Adhyaya 5

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापदे लोककल्पनं नाम चतुर्थो ऽध्यायः श्रीसूत उवाच आपो ऽग्रे सर्वगा आसन्नेनसिमन्पृथिवीतले / शान्तवातैः प्रलीने ऽस्मिन्न प्राज्ञायत किञ्चन

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त पूर्वभागाच्या प्रथम प्रक्रियापदात ‘लोककल्पन’ नावाचा चौथा अध्याय. श्रीसूत म्हणाले—आदि काळी जलच सर्वत्र व्याप्त होते; पृथ्वीच्या तळावर कोणतीही सीमा नव्हती. शांत वाऱ्यांत हे सर्व लीन असल्याने तेव्हा काहीच कळत नव्हते.

Verse 2

एकार्णवे तदा तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे / विभुर्भवति स ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

जेव्हा त्या एकमेव जलसमुद्रात स्थावर-जंगम सर्व नष्ट झाले, तेव्हा सर्वव्यापी ब्रह्मा सहस्र नेत्र व सहस्र पादांनी युक्त असे प्रकट झाले।

Verse 3

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णो ह्यतीन्द्रियः / ब्रह्म नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

तो सहस्रशीर्ष पुरुष सुवर्णवर्ण व इंद्रियातीत—नारायण नावाचा ब्रह्म—तेव्हा जलामध्ये शयननिद्रेत होता।

Verse 4

सत्त्वोद्रेकान्निषिद्धस्तु शून्यं लोकमवैक्षत / इमं चोदाहरन्त्यत्रर् श्लोकं नारायणं प्रति

सत्त्वाच्या उद्रेकामुळे प्रेरित होऊन त्याने शून्य लोक पाहिला; आणि येथे नारायणास उद्देशून हा श्लोक उद्धृत करतात।

Verse 5

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः / अयन तस्य ताःप्रोक्तास्तेन नारायणः स्मृतः

जलांना ‘नारा’ असे म्हणतात, आणि तीच नऱ्याची संतती मानली जाते; तीच त्याचे ‘अयन’ (आश्रय) असल्याने तो ‘नारायण’ म्हणून स्मरणात आहे।

Verse 6

तुल्य युगसहस्रस्य वसन्कालमुपास्यतः / स्वर्णपत्रेप्रकुरुते ब्रह्मत्वादर्शकारणात्

युगसहस्रास तुल्य असा काळ तेथे वास करून उपासना करीत, ब्रह्मत्वाच्या दर्शनकारणाने तो स्वर्णपत्रावर (सृष्टीचे) विधान करतो।

Verse 7

ब्रह्म तु सलिले तस्मिन्नवाग् भूत्वा तदा चरन् / निशायामिव खद्योतः प्रापृट्काले ततस्ततः

तेव्हा ब्रह्म त्या जलात अधोमुख होऊन विचरू लागले; जसा रात्री काजवा इकडे-तिकडे चमकतो, तसा प्रलयकाळी तो सर्वत्र फिरत राहिला।

Verse 8

ततस्तु सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गते महत् / अनुमानादसंमूढो भूमेरद्धरणं प्रति

मग त्या जलात अंतर्लीन असलेले महत् तत्त्व जाणून, अनुमानाने असंमूढ ब्रह्मा पृथ्वीच्या उद्धाराकडे प्रवृत्त झाले।

Verse 9

ओङ्काराषृतनुं त्वन्यां कल्पादिषु यथा पुरा / ततो महात्मा मनसा दिव्यरूपम चिन्तयत्

जसे पूर्वी कल्पांच्या आरंभी त्यांनी ओंकाराश्रित अन्य तनू धारण केली होती, तसेच तेव्हा त्या महात्म्याने मनाने दिव्य रूपाचे चिंतन केले।

Verse 10

सलिले ऽवप्लुतां भूमिं दृष्ट्वा स समचिन्तयत् / किं तु रूपमहं कृत्वा सलिलादुद्धरे महीम्

जलात बुडालेली पृथ्वी पाहून तो विचार करू लागला—मी कोणते रूप धारण करून या जलातून ही मही वर काढू?

Verse 11

जलक्रीडासमुचितं वाराहं रूपमस्मरत् / उदृश्यं सर्वभूतानां वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितम्

तेव्हा त्यांनी जलक्रीडेस योग्य असे वाराह-रूप स्मरले—जे सर्व भूतांना प्रत्यक्ष दिसणारे, वाणीमय आणि ‘ब्रह्म’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 12

दशयोजनविस्तीर्णमायतंशतयोजनम् / नीलमेघप्रतीकाशं मेघस्तनितनिःस्वनम्

दहा योजन रुंद व शंभर योजन लांब, निळ्या मेघासारखा भासणारा, मेघगर्जनेसारखा निनाद करणारा।

Verse 13

महापर्वतवर्ष्माणं श्वेततीक्ष्णोग्रदंष्ट्रिणाम् / विद्युदग्निप्रतिकाशमादित्यसमतेजसम्

महापर्वतासारखे विशाल शरीर, शुभ्र, तीक्ष्ण व उग्र दंष्ट्रांनी युक्त; विद्युत् व अग्नीसारखा दीप्त, सूर्यसम तेजस्वी।

Verse 14

पीनवृत्तायतस्कन्धं विष्णुविक्रमगामि च / पीनोन्नतकटीदेशं वृषलक्षणपूजितम्

पुष्ट, गोल व लांब खांदे असलेला, विष्णूच्या विक्रमासारखा चालणारा; उन्नत व सुदृढ कटिप्रदेश असलेला, वृषलक्षणाने पूजित।

Verse 15

आस्थाय रूपमतुलं वाराहममितं हरिः / पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्

अतुल व अमित वाराह-रूप धारण करून हरिने पृथ्वीच्या उद्धारासाठी रसातळात प्रवेश केला।

Verse 16

दीक्षासमाप्तीष्टिदंष्ट्रःक्रतुदन्तो जुहूसुखः / अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः

ज्याच्या दंष्ट्रा दीक्षासमाप्तीची इष्टि, ज्याचे दात क्रतु, जो जुहूने तुष्ट; ज्याची जिह्वा अग्नी, ज्याचे रोम दर्भ, ज्याचे शिर ब्रह्म—तो महातपस्वी।

Verse 17

वेदस्कन्धो हविर्गन्धिर्हव्यकव्यादिवेगवान् / प्राग्वंशकायो द्युतिमान् नानादीक्षाभिरन्वितः

तो वेद-स्कंधस्वरूप आहे, हविर्गंधयुक्त, हव्य-कव्याच्या वेगाने परिपूर्ण। प्राचीन वंशदेहधारी, तेजस्वी, नानाविध दीक्षांनी युक्त आहे.

