्त्व अहंता-रोगरहित, सर्वस्वरूप आणि आत्म्यालाच आपला विग्रह मानणारे आहे।

Verse 9

सदात्मकं स्फुरताख्यमरोषोपाधिवर्जितम् । प्रकाशरूपमात्मत्वे वस्तु तद्भासते परम् ॥ ९ ॥

ते परम तत्त्व आत्मस्वरूपानेच प्रकाशते—शुद्ध सत्स्वरूप, नित्य स्फुरण (अंतर्ज्योती) म्हणून प्रसिद्ध, राग-क्रोधाच्या उपाधींविना, आणि शुद्ध प्रकाश-चैतन्यरूप।

Verse 10

यत एवमतो लोके नास्त्यमंत्रं यदक्षरम् । यद्विद्येति समाख्यातं सर्वथा सर्वतः सदा ॥ १० ॥

म्हणून या लोकी असे कोणतेही अक्षर नाही की जे मंत्र नाही. ‘विद्या’ म्हणून जे सांगितले जाते, ते सर्वथा, सर्वत्र आणि सदा त्या मंत्र-शक्तीने व्याप्त आहे।

Verse 11

वासरेषु तु तेष्वेवं सर्वापत्तारकं भवेत् । तद्विधानं च वक्ष्यामि सम्यगासवकल्पनम् ॥ ११ ॥

त्या विशेष दिवसांत असेच केल्यास ते सर्व आपत्तींमधून तारक ठरते. आता मी त्याचे विधान—आसवाची योग्य तयारी—सम्यक् सांगतो।

Verse 12

गौडी पैष्टी तथा माध्वीत्येवं तत्त्रिविधं स्मृतम् । गतुडमुष्णोदके क्षिप्त्वा समालोड्य विनिक्षिपेत् ॥ १२ ॥

हे तीन प्रकारचे स्मृत आहे—गौडी, पैष्टी आणि माध्वी. गटुड (खमीर) कोमट पाण्यात टाकून नीट ढवळून मग ठेवावे।

Verse 13

घटे काचमये तस्मिन् धातकीसुमनोरजः । खात्वा भूमौ संध्ययोस्तु करैः संक्षोभ्य भूयसा ॥ १३ ॥

त्या काचेच्या घटात धातकी फुलांचा पराग ठेवावा. मग प्रातः व सायं अशा दोन्ही संध्याकाळी तो जमिनीत पुरून हातांनी भरपूर ढवळावा।

Verse 14

मासमात्रे गते तस्मिन्निमग्ने रजसि द्रुतम् । संशोध्य पूजयेत्तेन गौडी सा गुडयोगतः ॥ १४ ॥

एक महिना झाल्यावर ते द्रव्य लवकर गाळात बसले की, त्वरित शुद्ध करून (गाळून) त्याच्याने पूजन करावे; गूळ मिसळल्यामुळे ती तयारी ‘गौडी’ म्हणून ओळखली जाते।

Verse 15

एवं मधुसमायोगान्माध्वी पैष्टीं श्रृणु प्रिय । अध्यर्द्धद्विगुणे तोये श्रपयेत्तंदुलं शनैः ॥ १५ ॥

अशा रीतीने मधूच्या योग्य संयोगाने ‘माध्वी’ ही पैष्टी तयारी ऐक, प्रिय; अडीचपट पाण्यात तांदूळ हळूहळू शिजवावा।

Verse 16

दिनत्रयोषिते तस्मिन्धात्र्यंकुररजः क्षिपेत् । दिनमेकं धृते वाते निवाते स्थापयेत्ततः ॥ १६ ॥

ते तीन दिवस ठेवावे; मग धात्री (आवळा) अंकुरांची रज/पराग त्यात टाकावी. त्यानंतर एक दिवस, वारा स्थिर असताना, ते निवाऱ्याच्या (निर्वात) ठिकाणी ठेवावे।

Verse 17

उदकैर्लिलितं पश्चाद्गलितं पैष्टिकं मधु । वृक्षजं फलजं चेति द्विविधं क्रियते मधु ॥ १७ ॥

पिठापासून बनविलेले मधु प्रथम पाण्यात मिसळून नंतर गाळतात—ते ‘पैष्टिक’ होय. तसेच वृक्षज व फलज असे दुसरे; अशा रीतीने मधु दोन प्रकारचे मानले जाते।

Verse 18

तन्निर्माणं श्रृणुष्वाद्य यदास्वादान्मनोलयः । मृद्वीकांवाथ खर्जूरफलं पुष्पमथापि वा ॥ १८ ॥

आता त्याचे निर्माण ऐक—ज्याचा आस्वाद घेतल्याने मन लीन व शांत होते: ते मृद्वीका (द्राक्ष), किंवा खजूरफळ, अथवा पुष्पांपासूनही करता येते।

Verse 19

मधूकस्यांभसि क्षिप्त्वा शतृमर्द्धावशेषितम् । प्राक्सृतासवलेशेन मिलितं दिवसद्वयात् ॥ १९ ॥

मधूक पिळून उरलेला भाग पाण्यात टाकून, पूर्वी सिद्ध केलेल्या आसवाचा थोडासा अंश मिसळावा; दोन दिवसांत ते नीट मिसळून किण्वित होऊन आसव बनते।

Verse 20

गालितं स्वादु पूजार्हं मनोलयकरं शुभम् । वार्क्षं तु नालिकेरं स्याद्धिंतालस्याथ तालतः ॥ २० ॥

गाळलेला रस गोड, पूजेस योग्य, शुभ आणि मन शांत करणारा असतो। वृक्षापासून मिळणारे पेय ‘नालिकेर’ (नारळ) म्हणून ओळखले जाते; ते हिङ्ताल व ताळ (ताड) यांपासूनही मिळते।

Verse 21

फलकांडात्स्नुतं दुग्धं नीतं सद्यो रसावहम् । नालिके रफलांतस्थसलिले शशिना युते ॥ २१ ॥

फळधारी वनस्पतीच्या देठातून झिरपलेले दूध त्वरित रसयुक्त असते; ते घेऊन नलिकेत ठेवावे आणि फळाच्या आत असलेल्या, ‘शशिन’ (चंद्रतत्त्व)युक्त पाण्यात ते स्थापावे।

Verse 22

अर्द्धपूगफलोत्थं तु रमं संक्षिप्य तापयेत् । आतपे सद्य एवैतदासवं देवताप्रियाम् ॥ २२ ॥

अर्ध्या सुपारीफळापासून तयार झालेला अर्क आटवून मंद ताप द्यावा। उन्हात ठेवताच हा आसव त्वरित सिद्ध होतो आणि देवतांना प्रिय ठरतो।

Verse 23

आसवैरेभिरुदितैरर्ध्यं देव्यै निवेदयेत् । देवैः कृत्वा ततः सद्यो दद्यात्तत्सिद्धये द्वयम् ॥ २३ ॥

उक्त आसवांनी देवीला अर्घ्य अर्पण करावे। नंतर देवतांसह विधी करून, त्या साधनेच्या सिद्धीसाठी त्वरित द्वय (जोड) दान/अर्पण द्यावे।

Verse 24

साधको नियताहारः समाधिस्थः पिबेत्सदा । न कदाचित्पिबोत्सिद्धो देव्यर्थमनिवेदितम् ॥ २४ ॥

नियत आहार असलेला साधक समाधिस्थ होऊन विधिपूर्वक सदैव पान करू शकतो. पण जो सिद्ध नाही, त्याने देवीस अर्पण न करता कधीही पिऊ नये.

Verse 25

पानं च तावत्कुर्वीत यावता स्यान्मनोलयः । ततः करोति चेत्सद्यः पातकी भवति ध्रुवम् ॥ २५ ॥

जितक्यात मन लय पावून शांत होते तितक्याच वेळ पान करावे. त्यानंतरही जर पुढे केले, तर तो निश्चयच तत्क्षणी पापी होतो.

Verse 26

देवतागुरुशिष्टान्यं पिबन्नासवमाशया । पातकी राजदंड्यश्च रिक्थोपासक एव ॥ २६ ॥

देवता, गुरु किंवा शिष्टजनांच्या नावाने अर्पण करण्याच्या आशेने जो आसव पितो, तो पापी ठरतो; तो राजदंडास पात्र होतो आणि शिष्टांच्या उच्छिष्टाचा उपासक मानला जातो.

Verse 27

साध्यसाधकयोरेतत्काम्य एव समीरितम् । सिद्धस्य सर्वदा प्रोक्तं यतोऽसौ तन्मयो भवेत् ॥ २७ ॥

साध्य अवस्थेत असलेला व साधक—या दोघांसाठी हे काम्य (इच्छानुसार) कर्म सांगितले आहे. पण सिद्धासाठी हे सदैव विहित आहे, कारण तो त्या तत्त्वमय होतो.

Verse 28

पूजयेत्प्रोक्तरूपस्तु प्रोक्तरूपाश्च ताः क्रमात् । उपचारैरासवैश्च मत्स्यैर्मांसैस्तु संस्कृतैः ॥ २८ ॥

प्रोक्त रूप धारण करून, प्रोक्त रूपांनी युक्त त्या (देवता/देवी) यांची क्रमाने पूजा करावी—उपचारांसह, आसव-नैवेद्य व संस्कृत (तयार) मत्स्य-मांस अर्पण करून.

Verse 29

अथ काम्यार्चनं वक्ष्ये प्रयोगांश्चापि नारद । येषामाचरणात्सिद्धिं साधको लभते ध्रुवम् ॥ २९ ॥

आता हे नारद! मी काम्य-अर्चन व त्याचे प्रयोग-विधी सांगतो; ज्यांचे आचरण केल्याने साधक निःसंशय इच्छित सिद्धी प्राप्त करतो.

Verse 30

चैत्रे दमनकैरर्चेत्पूर्णायां मदनोत्सवम् । वैशाखे मासि पूर्णायां पूजयेद्धेमपुष्पकैः ॥ ३० ॥

चैत्र महिन्याच्या पौर्णिमेला दमनक फुलांनी मदनोत्सव करीत (देवाची) अर्चना करावी; आणि वैशाख पौर्णिमेला सुवर्णपुष्पांनी पूजन करावे.

Verse 31

ज्यैष्ठ्यां फलैर्यजेंद्देवीं कदलीपनसाम्नजैः । आषाढ्यां चन्दनैरेलाजातीकंकोलकुंकुमैः ॥ ३१ ॥

ज्येष्ठ महिन्यात केळी व फणस इत्यादी फळांनी देवीचे यजन करावे; आणि आषाढात चंदन, वेलची, जाई, कंकोल व कुंकुम यांनी पूजन करावे.

Verse 32

श्रावण्यामागमोक्तेन विधिनार्चेत्पवित्रकैः । प्रौष्ठपद्यां गन्धपुष्पैर्यजेद्वा केतकीसुमैः ॥ ३२ ॥

श्रावणात आगमोक्त विधीनुसार पवित्रकांनी अर्चना करावी; आणि प्रौष्ठपद्यात सुगंधी फुलांनी किंवा केतकीच्या फुलांनी यजन करावे.