Verse 18

दक्षिणा त्दृदयो योगी श्रद्धासत्त्वमयो विभुः / उपाकर्मरुचिश्चैव प्रवर्ग्यावर्तभूषणः

तो दक्षिणेने दृढहृदय योगी, श्रद्धा व सत्त्वमय विभू आहे. उपाकर्मात रुची असलेला, प्रवर्ग्य-आवर्ताने भूषित आहे.

Verse 19

नानाछन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः / मायापत्नीसहायो वै गिरिशृङ्गमिवोच्छ्रयः

तो नानाछंदांच्या गतीचा पथ धारण करणारा, गुह्य उपनिषदांना आसन मानणारा आहे. मायारूपी पत्नीच्या सहाय्याने, पर्वतशिखरासारखा उन्नत आहे.

Verse 20

अहोरात्रेक्षणाधरो वेदाङ्गश्रुतिभूषणः / आज्यगन्धः स्रुवस्तुण्डः सामघोषस्वनो महान्

तो अहोरात्राला नेत्राधार मानणारा, वेदांग व श्रुतीने भूषित आहे. आज्यगंधयुक्त, स्रुवरूपी तुण्डधारी, सामघोषाचा महान नाद आहे.

Verse 21

सत्यधर्ममयः श्रीमान् कर्मविक्रमसत्कृतः / प्रायश्चित्तनखो घोरः पशुजानुर्महामखः

तो सत्य-धर्ममय श्रीमान आहे, कर्मपराक्रमाने सत्कृत आहे. प्रायश्चित्त हे त्याचे नख, तो घोर आहे; पशु हे त्याचे जानू—तो महायज्ञस्वरूप आहे.

Verse 22

उद्गातात्रो होमलिङ्गः फलबीजमहोषधीः / वाद्यन्तरात्मसत्रस्य नास्मिकासो मशोणितः

तेथे उद्गाता हाच होमाचा लिंगरूप होता; फळे, बीजे व महान औषधी त्याची सामग्री होती. अंतरात्म्याच्या यज्ञात वाद्यांचा नाद होता, आणि नासिकेचा स्राव जणू डासाचे रक्त.

Verse 23

भक्ता यज्ञवराहान्ताश्चापः संप्राविशत्पुनः / अग्निसंछादितां भूमिं समामिच्छन्प्रजापतिम्

भक्तजन यज्ञ-वराहाच्या अंतापर्यंत पोहोचून पुन्हा जलात प्रविष्ट झाले; आणि अग्नीने आच्छादित पृथ्वीवर प्रजापतीचा सम्यक शोध घेऊ लागले.

Verse 24

उपगम्या जुहावैता मद्यश्चाद्यसमन्यसत् / मामुद्राश्च समुद्रेषु नादेयाश्च नदीषु च / पृथक् तास्तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद्गिरीन्

जवळ जाऊन त्यांनी आहुती दिली आणि मद्य व अन्नही स्थापिले. ‘मा-मुद्रा’ समुद्रांत आणि ‘ना-देया’ नद्यांत ठेवली; मग त्या वेगवेगळ्या करून एकत्र करून त्याने पृथ्वीवर पर्वत रचले.

Verse 25

प्राक्सर्गे दह्यमानास्तु तदा संवर्तकाग्निना / देनाग्निना विलीनास्ते पर्वता भुवि सर्वशः

पूर्वसृष्टीत ते पर्वत तेव्हा संवर्तक अग्नीने जळत होते; त्याच अग्नीने ते सर्वत्र पृथ्वीवर विलीन झाले.

Verse 26

सत्यादेकार्णवे तस्मिन् वायुना यत्तु संहिताः / निषिक्ता यत्रयत्रासंस्तत्रतत्राचलो ऽभवत्

सत्य-नामक त्या एकार्णवात जे काही वायूने संहित झाले होते, ते जिथेजिथे निक्षेपले गेले तिथेतिथे अचल—पर्वत झाले.

Verse 27

ततस्तेषु प्रकीर्णेषु लोकोदधिगिरींस्तथा / विश्वकर्मा विभजते कल्पादिषु पुनः पुनः

मग ते सर्व विखुरले असता विश्वकर्मा कल्पांच्या आरंभी पुन्हा पुन्हा लोक, समुद्र व पर्वत यांचे विभाजन करतो।

Verse 28

ससमुद्रामिमां पृथ्वीं सप्तद्वीपां सपर्वताम् / भूराद्यांश्चतुरो लोकान्पुनःपुनरकल्पयत्

समुद्रांसह ही पृथ्वी, सात द्वीप व पर्वतांसह, तसेच भूर् इत्यादी चार लोक त्याने पुन्हा पुन्हा रचले।

Verse 29

लाकान्प्रकल्पयित्वा च प्रजासर्ग ससर्ज ह / ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवाम् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

लोकांची रचना करून त्याने प्रजासर्ग निर्माण केला. स्वयंभू भगवान ब्रह्मा विविध प्रजा सृष्टी करण्यास उद्युक्त झाले।

Verse 30

ससर्ज सृष्टं तद्रूपं कल्पादिषु यथा पुरा / तस्याभिध्यायतः सर्गं तदा वै बुद्धिपूर्वकम्

कल्पांच्या आरंभी पूर्वी जसे होते तसेच त्या रूपाचे सृष्टीकार्य त्याने पुन्हा केले. सर्गाचे चिंतन करत तो तेव्हा बुद्धिपूर्वक सृष्टी प्रवर्तित करीत होता।

Verse 31

प्रधानसमकाले च प्रादुर्भूतस्तमो मयः / तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञितः

प्रधानाच्या समकाळी तमोमय तत्त्व प्रकट झाले—तम, मोह, महामोह, तामिस्र आणि ‘अंध’ अशी संज्ञा असलेले।

Verse 32

अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः / पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायत साभिमानिनः

ही पंचपर्वी अविद्या महात्म्यापासून प्रकट झाली; सृष्टी पाच प्रकारे स्थित झाली—अहंकारयुक्तांनी तिचे ध्यान करावे।

Verse 33

सर्वतस्तमसा चैव बीजकुंभलतावृताः / बहिरन्तश्चाप्रकाशस्तथानिःसंज्ञ एव च

ते सर्वत्र तमसाने तसेच बीज, कुंभ व लतेच्या आवरणाने झाकलेले; बाहेर-आत प्रकाशरहित आणि निश्चेतनच होते।

Verse 34

यस्मात्तेषां कृता बुद्धिर् दुःखानि करणानि च / तस्माच्च संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः

कारण त्यांच्या हेतु बुद्धी, दुःखे आणि इंद्रिय-करणे निर्माण झाली; म्हणून ते संवृतात्मा ‘नग’ आणि ‘मुख्य’ असे कीर्तिले गेले।

Verse 35

मुख्यसर्गे तदोद्भूतं दृष्ट्वा ब्रह्मात्मसंभवः / अप्रती तमनाः सोथ तदोत्पत्तिममन्यत

मुख्यसर्गात जे उद्भवले ते पाहून आत्मसम्भव ब्रह्म्याचे मन तृप्त झाले नाही; तेव्हा त्याने त्या उत्पत्तीला अप्रिय/अयोग्य मानले।

Verse 36

तस्याभिध्यायतश्चान्यस्तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत / यस्मात्तिर्यग्विवर्त्तेत तिर्यकस्रोतस्ततः स्मृतः

तो ध्यान करीत असता दुसरा ‘तिर्यक्-स्रोत’ सर्ग प्रवर्तला; कारण तो तिर्यक् (आडवा) रीतीने विकसित होतो, म्हणून ‘तिर्यक्-स्रोत’ असे स्मरले जाते।

Verse 37

तमोबहुत्वात्ते सर्वे ह्यज्ञानबहुलाः स्मृताः / उत्पाद्यग्राहिमश्चैव ते ऽज्ञाने ज्ञानमानिनः

तमाच्या अधिक्यामुळे ते सर्व अज्ञानबहुल मानले गेले आहेत; ते उत्पन्न करून घट्ट धरून ठेवणारे असून अज्ञानातच स्वतःला ज्ञानी मानतात।

Verse 38

अहङ्कृता अहंमाना अष्टाविंशद्द्विधात्मिकाः / एकादशन्द्रियविधा नवधात्मादयस्तथा

ते अहंकारजन्य, ‘मी’पणाच्या अभिमानाने युक्त, अठ्ठावीस प्रकारच्या द्विविध स्वरूपाचे आहेत; अकरा इंद्रियभेदांचे आणि नव प्रकारच्या आत्मादि तसेच आहेत।

Verse 39

अष्टौ तु तारकाद्याश्च तेषां शक्तिवधाः स्मृताः / अन्तः प्रकाशास्ते सर्वे आवृताश्च बहिः पुनः

तारक इत्यादी आठ (भेद) सांगितले आहेत आणि त्यांचे शक्तिभेद स्मृत आहेत; ते सर्व अंतःप्रकाशी आहेत, पण बाहेरून पुन्हा आच्छादित आहेत।

Verse 40

तिर्यक् स्रोतस उच्यन्ते वश्यात्मानस्त्रिसंज्ञकाः

त्यांना ‘तिर्यक्-स्रोतस्’ असे म्हणतात; ते वश्यस्वभावाचे असून ‘त्रि’ या संज्ञेने ओळखले जातात।

Verse 41

तिर्यक् स्रोतस्तु सृष्ट्वा वै द्वितीयं विश्वमीश्वरः / अभिप्रायमथोद्भूतं दृष्ट्वा सर्गं तथाविधम्

ईश्वराने तिर्यक्-स्रोतस् सृष्टी करून दुसरे विश्व निर्माण केले; मग त्या प्रकारे उद्भवलेल्या सर्गाला व त्यामागील अभिप्रायाला पाहून (पुढे प्रवृत्त झाला)।

Verse 42

तस्याभिध्यायतो योन्त्यः सात्त्विकः समजायत / ऊर्द्धस्रोतस्तृतीयस्तु तद्वै चोर्द्धं व्यवस्थितम्

त्याच्या ध्यानाने सात्त्विक योनी उत्पन्न झाली. तिसरी ‘ऊर्ध्वस्रोत’ अशी, जी वरच्या दिशेस स्थित आहे.

Verse 43

यस्मादूर्द्धं न्यवर्तन्त तदूर्द्धस्रोतसंज्ञकम् / ताः सुखं प्रीतिबहुला बहिरन्तश्च वावृताः

जे वरच्या दिशेने प्रवृत्त झाले ते ‘ऊर्ध्वस्रोत’ म्हणून ओळखले गेले. ते सुखी, प्रीतिभरलेले, बाहेर-आतून आवृत होते.

Verse 44

प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्द्धस्रोतःप्रजाः स्मृताः / नवधातादयस्ते वै तुष्टात्मानो बुधाः स्मृताः

ऊर्ध्वस्रोत प्रजा बाहेर-आतून प्रकाशमय मानल्या आहेत. ते नवधाता इत्यादी, तुष्टचित्त व बुध म्हणून स्मृत आहेत.

Verse 45

ऊर्द्धस्रोत स्तुतीयो यः स्मृतः सर्वः सदैविकः / ऊर्द्धस्रोतःसु सृष्टेषु देवेषु स तदा प्रभुः

तिसरा जो ऊर्ध्वस्रोत म्हणून स्मृत आहे तो सर्वथा दैविक आहे. ऊर्ध्वस्रोत देवांच्या सृष्टीत तेव्हा तोच प्रभु होता.