Verse 33

आश्वायुज्यां कन्यकार्चा भूषावस्त्रधनादिभिः । कार्तिक्यां कुंकुमैश्चैव निशि दीपगणैरपि ॥ ३३ ॥

आश्वायुज महिन्यात कन्यांची अर्चा दागिने, वस्त्रे, धन इत्यादींनी करावी; आणि कार्तिकात कुंकुमाने तसेच रात्री दीपसमूहांनीही (पूजन करावे)।

Verse 34

सचंद्रैर्मार्गशीर्ष्यां तु नालिकेरैरपूपकैः । पौष्यां सशर्करगुडैर्गवां दुग्धैः समर्चयेत् ॥ ३४ ॥

मार्गशीर्ष महिन्यात चंद्रासारख्या मिठाया, नारळ व अपूप (मालपुए) यांसह देवतेची विधिपूर्वक पूजा करावी. पौष महिन्यात साखर, गूळ व गायीचे दूध यांसह अर्चना करावी.

Verse 35

स्वर्णरौप्यैः पंकजैस्तु माघ्यां सौगन्धिकादिभिः । फाल्गुन्यां विविधैर्द्रव्यैः फलैः पुष्पैः सुगंधिभिः ॥ ३५ ॥

माघ महिन्यात सुवर्ण-रौप्यनिर्मित कमळे व सौगंधिक इत्यादी सुगंधी पुष्पांसह अर्चना करावी. फाल्गुन महिन्यात विविध द्रव्ये—सुगंधी फळे व पुष्पे—यांनी पूजा करावी.

Verse 36

पर्वताग्रे यजेद्देवीं पलाशकुसुमैर्निशि । सिद्धद्रव्यैश्च सप्ताहात्खेचरीमेलनं भवेत् ॥ ३६ ॥

पर्वतशिखरावर रात्री पलाशपुष्पांनी देवीचे यजन करावे. सिद्ध द्रव्यांच्या योगे सात रात्रींत खेचरीचे मिलन/साक्षात्कार होतो.

Verse 37

अरण्ये वटमूले वा कुंजे वा धरणीभृताम् । कदम्बगजातिपुष्पाभ्यां सिद्धद्रव्यैः शिवां यजेत् ॥ ३७ ॥

अरण्यात—वटवृक्षाच्या मुळाशी किंवा पर्वतांवरील कुंजात—सिद्ध द्रव्यांसह कदंब व जातीच्या पुष्पांनी शिवा (मंगलमयी देवी)ची पूजा करावी.

Verse 38

मासेन सिद्धा यक्षिण्यः प्रत्यक्षा वांछितप्रदाः । केतकीकुसुमैः सिद्धाश्चेटका वारिधेस्तटे ॥ ३८ ॥

एका महिन्यात यक्षिणी सिद्ध होऊन प्रत्यक्ष प्रकटतात व इच्छित वर देतात. केतकीच्या पुष्पांनी समुद्रकिनारी चेटक (सेवक-आत्मा)ही सिद्ध होतो.

Verse 39

आज्ञामभीष्टां कुर्वन्ति रणे मायां महाद्भुताम् । वसूनि मालां भूषां च दद्युरस्येहयानिशम् ॥ ३९ ॥

ते अभिष्ट आज्ञा पूर्ण करतात आणि रणांगणात अत्यंत अद्भुत माया प्रकट करतात। येथे ते दिवस-रात्र त्याला धन, माळा व भूषणें निरंतर अर्पण करीत राहतात।

Verse 40

पीठमृक्षद्रुमैः कृत्वा तत्र देवीं यजेन्निशि । शाल्मलैः कुसुमैः सिद्धद्रव्यैर्मासं तु निर्भयम् ॥ ४० ॥

निर्दिष्ट पवित्र वृक्षांनी पीठ तयार करून, तेथे रात्री देवीची पूजा करावी। शाल्मलीच्या फुलांनी व सिद्ध द्रव्यांनी उपासना केल्यास एक महिना निर्भय राहतो।

Verse 41

श्यशानदेशे विप्रेंद्र सिद्ध्यंत्यस्य पिशाचकाः । अश्मपातप्रहाराद्यैर्जीयादाभिर्द्विषश्चिरम् ॥ ४१ ॥

हे विप्रश्रेष्ठ! स्मशानस्थळी त्याच्यासाठी पिशाच वश होतात. दगड पडणे, प्रहार इत्यादी उपायांनी त्याचे शत्रू दीर्घकाळ पीडित होतात।

Verse 42

निर्जने विपिने रात्रौ मासमात्रं तु निर्भयः । यजेद्देवीं चक्रगतां सिद्धद्रव्यसमन्विताम् ॥ ४२ ॥

निर्जन अरण्यात रात्री एक महिना निर्भय राहून, चक्रात प्रतिष्ठित देवीची सिद्ध द्रव्यांसह पूजा करावी।

Verse 43

मालतीजातपुन्नागकेतकीमरुभिः क्रमात् । तेन सिद्ध्यंति वेतालास्तानारुह्येच्छया चरेत् ॥ ४३ ॥

क्रमाने मालती, जाती, पुन्नाग, केतकी व मरु या फुलांनी केल्यास वेताल वश होतात; त्यांच्यावर आरूढ होऊन साधक इच्छेनुसार संचार करू शकतो।

Verse 44

श्मशाने चंडिकागेहे निर्जने विपिनेऽपि वा । मध्यरात्रे यजेद्देवीं कृष्णवस्त्रविभूषणैः ॥ ४४ ॥

श्मशानात, चंडिकेच्या गृह-मंदिरात किंवा निर्जन वनातही—मध्यरात्री कृष्ण वस्त्रे व अलंकार धारण करून देवीची पूजा करावी।

Verse 45

कृष्णचक्रेऽतिकृष्णां तामतिक्रुद्धाशयो यजेत् । साध्य योनिं तदग्रे तु बलिं छिंदन्निवेदयेत् ॥ ४५ ॥

कृष्ण-चक्रावर त्या अति-श्यामा देवीचे, अत्यंत उग्र संकल्पयुक्त मनाने पूजन करावे। मग तिच्या समोर विधिपूर्वक ‘योनि’ स्थापून, जणू छेदून देत असल्याप्रमाणे बलि अर्पण करावी।

Verse 46

सिद्धद्रव्यसमेतं तु मासात्तद्भाललोचनात् । जायन्ते भीषणाः कृत्यास्ताभ्यः सिद्धिं निवेदयेत् ॥ ४६ ॥

परंतु सिद्ध द्रव्यांसह (विधी पूर्ण झाल्यावर) एका महिन्यात त्या ललाट-नेत्रातून भयानक कृत्या उत्पन्न होतात। मग त्यांना अभिप्रेत सिद्धीचे निवेदन (समर्पण) करावे।

Verse 47

विश्वसंहारसंतुष्टाः पुनरेत्य निजेच्छया । देव्या ललाटनेत्रे स्युः प्रार्थिते तु तिरोहिताः ॥ ४७ ॥

विश्वसंहारात संतुष्ट झालेल्या त्या (कृत्या) आपल्या इच्छेने पुन्हा परत येतात। त्या देवीच्या ललाट-नेत्रात वास करतात; पण प्रार्थना केल्यावर दृष्टीआड तिरोहित होतात।

Verse 48

रक्तभूषांबरालेपमालाभूषितविग्रहाः । उद्याने निर्जने देवीं चक्रे संचिंत्य पूजयेत् ॥ ४८ ॥

रक्त अलंकार, रक्त वस्त्रे, रक्त लेप व माळांनी विग्रह सजवून, निर्जन उद्यानात चक्रात देवीचे ध्यान करून मग तिची पूजा करावी।

Verse 49

कह्लारचंपकाशोकपाटलाशतपत्रकैः । सिद्धद्रव्यसमोपेतैर्मायाः सिद्ध्यंति मासतः ॥ ४९ ॥

कह्लार, चंपक, अशोक, पाटला व शतपत्र कमळ, तसेच सिद्ध द्रव्यांसह केल्यास, माया-संबंधी कर्मे एका महिन्यात सिद्ध होतात।

Verse 50

यासां प्रसादलाभेन कामरूपो भवेन्नरः । याभिर्विश्वजयी विश्वचारी विश्वविनोदवान् ॥ ५० ॥

त्या (विद्या/शक्ती)ंचा प्रसाद मिळाल्यास मनुष्य इच्छेनुसार रूप धारण करणारा होतो; त्यांच्यामुळे तो विश्वजयी, विश्वचारी व विश्वविनोदवान् होतो।

Verse 51

षडाधाराब्जमध्ये तु चक्रं संछित्य पूजयेत् । चंद्रचंदनकस्तूरीमृगनाभिमहोदयैः ॥ ५१ ॥

नंतर षडाधाररूपी कमळाच्या मध्यभागी पवित्र चक्र स्थापून, कपूर, चंदन, कस्तुरी, मृगनाभी इत्यादी श्रेष्ठ सुगंधी द्रव्यांनी पूजा करावी।

Verse 52

त्रिकालज्ञो भवेद्देवीं तेषु सम्यग्विचिंतयेत् । पूर्णप्रतीतौ भव्यानि विकलेऽभव्यमीरितम् ॥ ५२ ॥

हे देवी! त्रिकालज्ञ होऊन त्या (लक्षणां)वर सम्यक् विचार करावा. प्रतीती पूर्ण असेल तर फल शुभ; आणि अपूर्ण असेल तर अशुभ असे सांगितले आहे।

Verse 53

देवीं चक्रेण सहितां स्मरेद्भक्तियुतो नरः । विवेका विभवा विश्वा वितता च प्रकीर्तिता ॥ ५३ ॥

भक्तियुक्त मनुष्याने चक्रासहित देवीचे स्मरण-ध्यान करावे. ती ‘विवेका’, ‘विभवा’, ‘विश्वा’ आणि ‘वितता’ अशी कीर्तिली आहे।

Verse 54

कामिनी खेचरी गर्वा पुराणा परमेश्वरी । गौरी शिवा ह्यमेया च विमला विजया परा ॥ ५४ ॥

ती कामिनी, खेचरी, गर्वा, पुराणी व परमेश्वरी आहे; तीच गौरी, शिवा, अमेया, विमला, विजया आणि परा आहे।

Verse 55

पवित्रा पीडनी विद्या विश्वेशी शिववल्लभा । अशेषरूपा स्वानंदांबुजाक्षी चाप्यनिंदिता ॥ ५५ ॥

ती विद्या पवित्र करणारी, अहंकार-अविद्येला पीडणारी; विश्वेशी व शिववल्लभा आहे। ती अशेषरूपा, स्वानंदमयी, कमलनेत्री व निंदातीत आहे।

Verse 56

वरदा वाक्यदा वाणी विविधा वेदविग्रहा । विद्या वागीश्वरी सत्या संयता च सरस्वती ॥ ५६ ॥

ती वरदायिनी, शुभ वचन देणारी; तीच वाणी—विविधरूपा, वेदविग्रहा आहे। ती विद्या, वागीश्वरी, सत्यरूपा, संयमिनी—सरस्वती आहे।

Verse 57

निर्मलानन्दरूपा च ह्यमृता मानदा तथा । पूषा चैव तथा तुष्टिः पुष्टिश्चापि रतिर्धृतिः ॥ ५७ ॥