Verse 46

प्रीतिमानभवद्ब्रह्मा ततो ऽन्यं नाभिमन्यत / सर्गमन्यं सिमृक्षुस्तं साधकं पुनरीश्वरः

तेव्हा ब्रह्मा प्रीतिमान झाला आणि दुसऱ्याला मानले नाही. नंतर ईश्वराने अन्य सर्गाची इच्छा करून त्या साधकाला पुन्हा प्रवृत्त केले.

Verse 47

तस्याभिध्यायतः सर्गं सत्याभिध्यायिनस्तदा / प्रादुर्बभौ भौतसर्गः सोर्वाक् स्रोतस्तु साधकः

त्या सत्याभिध्यायीने सर्गाचे ध्यान करताच तेव्हा भौतिक सर्ग प्रकट झाला; तोच ऊर्ध्वगामी स्रोत ‘साधक’ म्हणविला।

Verse 48

यस्मात्तेर्वाक्प्रवर्तन्ते ततोर्वाकूस्रोतसस्तु ते / ते च प्रकाशबहुलास्तमस्पृष्टरजोधिकाः

ज्यामुळे ते ऊर्ध्वगामी प्रवृत्त होतात, म्हणून ते ‘ऊर्ध्वाकू-स्रोतस’ म्हणून ओळखले जातात; ते प्रकाशबहुल, तमाने अस्पर्शित आणि रजोगुणाधिक आहेत।

Verse 49

तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिमः / प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकाश्च ते

म्हणून ते दुःखबहुल असून पुन्हा पुन्हा कर्म करणारे आहेत; बाहेर-आत प्रकाशयुक्त असे ते मनुष्य ‘साधक’ही आहेत।

Verse 50

लक्षणैर्नारकाद्यैस्तैरष्टधा च व्यवस्थिताः / सिद्धात्मानो मनुष्यास्ते गन्धर्वैः सह धर्मिणः

नारकीय इत्यादी लक्षणांनुसार ते आठ प्रकारांनी व्यवस्थित आहेत; ते सिद्धात्मा मनुष्य गंधर्वांसह धर्मनिष्ठ आहेत।

Verse 51

पञ्चमो ऽनुग्रहः सर्गश्चतुर्द्धा स व्यवस्थितः / विपर्ययेण शक्त्या च सिद्ध मुख्यास्तथैव च

पाचवा ‘अनुग्रह-सर्ग’ चार प्रकारांनी व्यवस्थित आहे—विपर्यय, शक्ती, सिद्धी आणि मुख्य (प्रधान) तसेच।

Verse 52

निवृत्ता वर्तमानाश्च प्रजायन्ते पुनःपुनः / भूतादिकानां सत्त्वानां षष्ठः सर्गः स उच्यते

निवृत्त व वर्तमान अशी सत्त्वे पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होतात; भूतादि प्राण्यांची ही सृष्टी सहावा सर्ग म्हणतात.

Verse 53

स्वादनाश्चाप्यशीलाश्च ज्ञेया भूतादिकाश्च ते / प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः

स्वादन आणि अशील—हे भूतादि म्हणून जाणावे; महत्‌चा पहिला सर्ग हाच ब्रह्माचा सर्ग समजावा.

Verse 54

तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूत सर्गः स उच्यते / वैकारिकस्तृतीयस्तु चैद्रियः सर्ग उच्यते

तन्मात्रांचा दुसरा भूत-सर्ग म्हणतात; वैकारिक तिसरा, आणि इंद्रियांचा सर्गही तिसराच म्हणतात.

Verse 55

इत्येत प्राकृताः सर्गा उत्पन्ना बुद्धिपूर्वकाः / मुख्यसर्गश्च तुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः

अशा रीतीने हे प्राकृत सर्ग बुद्धीपूर्वक उत्पन्न झाले; चौथा मुख्य-सर्ग असून त्यात स्थावर (अचल) हेच मुख्य मानले आहेत.

Verse 56

तिर्यक्स्रोतःससर्गस्तु तैर्यग्योन्यस्तु पञ्चमः / तथोर्द्धस्रोतसां सर्गः षष्ठो देवत उच्यते

तिर्यक्स्रोतसांचा सर्ग म्हणजे तैर्यग्योनि—हा पाचवा; तसेच ऊर्ध्वस्रोतसांचा सर्ग सहावा, जो देवतांचा म्हणतात.

Verse 57

तत्रोर्द्धस्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः / अष्टमोनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः

तेथे ऊर्ध्वस्रोतसांचा सातवा सर्ग हा मानुष-सृष्टी आहे. आठवा ‘अनुग्रह’ सर्ग असून तो सात्त्विकही आणि तामसही आहे.

Verse 58

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृताद्यास्त्रयः स्मृताः / प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः

हे पाच वैकृत सर्ग आहेत; आणि प्राकृत आदि तीन सर्ग असे स्मृत आहेत. प्राकृत, वैकृत आणि कौमार—हे नववा सर्ग म्हणून मानले जातात.

Verse 59

प्रकृता बुद्धिपूर्वास्तु त्रयः सर्गास्तु वैकृताः / दुद्धिबुर्वाः प्रवर्तेयुस्तद्वर्गा ब्राह्मणास्तु वै

प्राकृत सर्ग हे बुद्धीपूर्व आहेत; आणि तीन सर्ग वैकृत म्हणतात. बुद्धीपूर्वच ते प्रवर्ततात; त्यांचा वर्ग खरोखर ब्राह्मण आहे.

Verse 60

विस्तराच्च यथा सर्वे कीर्त्यमानं निबोधत / चतुर्द्धा च स्थितस्सो ऽपि सर्वभूतेषु कृत्स्नशः

आणि विस्ताराने, जसे सर्व वर्णन केले जात आहे, ते समजून घ्या. तो सर्व भूतांमध्ये पूर्णपणे चार प्रकारे स्थित आहे.

Verse 61

विपर्ययोण शत्त्या च बुद्ध्या सिद्ध्या तथैव च / स्थावरेषु विपर्यासस्तिर्यग्योनिषु शक्तितः

विपर्यय, शक्ती, बुद्धी आणि सिद्धी—यांच्या रूपाने (तो) प्रकट होतो. स्थावरांमध्ये विपर्ययाने, आणि तिर्यक्-योनिंमध्ये शक्तीने (दिसतो).