ती निर्मळ आनंदस्वरूपा व अमृता आहे; ती मान देणारी आहे। तीच पूषा (पोषण करणारी), तुष्टि, पुष्टि, रति आणि धृति आहे।

Verse 58

शाशिनी चंद्रिका कांतिर्ज्योत्स्ना श्रीः प्रीतिरंगदा । देवीनामानि चैतानि चुलुके सलिले स्मरन् ॥ ५८ ॥

चुळूभर पाण्यात देवीची ही नावे स्मरा—शाशिनी, चंद्रिका, कांती, ज्योत्स्ना, श्री, प्रीती आणि अंगदा।

Verse 59

मातृकासहितां विग्नां त्रिरावृत्त्यामृतात्मिकाम् । ताडीं सारस्वतीं जिह्वां दीपाकारां स्मरन्पिबेत् ॥ ५९ ॥

जिभेला दीपासारखी तेजस्वी सरस्वती व ताडी (वाणी-नाडी) असे स्मरून, मातृकांसहित त्रिवार आवृत्तीने विघ्ननाशिनी अमृतधारा पान करावी।

Verse 60

अब्दाञ्चतुर्विधं तस्य पांडित्यं भुवि जायते । एवं नित्यमुषः काले यः कुर्याच्छुद्धमानसः ॥ ६० ॥

जो शुद्ध मनाने दररोज पहाटे याप्रमाणे साधना करतो, त्याच्यासाठी एका वर्षात या लोकी चतुर्विध पांडित्य प्रकट होते।

Verse 61

स योगी ब्रह्मविज्ञानी शिवयोगी तथात्मवित् । अनुग्रहोक्तचक्रस्थां देवीं ताभिर्वृतास्मरेत् ॥ ६१ ॥

तो साधक खरा योगी—ब्रह्मज्ञ, शिवयोगात स्थित आणि आत्मविद्—असा होतो. अनुग्रहाने सांगितलेल्या चक्रात अधिष्ठित देवीचे, त्या शक्तींनी वेढलेल्या रूपात, स्मरण-ध्यान करावे।

Verse 62

चंपकेंदीवरैर्मासादारोग्यमुपजायते । ज्वरभूतग्रहोन्मादशीतकाकामलाक्षिहृत् ॥ ६२ ॥

चंपक व नीलकमळाच्या पुष्पांनी (पूजन/अर्पण) केल्यास एका महिन्यात आरोग्य प्राप्त होते; ज्वर, भूत-ग्रहबाधा, उन्माद, शीतका, काविळ व नेत्ररोग नष्ट होतात।

Verse 63

दंतकर्णज्वरशिरः शूलगुल्मादि कुक्षिजाः । व्रणप्रमेहच्छर्द्यर्शोग्रहण्यामत्रिदोषजाः ॥ ६३ ॥

दात व कानांचे विकार, ज्वर, डोकेदुखी, उदरशूल, गुल्म इत्यादी पोटातील रोग; तसेच व्रण, प्रमेह, उलटी, मूळव्याध, ग्रहणी व आम—हे सर्व त्रिदोषप्रकोपातून उत्पन्न होतात असे सांगितले आहे।

Verse 64

सर्वे तथा शमं यांति पूजया परमेश्वरी । द्रव्यं चक्रस्य निर्माणे काश्मीरं समुदी रितम् ॥ ६४ ॥

हे परमेश्वरी! योग्य पूजेमुळे ते सर्व तसेच शांतीस प्राप्त होतात; आणि विधीच्या चक्रनिर्मितीसाठी काश्मीर (केशर) हे द्रव्य सांगितले आहे।

Verse 65

सिंदूरं गैरिकं लाक्षा दरदं चंदनद्वयम् । बिलद्वारे लिखेत्त्र्यस्रं षोडशत्र्यस्रसंयुतम् ॥ ६५ ॥

सिंदूर, गैरिक, लाक्षा, दरद आणि दोन प्रकारचे चंदन घेऊन, द्वाराच्या उघडणीवर सोळा उपत्रिकोणांनी युक्त असा एक त्रिकोण रेखाटावा।

Verse 66

दरदेनास्य मध्यस्थां पूजयेत्परमेश्वरीम् । ताभिस्तच्छक्तिभिः साकं सिद्धद्रव्यैः सुगंधिभिः ॥ ६६ ॥

दरदाने त्याच्या मध्यभागी स्थित परमेश्वरीची पूजा करावी; आणि तिच्या त्या शक्तींंसह सिद्ध द्रव्ये व सुगंधी अर्पणांनी उपासना करावी।

Verse 67

कुसुमैर्मासमात्रेण नागकन्यासमन्वितम् । पातालादिषु लोकेषु रमयत्यनिशं चिरम् ॥ ६७ ॥

फक्त एक महिना पुष्पार्पण केल्याने साधक नागकन्यांसह होतो आणि पाताळादी लोकांत दीर्घकाळ अखंड रमतो।

Verse 68

यक्षराक्षसगंधर्वसिद्धविद्याधरांगनाः । पिशाचा गुह्यका वीराः किन्निरा भुजगास्तथा ॥ ६८ ॥

यक्ष, राक्षस, गंधर्व, सिद्ध, विद्याधरांच्या कन्या; पिशाच, गुह्यक, वीरगण, किन्नर आणि भुजगही—(सर्व समाविष्ट आहेत)।

Verse 69

सिद्ध्यंति पूजनात्तत्र तथा तत्प्रोक्तकालतः । किंशुकैर्भूषणावाप्तौ पाटलैर्गजसिद्धये ॥ ६९ ॥

त्या विधीत पूजनाने तसेच शास्त्रोक्त काळी केल्याने अभिष्ट सिद्धी प्राप्त होतात. किंशुक पुष्पांनी भूषण-लाभ होतो आणि पाटल पुष्पांनी गज-संबंधी सिद्धी मिळते.

Verse 70

रक्तोत्पलैरश्वसिद्धौ कुमुदैश्चरसिद्धये । उत्पलैरुष्ट्रसंसिद्ध्यै तगरैः पशुसिद्धये ॥ ७० ॥

रक्तोत्पलांनी अश्व-सिद्धी, कुमुदांनी चरणाऱ्या पशूंची सिद्धी होते. उत्पलांनी उष्ट्र-संबंधी पूर्ण सिद्धी आणि तगर पुष्पांनी पशु-सिद्धी प्राप्त होते.

Verse 71

जंबीरैर्महिषावाप्त्यै लकुचैरजसिद्धये । दाडिमैर्निधिसंसिद्ध्यै मधुकैर्गानसिद्धये ॥ ७१ ॥

जंबीरांनी महिष-प्राप्ती, लकुचांनी अज (बकरी)-सिद्धी होते. दाडिमांनी निधि-लाभाची सिद्धी आणि मधूकांनी गान-सिद्धी प्राप्त होते.

Verse 72

बकुलैरंगनासिद्ध्यै कह्लारैः पुत्रसिद्धये । शतपत्रैर्जयावाप्त्यै केतकैर्वाहनाप्तये ॥ ७२ ॥

बकुल पुष्पांनी अंगना-सिद्धी, कह्लार पुष्पांनी पुत्र-सिद्धी होते. शतपत्रांनी जय-प्राप्ती आणि केतकी पुष्पांनी वाहन-प्राप्ती होते.

Verse 73

सौरभाढ्यैः प्रसूनैस्तु नित्यं सौभाग्यसिद्धये । पूजयेन्मासमात्रं वा द्विगुणं त्रिगुणं तु वा ॥ ७३ ॥

सौभाग्य-सिद्धीसाठी सुगंधित पुष्पांनी नित्य पूजन करावे—एक महिना, किंवा त्याच्या दुप्पट, अथवा तिप्पट काळपर्यंतही.

Verse 74

यावत्फलावाप्तिकांक्षी शर्कराघृतपायसैः । सचक्रपरिवारां तां देवीं सलिलमध्यगाम् ॥ ७४ ॥

जोपर्यंत साधक इच्छित फळप्राप्तीची आकांक्षा करीत होता, तो शर्करा व तूपयुक्त पायसाचा नैवेद्य घेऊन, जलाच्या मध्यभागी स्थित चक्रधारी परिवारयुक्त त्या देवीकडे गेला।

Verse 75

तर्प्पयेत्कुसुमैः सार्ध्यैः सर्वोपद्रवशान्तये । घृतैः पूर्णायुषः सिद्ध्यै क्षौद्द्रैः सौभाग्यसिद्धये ॥ ७५ ॥

सर्व उपद्रव शांत व्हावेत म्हणून पुष्पांनी तर्पण करावे; पूर्ण आयुष्यसिद्धीसाठी तुपाने; आणि सौभाग्य व मंगलसिद्धीसाठी मधाने तर्पण करावे।

Verse 76

दुग्धैरारोग्यसंसिद्ध्यै त्रिभिरैश्वर्यसिद्धये । नालिकेरोदकैः प्रीत्यै हिमतोयैर्नृपाप्तये । सर्वार्थसिद्धय तौर्यैरभिषिंचेन्महेश्वरीम् ॥ ७६ ॥

आरोग्यसिद्धीसाठी दुधाने महेश्वरीचा अभिषेक करावा; ऐश्वर्यसिद्धीसाठी त्रिविध मधुर द्रव्यांनी; प्रीती व प्रसादासाठी नारळपाण्याने; नृपकृपा/राजसंबंधप्राप्तीसाठी हिमशीतल पाण्याने; आणि सर्वार्थसिद्धीसाठी वाद्य-तौर्यांसह महेश्वरीचा अभिषेक करावा।

Verse 77

पूगोद्याने यजेद्देवीं सिद्धद्रव्यैर्दिवानिशम् । निवसंस्तत्र तत्पुष्पैर्जायते मन्मथोपमः ॥ ७७ ॥

सुपारीच्या बागेत सिद्ध द्रव्यांनी दिवसरात्र देवीची पूजा करावी। तेथे निवास करून आणि त्याच उद्यानातील फुलांनी सेवा-अर्चना केल्यास मनुष्य मन्मथासारखा रूपवान होतो।

Verse 78

पूर्णासु नियत्तं देवीं कन्यकायां समर्चयन् । कृत्याः परेरिता मंत्रा विमुखांस्तान् ग्रसंति वै ॥ ७८ ॥

नियत पूर्ण (शुभ) काळी नियमपूर्वक कन्यारूपात देवीची सम्यक् अर्चना केल्यास, कृत्येने प्रेरित मंत्र खरोखरच विमुख लोकांना पकडून ग्रास करतात।

Verse 79

लिंगत्रयमयीं देवीं चक्रस्थाभिश्च शक्तिभिः । पूजयन्निष्टमखिलं लभतेऽत्र परत्र च ॥ ७९ ॥

चक्रस्थ शक्तीं सहित त्रिलिंगमयी देवीची भक्तिभावाने पूजा करणारा भक्त इहलोकी व परलोकी सर्व इष्ट फल प्राप्त करतो।

Verse 80

शतमानकृतैः स्वर्णपुष्पैः सौरभ्यवासितैः । पूजयन्मासमात्रेण प्राग्जन्माद्यैर्विमुच्यते ॥ ८० ॥

सौरभ्याने सुवासित शतमान-प्रमाण स्वर्णपुष्पांनी जो एक मास पूजा करतो, तो पूर्वजन्मापासून आरंभ झालेल्या पाप-क्लेशांपासून मुक्त होतो।

Verse 81

तथा रत्नैश्च नवभिर्मासं तु यदि पूजयेत् । विमुक्तसर्वपापौघैस्तां च पश्यति चक्षुषा ॥ ८१ ॥

तसेच नऊ प्रकारच्या रत्नांनी जर एक मास पूजा केली, तर सर्व पापप्रवाहांपासून मुक्त होऊन तो भक्त त्या देवीचे स्वनेत्रांनी दर्शन घेतो।

Verse 82

अंशुकैरर्चयेद्देवीं मासमात्रं सुगंधिभिः । मुच्यते पापकृत्यादिदुःखौघैरितरैरपि ॥ ८२ ॥

सुगंधी द्रव्यांसह अंशुक (वस्त्रे) अर्पून जो एक मास देवीचे अर्चन करतो, तो पापकर्मापासून सुरू होणाऱ्या दुःखप्रवाहांपासून व इतर संकटांपासूनही मुक्त होतो।

Verse 83

देवीरूपं स्वमात्मानं चक्रं शक्तीः समंततः । भावयन्विषयैः पुष्पैः पूजयंस्तन्मयो भवेत् ॥ ८३ ॥

स्वतःच्या आत्म्याला देवीरूप मानून, चक्राला सर्व बाजूंनी असलेल्या शक्ती असे भावून, विषय-रूपी पुष्पांनी जो पूजा करतो, तो त्या देवीतत्त्वात तन्मय होतो।

Verse 84

षोडशानां तु नित्यानां प्रत्येक तिथयः क्रमात् । तत्तित्तिथौ तद्भजनं जपहोमादिकं चरेत् ॥ ८४ ॥

सोळा नित्यव्रतांच्या प्रत्येकासाठी तिथी क्रमाने ठरलेल्या आहेत. त्या त्या तिथीस त्या देवतेचे/व्रताचे पूजन, जप, होम इत्यादी विधिपूर्वक करावे।

Verse 85

घृतं च शर्करा दुग्धमपूपं कदलीपलम् । क्षौद्रं गुडं नालिकेरफलं लाजा तिलं दधि ॥ ८५ ॥

तूप, साखर, दूध, अपूप (पूआ), केळी; तसेच मध, गूळ, नारळ, लाजा (भाजलेला तांदूळ), तीळ आणि दही अर्पण करावे।

Verse 86

पृथुकं चणकं मुद्गपायसं च निवेदयेत् । कामेश्वर्यादिशक्तीनां सर्वासामपि चोदितम् ॥ ८६ ॥

पृथुक (चिवडा), चणक (चना) आणि मुद्गपायस (मुगाची खीर) नैवेद्य म्हणून अर्पण करावे; कामेश्वरी आदी सर्व शक्तींच्या पूजेस हे विधान आहे।

Verse 87

आद्याया ललितायास्तु सर्वाण्येतानि सर्वदा । निवेदयेञ्च जुहुयाद्वह्नौ दद्यान्नृणामपि ॥ ८७ ॥

ही सर्व सामग्री व विधी सदैव आद्या ललितेला निवेदाव्यात; अग्नीत हवन करावे आणि लोकांनाही दान म्हणून द्यावे।

Verse 88

तत्तद्विद्याक्षरप्रोक्तमौषधं तत्प्रमाणतः । संपिष्य गुटिकीकृत्य ताभिः सर्वं च साधयेत् ॥ ८८ ॥

त्या त्या विद्येच्या अक्षरांनी सांगितलेले औषध ठरलेल्या प्रमाणात घेऊन कुटून गुटिका (गोळ्या) कराव्यात; आणि त्या गुटिकांनी सर्व साधने व फल सिद्ध करावे।

Verse 89

रविवारेऽरुणांभोजैः कुमुदैः सोमवारके । भौमे रक्तोत्पलैः सौम्ये वारे तगरसंभवैः ॥ ८९ ॥

रविवारी अरुण कमळांनी, सोमवारी कुमुदांनी; मंगळवारी रक्तोत्पलांनी आणि बुधवारी तगरजन्य सुगंधी पुष्पांनी पूजन करावे।

Verse 90

गुरुवारे सुकह्लारैः शुक्रवारे सितांबुजैः । नीलोत्पलैर्मंदवारे पूजयेदिष्टमादरात् ॥ ९० ॥

गुरुवारी शुभ्र काह्लार पुष्पांनी, शुक्रवारी शुभ्र कमळांनी; आणि शनिवारी नीलोत्पलांनी—इष्टदेवाचे आदराने पूजन करावे।

Verse 91

निवेदयेत्क्रमात्तेषु रविवारादिषु क्रमात् । पायसं दुग्धकदलीनवनीतसिताघृतम् ॥ ९१ ॥

त्या वारपूजांत रविवारीपासून क्रमाने नैवेद्य अर्पावा—पायस, दूध, केळी, ताजे नवनीत, पांढरी साखर आणि तूप।

Verse 92

एवमिष्टं समाराध्य देवीं गंधादिभिर्यजेत् । ग्रहपीडां विजित्याशुसुखानि च समश्नुते ॥ ९२ ॥

अशा रीतीने इष्टदेवीची यथाविधी आराधना करून, गंध इत्यादींनीही पूजन करावे; ग्रहपीडा शीघ्र जिंकून तो सुखांचा उपभोग घेतो।

Verse 93

अर्धरात्रे तु साध्यां स्त्रीं स्मरन्मदनवह्निना । दह्यमानां हृतस्वांतां मस्तकस्थापितांजलिम् ॥ ९३ ॥

अर्धरात्री साध्य स्त्रीचे स्मरण करताच तो मदनाग्नीने दग्ध होतो; ती स्त्रीही हृदय हरपून, मस्तकावर अंजली ठेवून, जणू जळतच उभी राहते।

Verse 94

विकीर्णकेशीमालोललोचनामरुणारुणाम् । वायुप्रेंखत्पताकास्थपदा पद्मकलेवराम् ॥ ९४ ॥

तिचे केस विस्कटलेले, डोळे चंचल व डोलणारे, आणि ती गडद अरुण तेजाने उजळत होती. वाऱ्यात हलणाऱ्या पताकांवर तिचे चरण स्थिर; तिचे देह पद्मासारखे शोभायमान होते.

Verse 95

विवेकविधुरां मत्तां मानलज्जाभयातिगाम् । चिंतयन्नर्चयेञ्चक्रं मध्ये देवीं दिगंबराम् ॥ ९५ ॥

विवेकशून्य, दिव्य उन्मादाने मत्त, आणि मान-लज्जा-भय यांपलीकडे असलेल्या त्या दिगंबरा देवीचे ध्यान करून, चक्राच्या मध्यभागी तिला स्थापून चक्रपूजन करावे.

Verse 96

जपादाडिमबंधूककिंशुकाद्यैः समर्चयेत् । अन्यैः सुगंधिशेफालीकुसुमाद्यैः समर्चयेत् ॥ ९६ ॥

जपा, डाळिंबपुष्प, बंधूक, किंशुक इत्यादी कुसुमांनी समर्चन करावे; तसेच सुगंधी शेफाली इत्यादी अन्य पुष्पांनीही विधिपूर्वक पूजन करावे.

Verse 97

त्रिसप्तरात्रादायाति प्रोक्तरूपा मदाकुला । यावच्छरीरपातः स्याच्छापो वानपगास्य सा ॥ ९७ ॥

तीन वेळा सात रात्रीनंतर ती—प्रोक्त रूप धारण करून, मदाने व्याकुळ—पुन्हा येते; आणि देहपात (मृत्यू) होईपर्यंत तिचा तो शाप अनपग, म्हणजे न हटणारा, राहतो.

Verse 98

पद्मैरक्तैस्त्रिमध्वक्तैर्होमाल्लक्ष्मीमवाप्नुयात् । तथैव कैरवै रक्तैरंगनाः स्ववशं नयेत् ॥ ९८ ॥

त्रिविध मधाने अभ्यक्त लाल कमळांनी होम केल्यास लक्ष्मीची प्राप्ती होते. तसेच लाल कैरवांनी तद्वत् केल्यास स्त्रिया स्ववश होतात.

Verse 99

समानरूपवत्सायाः शुक्लाया गोः पयःप्लुतैः । मल्लिकामालतीजातीशतपत्रैर्हुतैर्भवेत् ॥ ९९ ॥

समान वर्णाच्या वासराची श्वेत गाय हिच्या दुधाने ओलसर केलेली मल्लिका, मालती, जाती व शतपत्र ही फुले पवित्र अग्नीत हवन करावीत।

Verse 100

कीर्तिविद्याधनारोग्यसौभाग्यवित्तपादिकम् । आरग्वधप्रसूनैस्तु क्षौद्राक्तैर्हवनाद्भवेत् ॥ १०० ॥

मधाने लेपित आरग्वधाच्या फुलांनी हवन केल्यास कीर्ती, विद्या, धन, आरोग्य, सौभाग्य व समृद्धी देणारे फल प्राप्त होते।

Verse 101

स्वर्णादिस्तं भनं शत्रोर्नृपादीनां क्रुधोऽपि च । आज्याक्तैः करवीरोत्थैः प्रसूनैररुणैर्हुतैः ॥ १०१ ॥

तुपाने अभिषिक्त करवीर (कण्हेर) याची अरुण फुले अग्नीत आहुती दिल्यास शत्रूचा प्रहार थांबतो व राजे इत्यादींचा क्रोध शांत होतो।

Verse 102

रक्तांबराणि वनिता भूपामात्यवशं तथा । भूषावाहनवाणिज्यसिद्धयश्चास्य वांछिताः ॥ १०२ ॥

त्याला लाल वस्त्रे, स्त्रिया आणि राजा-मंत्री यांना वश करण्याची शक्ती मिळते; तसेच भूषण, वाहन व वाणिज्य यांतही इच्छित सिद्धी प्राप्त होतात।

Verse 103

लवणैः सर्षर्पैरैरितरैर्वाथ होमतः । सतैलाक्तैर्निशामध्ये त्वानयेद्वांछितां वधूम् ॥ १०३ ॥

मीठ, मोहरी व इतर द्रव्ये तेलाने अभिषिक्त करून अग्नीत होम केल्यास, मध्यरात्री इच्छित वधूला वश करून आणता येते।

Verse 104

तैलाक्तैर्जुहुयात्कृष्णदरपुष्पैर्निशातरे । मासादरातेस्तस्यार्तिर्ज्वरेण भवति ध्रुवम् ॥ १०४ ॥

तेलाने लिप्त निशातरा (रात्री फुलणारी) व कृष्णदर पुष्पांनी हवन केल्यास, एका महिन्यात त्या शत्रूस ज्वररूप वेदना निश्चयाने होते॥१०४॥

Verse 105

आरुष्करैर्धृताभ्यक्तैस्तद्बीजैर्निशि होमतः । शत्रोर्द्दाहव्रणानि स्युर्दुःसाध्यानि चिकित्सकैः ॥ १०५ ॥