Verse 62

सिद्धात्मानो मनुष्यास्तु पुष्टिर्देवेषु कृत्स्नशः / अथो ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान्

सिद्धात्मा मनुष्यांनी सर्व देवांमध्ये पुष्टी प्राप्त केली; मग ब्रह्म्याने आपल्या समान मानसी पुत्रांची निर्मिती केली।

Verse 63

वैवर्त्येन तु ज्ञानेन निवृत्तास्ते महौ जसः / संबुद्ध्य चैव नामाथो अपवृत्तास्त्रयस्तु ते

विवर्तित ज्ञानामुळे ते महातेजस्वी निवृत्त झाले; नावाचे भान येताच ते तिघेही परावृत्त झाले।

Verse 64

असृष्ट्वैव प्रजासर्गंप्रतिसर्गं ततस्ततः / ब्रह्मा तेषु व्यरक्तेषु ततो ऽन्यान्सा धकान्सृजन्

प्रजासर्ग व प्रतिसर्ग न घडविताच, ते विरक्त झाल्यावर ब्रह्म्याने मग इतर साधकांची सृष्टी केली।

Verse 65

स्थानाभिमानिनो देवाः पुनर्ब्रह्मानुशासनम् / अभूतसृष्ट्यवस्था चे स्थानिनस्तान्निबोध मे

आपल्या स्थानाचा अभिमान धारण करणाऱ्या देवांनी पुन्हा ब्रह्म्याचे अनुशासन मानले; सृष्टीच्या आद्य अवस्थेत स्थित त्या देवांना माझ्याकडून जाणून घे।

Verse 66

आपो ऽग्निः पृथिवी वायुरन्तरिक्षो दिवं तथा / स्वर्गो दिशः समुद्राश्च नद्यश्चैव वनस्पतीन्

जल, अग्नी, पृथ्वी, वायू, अंतरिक्ष व आकाश; स्वर्ग, दिशा, समुद्र, नद्या आणि वनस्पती।

Verse 67

औषधीनां तथात्मानो ह्यात्मनो वृक्षवीरुधाम् / लताः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ताः संधिरात्र्यहाः

औषधींचेही आपापले आत्मतत्त्व आहे आणि वृक्ष-विरुधांचेही आत्मस्वरूप आहे. लता, काष्ठ, कला, मुहूर्त तसेच रात्रि-आह्निक संधिकालही (त्यांचेच रूप) आहेत.

Verse 68

अर्द्धमासाश्च मासाश्च अयनाब्दयुगानि च / स्थाने स्रोतःस्वभीमानाः स्थानाख्याश्चैव ते स्मृताः

अर्धमास, मास, अयन, वर्ष आणि युग—हे सर्व आपल्या-आपल्या स्थानी प्रवाहस्वभावाने स्थित आहेत; म्हणून त्यांना ‘स्थान’ असेही म्हटले जाते.

Verse 69

स्थानात्मनः स सृष्ट्वा तु ततो ऽन्यान्स तदासृजत् / देवांश्चैव पितॄंश्चैव यौरिमा वर्द्धिताः प्रजाः

त्याने प्रथम ‘स्थानस्वरूप’ तत्त्वाची सृष्टी केली; मग त्याच वेळी इतरांची निर्मिती केली—देव आणि पितर, ज्यांच्यामुळे ही प्रजा वाढली.

Verse 70

भृग्वङ्गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः / दक्षो ऽत्रिश्च वसिष्ठश्च सासृजन्नव मानसान्

भृगु, अंगिरा, मरीचि, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, दक्ष, अत्रि आणि वसिष्ठ—या ऋषींनी नऊ मानसपुत्रांची सृष्टी केली.

Verse 71

नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः / ब्रह्मा यथात्मकानां तु सर्वेषां ब्रह्मयोगिनाम्

यांनाच ‘नव ब्रह्मा’ असे म्हणतात—पुराणात हा निश्चय सांगितला आहे. सर्व ब्रह्मयोगी आत्मस्वरूपांसाठी ते ब्रह्मासमान (आदिरूप) आहेत.

Verse 72

ततो ऽसृजत्पुनर्ब्रह्मा रुद्रं रोषत्मसंभवम् / संकल्पं चैव धर्म च सर्वेषामेव पर्वतौ

त्यानंतर ब्रह्म्याने पुन्हा क्रोधात्मा रुद्राची निर्मिती केली; तसेच सर्वांचा आधार असलेले संकल्प आणि धर्मही प्रकट केले।

Verse 73

सो ऽसृजद्व्यवसायं तु ब्रह्मा भूतं सुखात्मकम् / संकल्पाच्चैव संकल्पो जज्ञे सो ऽव्यक्तयोनिनः

त्या ब्रह्म्याने सुखस्वरूप ‘व्यवसाय’ हे तत्त्व निर्माण केले; आणि संकल्पातूनच संकल्प उत्पन्न झाला—ज्याची योनी अव्यक्त आहे।

Verse 74

प्राणाद्दक्षो ऽसृजद्वाचं चक्षुर्भ्यां च मरीचिनम् / भृगुश्च हृदयाज्जज्ञे ऋषिः सलिलयोनिनः

प्राणातून दक्षाने वाणीची निर्मिती केली, आणि नेत्रांतून मरीचीची; तसेच हृदयातून भृगु ऋषी जन्मले—ज्यांची योनी सलिल (जल) आहे।

Verse 75

शिरसश्चाङ्गिराश्चैव श्रोत्रादत्रिस्तथैव च / पुलस्त्यश्च तथोदानाद्व्यानात्तु पुलहस्तथा

शिरातून अंगिरा, आणि कानातून अत्रि; तसेच उदानातून पुलस्त्य व व्यानातून पुलह प्रकट झाले।

Verse 76

समानतो वसिष्ठश्च ह्यपानान्निर्ममे क्रतुम् / इत्येते ब्रह्मणः श्रेष्ठाः पुत्रा वै द्वादश स्मृताः

समानातून वसिष्ठ प्रकट झाले आणि अपानातून क्रतु निर्माण झाले; अशा रीतीने ब्रह्म्याचे हे श्रेष्ठ पुत्र बारा मानले गेले आहेत।