घृताने अभ्यक्त आरुष्कर बीजांनी रात्री हवन केल्यास शत्रूस दाह-व्रण होतात, जे वैद्यांनाही दुर्धर असतात॥१०५॥

Verse 106

तथा तत्तैलसंसिक्तैर्बीजैरंकोलकैरपि । मरिचैः सर्षपाज्याक्तौनशि होमानुसारतः ॥ १०६ ॥

तसेच औषधी-होमाच्या विधीनुसार, त्या तेलाने सिक्त बीज, अंकोलबीज, मिरी व घृतयुक्त मोहरी यांचीही रात्री आहुती द्यावी॥१०६॥

Verse 107

वांछितां वनितां कामज्वरार्तामानयेद्द्रुतम् । शालिभिश्चाज्यसंसिक्तैर्होमाच्छालीनवाप्नुयात् ॥ १०७ ॥

घृताने सिक्त शालीधान्याने हवन केल्यास, कामज्वराने व्याकुळ इच्छित स्त्री शीघ्र वश होऊन येते; आणि त्या होमातून नवे शालीधान्यही प्राप्त होते॥१०७॥

Verse 108

मुद्गैर्मुद्गं घृतैराज्यं सिद्धैरित्थं हुतैर्भवेत् । साध्यर्क्षवृक्षसंभूतां पिष्टपादरजःकृताम् ॥ १०८ ॥

मुगाने मुग आणि घृताने घृत—अशा प्रकारे सिद्ध करून आहुती दिल्यास कर्म सिद्ध होते. (लेप/चूर्ण) साध्य व ऋक्ष-वृक्षापासून उत्पन्न पदार्थाचे, पायाने दळून झालेल्या रजेतून सूक्ष्म चूर्ण करून करावे॥१०८॥

Verse 109

राजीमरीचिलोणोत्थां पुत्तलीं जुहुयान्निशि । प्रपदाभ्यां च जंघाभ्यां जानुभ्यामुरुयुग्मतः ॥ १०९ ॥

रात्री सरसोंच्या किरणांपासून उत्पन्न झालेल्या लवण-रजापासून केलेली छोटी पुतळी अग्नीत हवन करावी; हे पादतळ, जंघा, गुडघे व उरुद्वय यांच्या हितार्थ आहे।

Verse 110

नाभेरधस्ताद्धृदयाद्भिन्नेनाकण्ठस्तथा । शिरसा च सुतीक्ष्णेन च्छित्वा शस्त्रेण वै क्रमात् ॥ ११० ॥

तीक्ष्ण शस्त्राने क्रमाने प्रथम नाभीखाली, मग हृदयप्रदेशी, नंतर कंठापर्यंत छेद करावा; त्यानंतर अतितीक्ष्ण धारेने शिरही छेदावे।

Verse 111

एवं द्वादशधा होमान्नरनारीनराधिपाः । वश्या भवंति सप्ताडाज्ज्वरार्त्तीश्चास्य वांछया ॥ १११ ॥

अशा रीतीने द्वादश प्रकारे होम केल्यास पुरुष, स्त्रिया व राजेही सात दिवसांत वश्य होतात; तसेच ज्वरपीडितही त्याच्या इच्छेनुसार फल पावतात।

Verse 112

पिष्टेन गुडयुक्तेन मरिचैर्जीरकैर्युताम् । कृत्वा पुत्तलिकां साध्यनामयुक्तामथो हृदि ॥ ११२ ॥

गूळ मिसळलेल्या पिठात काळी मिरी व जिरे घालून छोटी पुतळी करावी; तिच्यावर साध्य व्यक्तीचे नाव लिहून ती हृदयप्रदेशी ठेवावी।

Verse 113

सनामहोमसंपातघृतेपाच्यतां पुनः । स्पृशन्निजकराग्रेण सहस्रं प्रजपेन्मनुम् ॥ ११३ ॥

नंतर मंत्र-नामयुक्त होमाच्या संपाताने पवित्र झालेल्या तुपात ते पुन्हा शिजवावे; आणि बोटांच्या अग्रभागाने स्पर्श करत मंत्राचा सहस्र जप करावा।

Verse 114

अभ्यर्च्य तद् घृताभ्यक्तं भक्षयेत्तद्धिया जपन् । नरनारीनृपास्तस्य वश्याः स्युर्मरणावधिं ॥ ११४ ॥

ते द्रव्य विधिपूर्वक पूजून, घृताने अभ्यक्त केलेले ते मनात मंत्रजप करीत भक्षण करावे. त्याच्या प्रभावाने पुरुष, स्त्रिया व राजेही मृत्यूपर्यंत वश होतात.

Verse 115

शक्तयष्टगंधं संपिष्य कन्यया शिशिरे जले । तेन वै तिलकं भाले धारयन्वशयेज्जगत् ॥ ११५ ॥

कन्येकडून थंड पाण्यात शक्तयष्ट-गंध दळवून, त्याचा कपाळावर टिळा धारण करावा. तो टिळा धारण केल्याने जगही वश होते, असे सांगितले आहे.

Verse 116

शालितंदुलमादाय प्रस्थं भांडे नवे क्षिपेत् । समानवर्णेवत्साया रक्ताया गोः पयस्तथा ॥ ११६ ॥

शाली तांदळाचा एक प्रस्थ घेऊन नव्या भांड्यात टाकावा. तसेच, समान वर्णाच्या वासराची लाल गायीचे दूधही त्यात घालावे.

Verse 117

द्विगुणं तत्र निक्षिप्य श्रपयेत्संस्कृतेऽनले । घृतेन सिक्तं सिक्थं तु कृत्वा तत्ससितं करे ॥ ११७ ॥

त्यात (इतर) द्रव्याचे द्विगुण प्रमाण टाकून संस्कृत अग्नीवर शिजवावे. नंतर मेण घृताने ओलसर करून आकार देऊन, ते सिता (पांढरे चूर्ण) सहित हातात घ्यावे.

Verse 118

विधाय विद्यामष्टोर्द्धूशतं जप्त्वा हुनेत्ततः । एवं होमो महालक्ष्मीमावहेत्प्रतिपत्कृतः ॥ ११८ ॥

विधीचे सम्यक् अनुष्ठान करून, विद्या (मंत्र) एकशे आठ वेळा जपून मग अग्नीत होमाहुती द्यावी. अशा रीतीने प्रतिपदेला केलेला हा होम महालक्ष्मीचे आवाहन करतो.

Verse 119

शुक्रवारेष्वपि तथा वर्षान्नृपसमो भवेत् । पंचम्यां तु विशेषेण प्राग्वद्धोमं समाचरेत् ॥ ११९ ॥

शुक्रवारीही हे व्रत आचरल्यास वर्षभरात साधक राजासमान होतो. परंतु पंचमी तिथीस विशेषतः पूर्वोक्त विधीनुसार यथावत् होम करावा.

Verse 120

तस्यां तिथौ त्रिमध्वक्तैर्मल्लिकाद्यैः सितैर्हुनेत् । अन्नाज्याभ्यां च नियतं हुत्वान्नाढ्यो भवेन्नरः ॥ १२० ॥

त्या तिथीस त्रिमधुर (दूध, दही, तूप) व मल्लिका इत्यादी शुभ्र पुष्पांनी हवन करावे. तसेच अन्न व तुपाच्या आहुती नियमित दिल्यास मनुष्य धनधान्यसमृद्ध होतो.

Verse 121

यद्यद्धि वांछितं वस्तु तत्तत्सर्वं तु सर्वदा । घृतहोमादवाप्नोति तथैव तिलतंदुलैः ॥ १२१ ॥

मनुष्याला जे जे इच्छित वस्तू हवी असते, ती सर्व तो नेहमी तुपाच्या होमाने प्राप्त करतो; तसेच तीळ व तांदूळ यांच्या आहुतींनीही तेच फल मिळते.

Verse 122

अरुणैः पंकजैर्होमं कुर्वंस्त्रिमधुराप्लुतैः । मंडलाल्लभते लक्ष्मीं महतीं श्लाध्यविग्रहाम् ॥ १२२ ॥

त्रिमधुराने ओलसर केलेल्या लाल कमळांनी होम करणारा त्या मंडलातून महान लक्ष्मी—श्लाघ्य स्वरूपाची समृद्धी—प्राप्त करतो.

Verse 123

कह्लारैः क्षौद्रसंसिक्तैः पूर्णाद्यं तद्दिनावधि । जुहुयान्नित्यशो भक्त्या सहस्रं विकचैः शुभैः ॥ १२३ ॥

मधाने सिक्त, शुभ व पूर्ण उमललेल्या कह्लार पुष्पांनी—पूर्णिमा-व्रतापासून आरंभ करून त्या दिवसाच्या अखेरपर्यंत—भक्तीने नित्य एक हजार आहुती द्याव्यात.

Verse 124

स तु कीर्तिं धनं पुत्रान्प्राप्नुयान्नात्र संशयः । चंपकैः क्षौद्रसंसिक्तैः सहस्रहवनाद्ध्रुवम् ॥ १२४ ॥

तो निःसंशय कीर्ती, धन आणि पुत्र प्राप्त करतो. मधाने संसिक्त चंपकपुष्पांनी सहस्र हवन केल्यास हे फल निश्चित मिळते.

Verse 125

लभते स्वर्णनिष्काणां शतं मासेन नारद । पाटलैर्घृतसंसिक्तैस्त्रिसहस्रं हुतैस्तथा ॥ १२५ ॥

हे नारद! एका महिन्यात तो शंभर सुवर्ण-निष्क प्राप्त करतो. तसेच तुपाने संसिक्त पाटल-समिधांनी त्रिसहस्र आहुती दिल्यासही तोच फल मिळतो.

Verse 126

दर्शादिमासाल्लभते चित्राणि वसनानि च । कर्पूरचंदनाद्यानि सुगन्धानि तु मासतः ॥ १२६ ॥

दर्शापासून सुरू होणाऱ्या महिन्यात तो रंगीबेरंगी वस्त्रे मिळवतो. आणि महिनोन्महिना कापूर, चंदन इत्यादी सुगंधी द्रव्येही प्राप्त होतात.

Verse 127

वस्तूनि लभते हृद्यैरन्यैर्भोगोपयोगिभिः । शालिभिः क्षीरसिक्ताभिः सप्तमीषु शतं हुतम् ॥ १२७ ॥

दुधाने भिजवलेल्या शाली तांदळाने सप्तमी तिथींना शंभर आहुती दिल्यास, तो हृदयास प्रिय व इतर भोगोपयोगी वस्तू प्राप्त करतो.

Verse 128

तेन शालिसमृद्धिः स्याज्मासैः षड्रभिरसंशयम् । तिलैर्हुतैस्तु दिवसैर्वर्षादारोग्यमाप्नुयात् ॥ १२८ ॥

त्या विधीने सहा महिन्यांत निःसंशय शाली-धान्याची समृद्धी होते. आणि दररोज तिळाने आहुती दिल्यास एका वर्षात आरोग्य प्राप्त होते.

Verse 129

स्वजन्मर्क्षत्रिषु तथा दूर्वाभिर्ज्जुहुयान्नरः । निरातंको महाभोगः शतं वर्षाणि जीवति ॥ १२९ ॥

स्वजन्माशी संबंधित तीन नक्षत्रांमध्ये पुरुषाने दूर्वेने हवन करावे. तो निरुपद्रव होऊन महान् ऐश्वर्य भोगतो व शंभर वर्षे जगतो.