Verse 77

धर्मादयः प्रथमजा विज्ञेया ब्रह्ममः स्मृताः / भृग्वादयस्तु ये सृष्टा न च ते ब्रह्मवादिनः

धर्म इत्यादी जे प्रथमज आहेत, ते ब्रह्माचे मान्य पुत्र म्हणून स्मृत आहेत; परंतु भृगु इत्यादी जे सृष्ट झाले, ते ब्रह्मवादि नाहीत।

Verse 78

गृहमेधिपुराणास्ते विज्ञेया ब्रह्मणः सुताः / द्वादशैते प्रसूयन्ते सह रूद्रेण च द्विजाः

गृहमेधी-पुराण म्हणून ओळखले जाणारे हे ब्रह्माचे पुत्र जाणावे; हे बारा द्विज रुद्रासह उत्पन्न होतात।

Verse 79

क्रतुः सनत्कुमारश्च द्वावेतावूर्द्धरेतसौ / पूर्वोत्पत्तौ पुरा ह्येतौ सर्वेषामपि पूर्वजौ

क्रतु आणि सनत्कुमार—हे दोघे ऊर्ध्वरेतस आहेत; प्राचीन उत्पत्तीत हेच सर्वांचेही पूर्वज होते।

Verse 80

व्यतीतौ सप्तमे कल्पे पुराणौ लोकसाधकौ / विरजेते ऽत्र वै लोके तेजसाक्षिप्य चात्मनः

सातवा कल्प व्यतीत झाल्यावर ते दोघे प्राचीन लोकसाधक, आपल्या तेजाचा प्रकाश टाकून या लोकी विराजमान होतात।

Verse 81

तापुभौ योगधर्माणावारोप्यात्मानमात्मना / प्रजाधर्मं च कामं च वर्तयेते महौजसौ

ते दोघे महौजस्वी योगधर्मांनी आत्म्याला आत्म्यानेच उन्नत करून, प्रजाधर्म आणि काम—दोन्ही प्रवर्तित करतात।

Verse 82

यथोत्पन्नस्तथैवेह कुमार इति चोच्यते / ततः सनत्कुमारेति नाम तस्य प्रतिष्ठितम्

जसा तो उत्पन्न झाला, तसाच येथे ‘कुमार’ म्हणून ओळखला गेला; म्हणून त्याचे नाव ‘सनत्कुमार’ असे प्रतिष्ठित झाले.

Verse 83

तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगाणान्विताः / क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलङ्कृताः

त्यांचे ते बारा वंश दिव्य होते, देवगणांनी युक्त; कर्मशील, प्रजासंपन्न आणि महर्षींनी अलंकृत होते.

Verse 84

प्राणजांस्तु स दृष्ट्वा वै ब्रह्मा द्वादश सात्त्विकान् / ततो ऽसुरान्पितॄन्देवान्मनुष्यांश्चासृजत्प्रभुः

ते बारा सात्त्विक प्राणज पाहून प्रभु ब्रह्म्याने पुढे असुर, पितर, देव आणि मनुष्य यांची सृष्टी केली.

Verse 85

मुखाद्देवानजनयत् पितॄंश्चैवाथ वक्षसः / प्रजननान्मनुष्यान्वै जघनान्निर्ममे ऽसुरान्

त्याने मुखातून देवांना, वक्षातून पितरांना; प्रजननेंद्रियातून मनुष्यांना आणि जघनातून असुरांना निर्माण केले.

Verse 86

नक्तं सृजन्पुनर्ब्रह्मा ज्योत्स्नाया मानुषात्मनः / सुधायाश्च पितॄंश्चैव देवदेवः ससर्जह

पुन्हा देवदेव ब्रह्म्याने रात्रि सृष्टी करताना, ज्योत्स्नेतून मानुषस्वभावी जनांना आणि सुधेतून पितरांनाही निर्माण केले.

Verse 87

मुख्यामुख्यान् मृजन्देवानसुरांश्च ततः पुनः / सनसश्च मनुष्यांश्च पितृवन्महतः पितॄन्

त्यानंतर त्याने मुख्य व अमुख्य देव-दानवांची निर्मिती केली; तसेच सनस नामक प्रजा, मनुष्य आणि पितृवत् महान पितरांनाही उत्पन्न केले।

Verse 88

विद्युतो ऽशनिमेघांश्च लोहितेन्द्रधनूंषि च / ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये

त्याने विद्युत्, वज्र व मेघ आणि रक्तवर्णी इंद्रधनुष्ये निर्माण केली; तसेच यज्ञसिद्धीसाठी ऋक्, यजुः व साम मंत्रांची रचना केली।

Verse 89

उच्चावचानि भूतानि महसस्तस्य जज्ञिरे / ब्रह्मणस्तु प्रजासर्गं देवार्षिपितृमानवम्

त्या महातेजापासून विविध प्रकारची उच्च-नीच भुते उत्पन्न झाली; आणि ब्रह्म्याचा प्रजासर्ग देव, ऋषी, पितृ व मानव असा प्रकट झाला।

Verse 90

पुनः सृजति भूतानि चराणि स्थावराणि च / यक्षान्पिशाचान् गन्धर्वान्सर्वशो ऽप्सरसस्तथा

तो पुन्हा चर व स्थावर अशी भुते सृजतो; यक्ष, पिशाच, गंधर्व आणि सर्वत्र अप्सराही निर्माण करतो।

Verse 91

नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान् / अव्ययं वा व्ययञ्चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्

तो नर, किन्नर व राक्षस; पक्षी, पशु, मृग व सर्प यांची निर्मिती करतो; तसेच अव्यय व व्यय—अशी स्थावर-जंगमांची द्विविध सृष्टीही करतो।

Verse 92

तेषां ते यान्ति कर्माणि प्राक् सृष्टानि स्वयंभुवा / तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः

त्यांची कर्मे, जी स्वयंभूने पूर्वी निर्माण केली होती, त्यांच्याकडेच जातात; ते जीव पुन्हा पुन्हा सृजित होऊन तीच कर्मे परत प्राप्त करतात।

Verse 93

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मौं कृताकृते / तेषामेव पृथक् सूतमविभक्तं त्रयं विदुः