Verse 130

गुडूचीतिलदूर्वाभिस्त्रिषु जन्मसु वा हुनेत् । तेनायुःश्रीयशोभोगपुण्यनिध्यादिमान्भवेत् ॥ १३० ॥

गुडूची, तीळ व दूर्वा यांद्वारे—तीन जन्मांतही—हवन केले तर त्याने दीर्घायुष्य, श्री, यश, भोग आणि पुण्यनिधी इत्यादी प्राप्त होतात.

Verse 131

घृतपायसदुग्धैस्तु हुतैस्तेषु त्रिषु क्रमात् । आयुरारोग्यविभवैर्नृपामात्यो भवेत्तथा ॥ १३१ ॥

परंतु त्या तिन्हीमध्ये क्रमाने तूप, पायस व दूध यांची आहुती दिल्यास तो दीर्घायुष्य, आरोग्य व वैभवयुक्त होऊन राजाचा मंत्री होतो.

Verse 132

सप्तम्यां कदलीहोमात्सौभाग्यं लभतेऽन्वहम् । दूर्वात्रिकैस्तु प्रादेशमानैस्त्रिस्वादुसंयुतैः ॥ १३२ ॥

सप्तमी तिथीस कदळी (केळी) होम केल्याने दररोज सौभाग्य मिळते. तसेच प्रादेश-प्रमाणाच्या दूर्वेच्या तीन गाठी तीन मधुर द्रव्यांसह अर्पण कराव्यात.

Verse 133

जुहुयाद्दिनशो घोरे सन्निपातज्वरे तथा । तद्दिनेषु जपेद्विद्यां नित्यशः सलिलं स्पृशन् ॥ १३३ ॥

भयंकर सन्निपातज्वरात दिवसेंदिवस हवन करावे. त्या दिवसांत जलास स्पर्श करत नित्य निरंतर मंत्रविद्येचा जप करावा.

Verse 134

सहस्रवारं तत्तोयैः स्नानं पानं समाचरेत् । पाकाद्यमपि तैरव कुर्याद्रोगविमुक्तये ॥ १३४ ॥

त्या जलाने सहस्रवार विधिपूर्वक स्नान व पान करावे। रोगमुक्तीसाठी त्याच जलाने शिजविलेले अन्न इत्यादीही करावे॥

Verse 135

साध्यर्क्षवृक्षसंचूर्णं त्र्यूषणं सर्षपं तिलम् । पिष्टं च साध्यपादोत्थरजसा च समन्वितम् ॥ १३५ ॥

साध्यर्क्ष वृक्षाचे चूर्ण, त्र्यूषण, मोहरी व तीळ—हे सर्व कुटून, साधुजनांच्या चरणधुळीने युक्त असा लेप तयार करावा॥

Verse 136

कृत्वा पुत्तलिकां सम्यग्धृदये नामसंयुताम् । प्राग्वच्छित्वायसैस्तीक्ष्णैः शस्त्रैः पुत्तलिकां हुनेत् ॥ १३६ ॥

लहान पुतळिका नीट करून तिच्या हृदयस्थानी नाम लिहावे। पूर्वविधीप्रमाणे तीक्ष्ण लोखंडी शस्त्रांनी छेदून ती पुतळिका अग्नीत होम करावी॥

Verse 137

एवं दिनैः सप्तभिस्तु साध्यो वश्यो भवेद्दृढम् । तथाविधां पुत्तलिकां कुंडमध्ये निखन्य च ॥ १३७ ॥

अशा प्रकारे सात दिवसांत साध्य व्यक्ती दृढपणे वश्य होतो। तसेच त्या विधीप्रमाणे पुतळिका कुंडाच्या मध्यभागी पुरून ठेवावी॥

Verse 138

उपर्यग्निं निधायाथ विद्यया दिनशो हुनेत् । त्रिसहस्रं त्रियमायां सर्षपैस्तद्रसाप्लुतैः ॥ १३८ ॥

मग ते अग्नीच्या वर ठेवून, विद्या-मंत्राने दररोज होम करावा—तीन यामांत तीन हजार आहुती, त्याच्या रसात भिजवलेल्या मोहरीने द्याव्यात॥

Verse 139

शतयोजनदूरादप्यानयेद्वनितां बलात् । वशयेद्वनितां होंमात्कौशिकैर्मधुमिश्रितैः ॥ १३९ ॥

शंभर योजन दूरूनही बलपूर्वक स्त्रीला आणता येते; आणि मधुमिश्रित कुशाने केलेल्या होमाने स्त्रीला वश करता येते.

Verse 140

नालिकेरफलोपे तैर्गुडैर्लक्ष्मीमवाप्नुयात् । तथाज्यसिक्तैः कह्लारैः क्षीराक्तैररुणोत्पलैः ॥ १४० ॥

नारळासह गूळ अर्पण केल्याने लक्ष्मी (समृद्धी) प्राप्त होते. तसेच तुपाने शिंपडलेले कह्लार व दुधाने लेपित अरुण कमळ अर्पण केल्यानेही शुभ सौभाग्य मिळते.

Verse 141

त्रिमध्वक्तैश्चंपर्कश्च प्रसूनैर्बकुलोद्भवैः । मधूकजैः प्रसूनैश्च हुतैः कन्यामवाप्नुयात् ॥ १४१ ॥

त्रिमधूयुक्त, चंपक, बकुळोद्भव पुष्पे व मधूकफुले यांसह होम केल्यास कन्या (योग्य वधू) प्राप्त होते.

Verse 142

पुन्नागजैर्हुतैर्वस्त्राण्याज्यैरिष्टमवाप्नुयात् । माहिषैर्महिषीराजैरजान् गव्यैश्च गास्तथा ॥ १४२ ॥

पुन्नागकाष्ठाची आहुती दिल्यास वस्त्रे मिळतात; आणि तुपाची आहुती दिल्यास इच्छित फल मिळते. म्हशी व श्रेष्ठ म्हशींची आहुती दिल्यास शेळ्या, आणि गव्य आहुतीने गायीही मिळतात.

Verse 143

अवाप्नोति हुतैराज्यैः रत्नै रत्नं च साधकः । शालिपिष्टमयीं कृत्वा पुत्तलीं ससितां ततः ॥ १४३ ॥

तुपाच्या आहुतींनी साधकास राज्य-समृद्धी मिळते; आणि रत्नांची आहुती दिल्यास रत्ने प्राप्त होतात. नंतर तांदळाच्या पीठाच्या लेपाने पांढऱ्या रंगाची छोटी पुतळी करून पुढील विधी करावा.

Verse 144

हृद्देशन्यस्तनामार्णां पचेत्तैलाज्ययोर्निशि । तन्मनाश्च दिवारात्रौ विद्याजप्तां तु भक्षयेत् ॥ १४४ ॥

हृदयप्रदेशी नामाक्षरांचा न्यास करून, रात्री तीळतेल किंवा तुपात (अर्पण) शिजवावे। त्या मंत्रदेवतेवर मन स्थिर ठेवून, दिवसरात्र विद्या-मंत्रजपाने संस्कारित अन्न सेवन करावे।

Verse 145

सप्तरात्रप्रयोगेण नरो नारी नृपोऽपि वा । दासवद्वशमायाति चित्तप्राणादि चार्पयेत् ॥ १४५ ॥

सात रात्रींच्या प्रयोगाने—पुरुष, स्त्री किंवा राजा देखील—दासासारखा वश होतो; तेव्हा साधकाने चित्त, प्राण इत्यादींचे अर्पण करावे।

Verse 146

हयारिपुष्पैररुणैः सितैर्वा जुहुयात्तथा । त्रिसप्तरात्रान्महतीमवाप्नोति श्रियन्नरः ॥ १४६ ॥

तसेच हयारि-फुलांनी—लाल किंवा पांढऱ्या—हवन केल्यास, तीन वेळा सात रात्रींत मनुष्य महान् श्री-समृद्धी प्राप्त करतो।

Verse 147

छागमांसैस्त्रिमध्वक्तैर्होमात्स्वर्णमवाप्नुयात् । क्षीराक्तैः सस्यसंपन्नां भुवमाप्नोति मंडलात् ॥ १४७ ॥

त्रिमधूने लेपित शेळीच्या मांसाने हवन केल्यास सुवर्ण प्राप्त होते। आणि दुधाने लेपित आहुतींनी मण्डल-लोकातून धान्यसमृद्ध, वैभवशाली भूमी मिळते।

Verse 148

पद्माक्षैर्हवनाल्लक्ष्मीमवाप्नोति त्रिभिर्दिनैः । बिल्वैर्दशांशं जुहुयान्मंत्राद्यैः साधने जपे ॥ १४८ ॥

कमळबीजांनी हवन केल्यास तीन दिवसांत लक्ष्मी प्राप्त होते। आणि मंत्रसाधना व जपात, बिल्वपत्रांनी जपसंख्येचा दशांश अग्नीत आहुती म्हणून अर्पण करावा।

Verse 149

एवं संसिद्धमंत्रस्तु मंत्रितैश्चुलुकोदकैः । फणिदष्टमृतानां तु मुखे संताड्य जीवयेत् ॥ १४९ ॥

अशा प्रकारे मंत्र सिद्ध झाल्यावर, अभिमंत्रित केलेल्या ओंजळभर पाण्याने सर्पदंशाने मृत झालेल्या व्यक्तीच्या तोंडावर मारून त्याला जिवंत करावे.

Verse 150

तत्कर्णयोर्जपन्विद्यां यष्ट्या वा जपसिद्धया । संताड्यशीर्षं सहसा मृतमुत्थापयेदिति ॥ १५० ॥

त्याच्या कानात विद्या (मंत्र) जपत, किंवा जपाने सिद्ध झालेल्या काठीने डोक्यावर प्रहार करून, मृत व्यक्तीला अचानक उठवावे.

Verse 151

कृत्वा योनिं कुंडमध्ये तत्राग्नौ विधिवद्ध्रुनेत् । तिलसर्षपगोधूमशालिधान्ययवैर्हुनेत् ॥ १५१ ॥

अग्निकुंडाच्या मध्यभागी योनीचा आकार तयार करून, तिथे विधिवत अग्नी प्रज्वलित करावा आणि तीळ, मोहरी, गहू, साळीचे धान्य व जव यांनी हवन करावे.

Verse 152

त्रिमध्वक्तैरेकशो वा समेतैर्वा समृद्धये । बकुलैश्चंपकैरब्जैः कह्लारैररुणोत्पलैः ॥ १५२ ॥

समृद्धीसाठी त्रिमधु (तूप, मध, साखर) युक्त करून, एक-एक किंवा सर्व एकत्र करून बकुळ, चाफा, कमळ, कह्लार आणि लाल कमळांनी हवन करावे.

Verse 153

कैरवैर्मल्लिकाकुंदमधूकैरिंदिराप्तये । अशोकैः पाटलैर्विल्वैर्जातीविकंकतैः सितैः ॥ १५३ ॥

इंदिरा (लक्ष्मी) प्राप्तीसाठी पांढरे कमळ, मल्लिका, कुंद आणि मोह फुलांनी; तसेच अशोक, पाटल, बेलपत्र, जाई आणि पांढऱ्या विकंकत फुलांनी हवन करावे.

Verse 154

नवनीलोत्पलैरश्वरिपुजैः कर्णिकारजैः । होमाल्लक्ष्मीं च सौभाग्यं निधिमायुर्यशो लभेत् ॥ १५४ ॥

नवीन निळ्या कमळांनी, अश्वरिपूज्य पुष्पांनी व कर्णिकार फुलांनी होम केल्यास लक्ष्मी, सौभाग्य, धननिधी, दीर्घायुष्य व यश प्राप्त होते।

Verse 155

दूर्वां गुडूचीमश्वत्थं वटमारग्वधं तथा । सितार्कप्लक्षजं हुत्वा चिरान्मुच्येत रोगतः ॥ १५५ ॥

दूर्वा, गुडूची, अश्वत्थ, वट, मारग्वध तसेच श्वेत अर्क व प्लक्ष यांची अग्नीत आहुती दिल्यास कालांतराने रोगांपासून मुक्ती मिळते।

Verse 156

इक्षुजंबूनालिकेरमोचागुडसितायुतैः । अचलां लभते लक्ष्मीं भोक्ता च भवति ध्रुवम् ॥ १५६ ॥

ऊस, जांभूळ, नारळ, केळी, गूळ व साखर यांसह आहुती दिल्यास अचल लक्ष्मी प्राप्त होते आणि निश्चयाने भोगसुखांचा उपभोक्ता होतो।

Verse 157

सर्षपाज्यैर्हुते मृत्युः काष्ठाग्नौ वैरिमृत्यवे । चतुरंगुलजैर्होमाञ्चतुरंगबले रिपोः ॥ १५७ ॥

लाकडांनी प्रज्वलित अग्नीत तुपमिश्रित मोहरीची आहुती दिल्यास शत्रुमृत्यूचे फळ सिद्ध होते. तसेच चार अंगुळ मापाच्या आहुत्यांनी शत्रूचे चतुरंग सैन्यबळ नष्ट होते।

Verse 158

सप्ताहाद्रोगदुःखार्तिर्भवत्येव न संशयः । नित्यं नित्यार्चनं कुर्यात्तथा होमं घृतेन वै ॥ १५८ ॥

सात दिवसांत रोग व दुःखाची पीडा नक्कीच उद्भवते—यात संशय नाही. म्हणून दररोज नित्यपूजा करावी आणि तुपाने होमही नित्य करावा।

Verse 159

विद्याभिमंत्रितं तोयं पिबेत्प्रातस्तदाप्तये । चंदनोशीरकर्पूरकस्तूरीरोचनान्वितैः ॥ १५९ ॥

त्या फलप्राप्तीसाठी सकाळी विद्या-मंत्राने अभिमंत्रित केलेले पाणी प्यावे। ते पाणी चंदन, उशीरा, कापूर, कस्तुरी व गोरोचना यांनी युक्त असावे॥

Verse 160

काश्मीरकालागुरुभिर्मृगस्वेदमयैरपि । पूजयेच्च शिवामेतैर्गंधैः सर्वार्थसिद्धये ॥ १६० ॥

केशर, काळा अगरु तसेच कस्तुरीजन्य सुगंधांनी—या गंधांनी—शिवेची पूजा करावी, ज्यायोगे सर्वार्थसिद्धी होईल॥

Verse 161

सर्वाभिरपि नित्याभिः प्रातर्मातृकया समम् । त्रिजप्ताभिः पिबेत्तोयं तथा वाक्सिद्वये शिवम् ॥ १६१ ॥

प्रातः मातृकेसह व सर्व नित्या-शक्तींनी युक्त होऊन, त्रिवार जप करून पाणी प्यावे; तसेच वाक्-सिद्धीच्या द्वयात शिवमंगल स्थापन करावे॥

Verse 162

विदध्यात्साधनं प्राग्वद्वर्णलक्षं पयोव्रतः । त्रिस्वादुसिक्तैररुणैरंबुजैर्हवनं चरेत् ॥ १६२ ॥

पयोव्रत धारण करणारा, पूर्वोक्तप्रमाणे वर्ण-लक्षणांनी युक्त साधनसामग्री सिद्ध करावी; आणि त्रिमधुर द्रव्यांनी सिक्त अरुण कमळांनी हवन करावे॥

Verse 163

जपतर्पणहोमार्चासेकसिद्धमनुर्नरः । कुर्यादुक्तान्प्रयोगांश्च न चेत्तन्मनुदेवताः ॥ १६३ ॥

जप, तर्पण, होम, अर्चा व सेक—हे प्रयोग मनुष्याने फक्त त्या मंत्राने करावेत जो या कर्मांसाठी सिद्ध झाला आहे; अन्यथा त्या मंत्राच्या अधिष्ठात्री देवता प्रतिसाद देत नाहीत॥

Verse 164

प्राणांस्तस्य ग्रसंत्येव कुपितास्तत्क्षणान्मुने । अनया विद्यया लोके यदसाध्यं न तत्क्वचित् ॥ १६४ ॥

हे मुने, क्रुद्ध होऊन ते त्या क्षणीच त्याचे प्राण गिळून टाकतात. या विद्येने जगात कुठेही काहीही असाध्य राहत नाही.

Verse 165

अरण्यवटमूले च पर्वताग्रगुहासु च । उद्यानमध्यकांतारे मातृपादपमूलतः ॥ १६५ ॥

अरण्यात वटवृक्षाच्या मुळाशी, पर्वतशिखरांवरील गुहांत, उद्यानाच्या मध्यातील एकांत रानभागी, तसेच ‘मातृवृक्षा’च्या मुळाशी—(अशी स्थाने साधनेस योग्य आहेत)।

Verse 166

सिंधुतीरे वने चैता यक्षिणीः साधयेन्नरः । कमलैः कैरवै रक्तैः सितैः सौगंधिकोत्पलैः ॥ १६६ ॥

सिंधूच्या तीरावरील वनात मनुष्य या यक्षिणींची साधना करावी—कमळांनी, लाल-शुभ्र कैरवांनी आणि सुगंधी नीलोत्पलांनी अर्पण करून।

Verse 167

सुगंधिशिफालिकया त्रिमध्वक्तैर्यथाविधि । होमात्सप्तसु वारेषु तन्मंडलत एव वै ॥ १६७ ॥

सुगंधी शिफालिका त्रिमधु व तुपयुक्त करून विधिपूर्वक होम करावा. सात दिवस होम केल्याने त्या मण्डलातूनच निश्चयाने फल प्रकट होते.

Verse 168

विजयं समवाप्रोति समरे द्वंद्वयुद्धके । मल्लयुद्धे शस्त्रयुद्धे वादे द्यूतह्नयेऽपि च ॥ १६८ ॥

तो संग्रामात—द्वंद्वयुद्धात, मल्लयुद्धात, शस्त्रयुद्धात, वादविवादात, आणि द्यूतस्पर्धेतही—विजय प्राप्त करतो.

Verse 169

व्यवहारेषु सर्वत्र जयमाप्नोति निश्चितम् । चतुरंगुलजैः पुप्पैर्होमात्संस्तंभयेदरीन् ॥ १६९ ॥

सर्व व्यवहारांत साधक निश्चितच जय मिळवितो. चार अंगुळ मापाच्या पुष्पांनी होम केल्यास शत्रू स्तंभित होतात.

Verse 170

तथैव कर्णिकारोत्थैः पुन्नागोत्थैर्नमेरुजैः । चंपकैः केतकै राजवृक्षजैर्माधवोद्भवैः ॥ १७० ॥

तसेच कर्णिकार, पुन्नाग व मेरूपर्वतावर उत्पन्न पुष्पांनी; चंपक व केतकीच्या पुष्पांनी; तसेच राजवृक्ष व माधव-लतेतून उत्पन्न पुष्पांनीही (पूजन) करावे.

Verse 171

प्राग्वद्दारेषु जुहुयात्क्रमात्पुष्पैस्तु सप्तभिः । प्रोक्तेषु स्तंभनं शत्रोर्भंगो वा भवति ध्रुवम् ॥ १७१ ॥

पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे दारांवर क्रमाने सात पुष्पांनी आहुती द्यावी. हे विधिपूर्वक केल्यास शत्रूचे स्तंभन किंवा नाश निश्चित होतो.

Verse 172

शत्रोर्नक्षत्रवृक्षाग्नौ तत्समिद्धिस्तु होमतः । सर्षपाज्यप्लुताभिस्ते प्रणमंत्येव पादयोः ॥ १७२ ॥

शत्रूच्या नक्षत्र-वृक्षाच्या समिधांनी पेटवलेल्या अग्नीत, त्याच समिधांनी होम करावा. मोहरी व तुपाने भिजवलेल्या आहुतींनी ते (विरोधक) निश्चितच पायांशी नम्र होतात.

Verse 173

मृत्युकाष्ठानले मृत्युपत्रपुष्पफलैरपि । समिद्भिर्जुहुयात्सम्यग्वारे शार्चनपूर्वकम् ॥ १७३ ॥

‘मृत्यु’ काष्ठाने पेटवलेल्या अग्नीत, ‘मृत्यु’ विधीसाठी ठरवलेली पाने, फुले व फळे तसेच समिधा यांद्वारे विधिपूर्वक आहुती द्यावी. नियत दिवशी आधी पूजन करून योग्य रीतीने होम करावा.

Verse 174

अरातेश्चतुरंगं तु बलं रोगार्द्दितं भवेत् । तेनास्य विजयो भूयान्निधनेनापि वा पुनः ॥ १७४ ॥

शत्रूचे चतुरंग सैन्य रोगाने पीडित झाले तर त्या दुर्बलतेमुळेच किंवा पुन्हा शत्रूच्या निधनानेही त्याचा विजय निश्चितच अधिक संभवतो।

Verse 175

अर्कवारेऽर्कजैरिध्मैः समिद्धेऽग्नौ तदुद्भवैः । पत्रैः पुष्पैः फलैः काण्डैर्मूलैश्चापि हुनेत्क्रमात् ॥ १७५ ॥

रविवारी अर्कवृक्षाच्या समिधांनी अग्नी प्रज्वलित करून, त्याच अर्काचे पाने, फुले, फळे, कांड व मुळे—यांनी क्रमाने आहुती द्यावी।

Verse 176

सवर्णारुणवत्साया घृतसिक्तैस्तु मण्डलात् । अरातिदिङ्मुखो भूत्वा कुंडे त्र्यस्रे विधानतः ॥ १७६ ॥

घृताने सिंचित वर्तुळाकार मांडलात, सवर्ण अरुणवर्ण वत्सासह गायीच्या विधानानुसार, शत्रुदिशेच्या विरुद्ध मुख करून, त्रिकोणी कुंडात नियमाप्रमाणे कर्म करावे।

Verse 177

पलायते वा रोगार्तः प्रणमेद्वा भयान्वितः । पलाशेध्मानले तस्य पंचांगैस्तद्घृताप्लुतैः ॥ १७७ ॥

रोगाने त्रस्त व्यक्ती दुःखाने पळून जाऊ दे किंवा भयाने नमस्कार करू दे—तरीही त्याच्यासाठी पलाश समिधांनी पेटवलेल्या अग्नीत, घृताने अभिषिक्त पंचांगांनी आहुती द्यावी।

Verse 178

होमेन सोमवारे च भवेत्प्राग्वन्न संशयः । खादिरेध्मानले तस्य पंचांगैस्तद्घृताप्लुतैः ॥ १७८ ॥

सोमवारी होम केल्यास पूर्वोक्त फल निःसंशय मिळते. त्यासाठी खदिर समिधांनी पेटवलेल्या अग्नीत, घृताने सिक्त पंचांगांनी आहुती द्यावी।

Verse 179

वारे भौमस्य हवनात्तदाप्नोति सुनिश्चितम् । अपामार्गस्य सौम्येऽह्नि पिप्पलस्य गुरोर्दिने ॥ १७९ ॥

मंगळवारी हवन केल्यास साधक निश्चितच सांगितलेले फळ प्राप्त करतो. तसेच बुधवारी अपामार्गाच्या समिधांनी आणि गुरुवारी (गुरुदिनी) पिंपळाच्या समिधांनी हवन केल्यास त्यांचे-त्यांचे निश्चित फळ मिळते.