हिंसक-अहिंसक, मृदु-क्रूर, धर्म-अधर्म, कृत-अकृत—या भेदांत त्यांचे पृथक् त्रिविध सूत (तत्त्व) अविभक्तच मानले जाते।

Verse 94

एतदेवं च नैवं च न चोभे नानुभे तथा / कर्म स्वविषयं प्राहुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः

हे असेही आहे आणि तसे नाहीही; ना दोन्ही, ना दोन्ही नाही—असेही; सत्त्वस्थ समदर्शी म्हणतात की कर्म आपल्याच विषयात फलित होते।

Verse 95

नामात्मपञ्चभूतानां कृतानां च प्रपञ्चताम् / दिवशब्देन पञ्चैते निर्ममे समहेश्वरः

नाम, आत्मा आणि पंचभूत—या कृत तत्त्वांच्या विस्तारासाठी समहेश्वराने ‘दिव’ या शब्दाने ही पाचही निर्माण केली।

Verse 96

आर्षाणि चैव नामानि याश्च देवेषु सृष्टयः / शर्वर्यां न प्रसूयन्ते पुनस्तेभ्योदधत्प्रभुः

ऋषींनी दिलेली नावे आणि देवांतील जी सृष्टी आहे, ती रात्रौ उत्पन्न होत नाही; प्रभू ती पुन्हा त्यांच्यापासूनच प्रकट करतो।

Verse 97

इत्येवं कारणाद्भूतो लोकसर्गः स्वयंभुवः / महदाद्या विशेषान्ता विकाराः प्राकृताः स्वयम्

अशा प्रकारे कारणापासून स्वयंभू लोकसृष्टी उत्पन्न झाली. महत्‌पासून विशेषापर्यंत जे विकार आहेत, ते सर्व स्वभावतः प्राकृत आहेत.

Verse 98

चन्द्रसूर्यप्रभो लोको ग्रहनक्षत्रमण्डितः / नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च सहस्रशः

चंद्र-सूर्याच्या प्रभेने उजळलेला हा लोक ग्रह-नक्षत्रांनी मण्डित आहे; नद्या, समुद्र आणि सहस्र पर्वतांनी युक्त आहे.

Verse 99

पुरैश्च विविधै रम्यैः स्फीतैर्जनपदैस्तथा / अस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित्

हा लोक विविध रम्य नगरांनी व समृद्ध जनपदांनी युक्त आहे. या ब्रह्मवनात अव्यक्त, सर्वज्ञ ब्रह्मा विचरतात.

Verse 100

अव्यक्तबीजप्रभवस्तस्यैवानुग्रहे स्थितः / बुद्धिस्कन्धमयश्चैव इन्द्रियान्तरकोटरः

तो अव्यक्त बीजापासून उत्पन्न होऊन त्याच्याच अनुग्रहात स्थित आहे; बुद्धी हा त्याचा स्कंध आहे आणि इंद्रियांच्या आतला कोटर त्याचे निवासस्थान आहे.

Verse 101

महाभूतप्रकाशश्च विशेषैः पत्रवांस्तु सः / धर्माधर्मसुपुष्पस्तु सुखदुःखफलोदयः

तो महाभूतांच्या प्रकाशाने उजळलेला असून विशेषरूपी पानांनी युक्त आहे; धर्म-अधर्म ही त्याची सुंदर पुष्पे आणि सुख-दुःख हा त्याच्या फळांचा उदय आहे.

Verse 102

आजीवः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः / एतद्ब्रह्मवनं चैव ब्रह्मवृक्षस्य तस्य तत्

सर्व भूतांचा आजीव (आधार) हा सनातन ब्रह्मवृक्ष आहे; हे ब्रह्मवनही त्या ब्रह्मवृक्षाचेच वन मानले जाते.

Verse 103

अव्यक्तं कारणं यत्र नित्यं सदसदात्मकम् / प्रधानं प्रकृतिंमायां चैवाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

जिथे नित्य, सत्-असत्-स्वरूप कारण अव्यक्त आहे, त्यालाच तत्त्वचिंतक ‘प्रधान’, ‘प्रकृती’ आणि ‘माया’ असे म्हणतात.

Verse 104

इत्येषो ऽनुग्रहःमर्गो ब्रह्मनैमित्तिकः स्मृतः / अबुद्धिपूर्वकाः सर्गा ब्रह्मणः प्राकृतास्त्रयः

असा हा अनुग्रह-मार्ग ‘ब्रह्म-नैमित्तिक’ म्हणून स्मृत आहे; ब्रह्माचे तीन प्राकृत सर्ग बुद्धिपूर्वक नसून स्वयंस्फूर्त आहेत.

Verse 105

सुख्यादयस्तु षट् सर्गा वैकृता बुद्धिपूर्वकाः / वैकल्पात्संप्रवर्तन्ते ब्रह्मणस्तेभिमन्यवः

‘सुख्य’ इत्यादी सहा सर्ग वैकृत असून बुद्धिपूर्वक होतात; ते ब्रह्माच्या संकल्पातून प्रवृत्त होतात—अभिमानयुक्त असे मानले जातात.

Verse 106

इत्येते प्राकृताश्चैव वैकृताश्च नव स्मृताः / सर्गाः परस्परोत्पन्नाः कारणं तु बुधैः स्मृतम्

अशा रीतीने प्राकृत व वैकृत असे नऊ सर्ग स्मृत आहेत; हे सर्ग परस्परांपासून उत्पन्न होतात—हेच कारण असे बुधांनी मानले आहे.