Verse 180

उदुंबरस्य भृगुजे शम्या मांदेऽह्नि गोघृतैः । शुभ्रपीतसितश्यामवर्णाद्याः पूर्ववत्तथा ॥ १८० ॥

भृगुवार (शुक्रवार) उदुंबरवृक्षाच्या शमी-समिधांनी हवन करावे; आणि मांदवार (शनिवार) गायीच्या तुपाने. शुभ्र, पीत, फिकट (सित) व श्याम इत्यादी वर्णलक्षणे पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच जाणावीत.

Verse 181

तत्फलं समवाप्नोति तत्समिद्दीपितेऽनले । प्रतिपत्तिथिमारभ्य पंचम्यंतं क्रमेण वै ॥ १८१ ॥

त्या समिधांनी/आहुत्यांनी अग्नी प्रज्वलित केल्यावर साधक तेच फळ प्राप्त करतो. प्रतिपदा तिथीपासून आरंभ करून क्रमाने पंचमीपर्यंत विधी करावा.

Verse 182

शालीचणकमुद्गैश्च यवमाषैश्च होमतः । माहिषाज्यप्लुतैस्ताभिस्तिथिभिः समवाप्नुयात् ॥ १८२ ॥

तांदूळ, हरभरा, मूग, जव आणि माष (उडीद) यांनी होम करावा; आणि प्रत्येक आहुती महिषीच्या तुपाने (माहिषाज्याने) ओलसर करावी. असे केल्याने त्या त्या तिथींनुसार सांगितलेले फळ मिळते.

Verse 183

षष्ठ्यादिसप्तम्यंतं तु चाजाभवघृतैस्तथा । प्रागुक्तैर्निस्तुषैर्होमात्प्रागुक्तफलमाप्नुयात् ॥ १८३ ॥

परंतु षष्ठीपासून सप्तमीपर्यंत बकरीपासून मिळालेल्या तुपाने तसेच पूर्वी सांगितलेल्या तुसरहित धान्यांनी होम करावा. अशा होमाने पूर्वोक्त तेच फळ प्राप्त होते.

Verse 184

तद्वर्द्धं पंचके त्वेतैः समस्तैश्च तिलद्वयैः । सितान्नैः पायसैः सिक्तैराविकैस्तु घृतैस्तथा ॥ १८४ ॥

पंच अर्पणांच्या समूहात ती मात्रा अर्धी अधिक वाढवावी—दोन प्रकारचे तीळ, साखरमिश्रित अन्न, पायस, पायसाने ओलसर केलेले पदार्थ आणि मेंढीच्या दुधाचे तूप—हे सर्व एकत्र करून।

Verse 185

हवनात्तदवाप्नोति यदादौ फलमीरितम् । एवं नक्षत्रवृक्षोत्थवह्नौ तैस्तैर्मधुप्लुतैः ॥ १८५ ॥

हवन केल्याने आरंभी सांगितलेले तेच फळ प्राप्त होते. तसेच नक्षत्रांशी संबंधित वृक्षांपासून प्रज्वलित अग्नीत, मधाने सिक्त त्या-त्या हविर्द्रव्यांची आहुती दिल्यास सांगितलेली फळे सिद्ध होतात.

Verse 186

हवनादपि तत्प्राप्तिर्भवत्येव न संशयः । विद्यां संसाध्य पूर्वं तु पस्चादुक्तानशेषतः ॥ १८६ ॥

हवनानेही ती प्राप्ती निःसंशय होते. पण प्रथम आवश्यक विद्या सिद्ध करून, नंतर सांगितलेले सर्व विधी अवशेष न ठेवता पूर्णपणे आचरावेत.

Verse 187

प्रयोगान्साधयेद्धीमान् मंगलायाः प्रसादतः । संपूज्य देवतां विप्रकुमारीं कन्यकां तु वा ॥ १८७ ॥

बुद्धिमान पुरुष मंगला देवीच्या प्रसादाने हे प्रयोग सिद्ध करील. प्रथम देवतेची सम्यक पूजा करून, नंतर विधिपूर्वक ब्राह्मणकुमारी किंवा कोणत्याही कन्येचा यथोचित सन्मान करावा.

Verse 188

सशुभावयवां मुग्धां स्नातां धौतांबरां शुभाम् । तथाविधं कुमारं वा संस्थाप्यभ्यर्च्य विद्यया ॥ १८८ ॥

शुभ अवयवांची निरागस बालिका—स्नान केलेली, धुतलेले वस्त्र परिधान केलेली, पवित्र स्वभावाची—किंवा तशाच प्रकारच्या बालकास समोर बसवून, विधी/विद्येने त्याचे पूजन करावे.

Verse 189

स्पृष्टशीर्षो जपेद्विद्यां शतवारं तथार्चयेत् । प्रसूनैररुणैः शुभ्रैः सौरभाढ्यैरथापि वा ॥ १८९ ॥

श्रद्धेने मस्तक स्पर्श करून विद्येचा शंभर वेळा जप करावा आणि तसेच पूजन करावे—लाल किंवा पांढऱ्या, अथवा सुगंधाने परिपूर्ण पुष्पांनी।

Verse 190

दद्याद्गुग्गुलधूपं च यावत्कर्मावसानकम् । ततो देव्या समाविष्टे तस्मिन्संपूज्य भक्तितः ॥ १९० ॥

कर्म संपेपर्यंत गुग्गुळाचा धूप अर्पण करावा. नंतर देवी त्यात प्रविष्ट होऊन उपस्थित झाल्यावर, त्या उपस्थितीचे भक्तिभावाने विधिपूर्वक पूजन करावे।

Verse 191

ततस्तामुपचारैस्तैः प्रागुक्तैर्विद्यया व्रती । प्रजपंस्तां ततः पृच्छेदभीष्टं कथयेच्च सा ॥ १९१ ॥

मग व्रतधारी साधक, पूर्वोक्त उपचार व विधीनुसार तिचा पुनःपुन्हा जप करीत; नंतर इच्छित विषय विचारावा—ती (देवी) ते सांगेल।

Verse 192

भूतं भवद्भविष्यं च यदन्यन्मनसि स्थितम् । जन्मांतराण्यतीतानि सर्वं सा पूजिता वदेत् ॥ १९२ ॥

भूत, वर्तमान, भविष्य—आणि मनात जे काही स्थित आहे; तसेच पूर्वजन्मांचे प्रसंग—पूजिली असता ती (देवी) सर्व सांगते।

Verse 193

ततस्तां प्राग्वदभ्यर्च्य स्वात्मन्युद्वास्य तां जपेत् । सहस्रवारं स्थिरधीः पूर्णात्मा विचरेत्सुखी ॥ १९३ ॥

नंतर पूर्वीप्रमाणे तिचे पूजन करून, तिला आपल्या आत्म्यात प्रतिष्ठित करून जप करावा. स्थिर बुद्धीने सहस्र वेळा जप केल्यास, अंतःकरणाने पूर्ण होऊन सुखाने वावरतो।

Verse 194

मधुरत्रयसंसिक्तैररुणैरंबजैः श्रियम् । प्राप्नोति मंडलं होमात्सितैश्च महद्यशः ॥ १९४ ॥

त्रिमधुर द्रव्यांनी सिक्त लाल कमळांनी होम केल्यास श्री-समृद्धी प्राप्त होते; आणि शुभ्र कमळांच्या आहुतीने महान यश मिळते.

Verse 195

क्षौद्राक्तैरुप्तलै रक्तैर्हवनात्प्रोक्तकालतः । सुवर्णं समवाप्नोति निधिं वा वसुधां तु वा ॥ १९५ ॥

प्रोक्त काळी मधाने लेपित लाल कमळांची आहुती देऊन हवन केल्यास सुवर्ण मिळते—किंवा निधी, अथवा भूमीही प्राप्त होते.

Verse 196

क्षीराक्तैः कैरवैर्होमात्प्रोक्तं काममवाप्नुयात् । धान्यानि विविधान्याशु सुभगः स भवेन्नरः ॥ १९६ ॥

दुधाने सिक्त कुमुद (शुभ्र जलकमळ) पुष्पांनी होम केल्यास सांगितलेले इच्छित फल मिळते. तो लवकरच विविध धान्य मिळवतो आणि तो नर सौभाग्यवान व समृद्ध होतो.

Verse 197

आज्याक्तैरुत्पलैर्होमाद्वांछितं समवाप्नुयात् । तदक्तैरपि कह्लारैर्हवनाद्राजवल्लभः ॥ १९७ ॥

तुपाने (घृताने) सिक्त निळ्या कमळांनी होम केल्यास वांछित फल मिळते. तसेच घृत-लेपित कह्लार कमळांच्या आहुतीने तो राजाचा प्रिय होतो.

Verse 198

पलाशपुष्पैस्त्रिस्वादुयुक्तैस्तत्कालहोमतः । चतुर्विधं तु पांडित्यं भवत्येव न संशयः ॥ १९८ ॥

त्रिमधुर रसांनी युक्त पलाशपुष्पांनी योग्य वेळी होम केल्यास निःसंशय चार प्रकारचे पांडित्य प्राप्त होते.

Verse 199

लाजैस्त्रिमधुरोपेतैस्तत्कालहवनेन वै । कन्यकां लभते पत्नीं समस्तगुणसंयुताम् ॥ १९९ ॥

त्रिमधुरयुक्त लाजांची नियत काळी हवनात आहुती दिल्यास साधकास सर्वगुणसंपन्न कन्या पत्नी म्हणून प्राप्त होते।

Verse 200

नालिकेरफलक्षोदं ससितं सगुडं तु वा । क्षौद्राक्षं जुहुयात्तद्वदयत्नाद्धनदोपमः ॥ २०० ॥

नारळफळाचा रस/सार साखरेसह किंवा गुळासह, अथवा मधात द्राक्षा मिसळून हवनाग्नीत आहुती द्यावी; असे केल्याने तो अल्प प्रयत्नात कुबेरासारखा धनवान होतो।