Verse 107

मूर्द्धानं वै यस्य वेदा वदन्ति वियन्नाभिश्चन्द्रसूर्यौं च नेत्रे / दिशः श्रोत्रे विद्धि पादौ क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता

ज्याचे मस्तक वेद सांगतात, ज्याची नाभी आकाश आहे, चंद्र-सूर्य ज्याचे नेत्र आहेत, दिशा ज्याचे कान आहेत आणि पृथ्वी ज्याचे पाय आहेत—तो अचिंत्य आत्मा सर्वभूतांचा नियंता आहे।

Verse 108

वक्त्राद्यस्य ब्राह्मणाः संप्रसूता वक्षसश्चैव क्षत्रियाः पूर्वभागे / वैश्या ऊरुभ्यां यस्य पद्भ्यां च शूद्राःसर्वेवर्णा गात्रतः संप्रसूताः

ज्याच्या मुखातून ब्राह्मण उत्पन्न झाले, ज्याच्या वक्षाच्या अग्रभागातून क्षत्रिय; ज्याच्या उरूंमधून वैश्य आणि ज्याच्या पायांतून शूद्र—त्याच्या देहातूनच सर्व वर्ण प्रकट झाले।

Verse 109

नारायणात्परोव्यक्तादण्डमव्यक्तसंज्ञितम् / अण्डजस्तु स्वयं ब्रह्मा लोकास्तेन कृताः स्वयम्

नारायणापलीकडील त्या व्यक्त तत्त्वापासून ‘अव्यक्त’ नावाचे अंड उत्पन्न झाले; त्या अंडातूनच स्वयं ब्रह्मा प्रकट झाले आणि त्यांनीच स्वतः लोकांची निर्मिती केली।

Verse 110

तत्र कल्पान् दशस्थित्वा सत्यं गच्छन्ति ते पुनः / ते लोका ब्रह्मलोकं वै अपरावर्तिनीं गतिम्

तेथे दहा कल्पे राहून ते पुन्हा सत्यलोकास जातात; ते लोक म्हणजेच ब्रह्मलोक—जिथून परत येणे नाही अशी गती।

Verse 111

आधिपत्यं विना ते वै ऐश्वर्येण तु तत्समाः / भवन्ति ब्रह्मणा तुल्या रूपेण विषयेण च

अधिपत्य नसले तरी ते ऐश्वर्यात त्याच्यासमान होतात; रूपाने आणि भोग्य विषयांनीही ते ब्रह्मास तुल्य होतात।

Verse 112

तत्र ते ह्यवतिष्ठन्ते प्रीतियुक्ताः स्वसंयुताः / अवश्यंभाविनार्थेन प्राकृतं तनुते स्वयम्

तेथे ते प्रीतियुक्त व स्वसंयमी होऊन स्थिर राहतात; अवश्यंभावी हेतूने तो स्वतः प्राकृत देह धारण करतो।

Verse 113

नानात्वनाभिसंबध्यास्तदा तत्कालभाविताः / स्वपतो ऽबुद्धिपूर्व हि बोधो भवति वै यथा

तेव्हा ते नानात्वाशी संबद्ध होऊन त्या काळाच्या भावनेने प्रेरित होतात; जसे झोपेत आधी अज्ञान असते आणि मग निश्चयाने बोध होतो।

Verse 114

तत्कालभाविते तेषां तथा ज्ञानं प्रवर्त्तते / प्रत्याहारैस्तु भेदानां तेषां हि न तु शुष्मिणाम्

त्या काळभावनेने प्रभावित झालेल्यांत तसेच ज्ञान प्रवर्तते; भेदांचा प्रत्याहार त्यांचाच होतो, शुष्मिणांचा नव्हे।

Verse 115

तैश्व सार्धं प्रवर्तन्ते कार्याणि कारणानि च / नानात्वदर्शिनां तेषां ब्रह्मलोकनिवासिनाम्

त्यांच्यासह कार्ये आणि कारणेही प्रवर्ततात; ते नानात्वदर्शी, ब्रह्मलोकनिवासी आहेत।

Verse 116

विनिवृत्तविकाराणां स्वेन धर्मेण तिष्ठताम् / तुल्यलक्षण सिद्धास्तु शुभात्मानो निरञ्जनाः

विकारांपासून निवृत्त होऊन जे आपल्या धर्मात स्थित राहतात, ते समलक्षण सिद्ध—शुभात्मा व निरंजन—असतात।

Verse 117

प्राकृते करणोपेताः स्वात्मन्येव व्यवस्थिताः / प्रस्थापयित्वा चात्मानं प्रकृतिस्त्वेष तत्तवतः

प्राकृत करणांनी युक्त ते आपल्या आत्म्यातच स्थिर असतात। आत्म्याला प्रतिष्ठित करून ही प्रकृती तत्त्वतः तुझीच ठरते॥

Verse 118

पुरुषान्यबहुत्वेन प्रतीता न प्रवर्तते / प्रवर्तते पुनः सर्गस्तेषां साकारणात्मनाम्

पुरुष अनेकत्वाने प्रतीत न झाल्यास प्रवृत्ती होत नाही। परंतु कारणयुक्त आत्म्यांचा सर्ग पुन्हा प्रवर्ततो॥

Verse 119

संयोगः प्रकृतिर्ज्ञेया यक्तानां तत्त्वदर्शिनाम् / तत्रोपवर्गिणी तेषामपुनर्भारगामिनाम्

तत्त्वदर्शी योगयुक्तांसाठी संयोग हाच ‘प्रकृती’ म्हणून जाणावा। तेथेच पुनर्जन्माचा भार न घेणाऱ्यांना मोक्षदायिनी अवस्था प्राप्त होते॥

Verse 120

अभावतः पुनः सत्यं शान्तानामर्चिषामिव / ततरतेषु गतेषूर्द्धं त्रैलोक्यात्तु मुदात्मसु

अभावाच्या स्थितीत सत्य पुन्हा शांत होते, जणू विझलेल्या ज्वाला. ते ऊर्ध्व गमन केल्यावर त्रैलोक्यात आनंदस्वरूप आत्मे राहतात॥

Verse 121

ते सार्द्धं चैर्महर्ल्लोकस्तदानासादितस्तु वै / तच्छिष्या ये ह तिष्ठन्ति कल्पदाह उपस्थिते

त्या वेळी ते महर्लोकालाही सोबत घेऊन पोहोचत नाहीत. पण त्यांचे शिष्य, जे कल्पदाह उपस्थित असतानाही टिकून राहतात, तेथेच राहतात॥

Verse 122

गन्धर्वाद्याः पिशाचाश्चमानुषा ब्रह्मणादयः / पशवः पक्षिणश्चैव स्थावराः ससरीसृपाः

गंधर्वादी, पिशाच, मनुष्य व ब्रह्मादि; पशु, पक्षी तसेच स्थावर आणि सरीसृप—हे सर्व।

Verse 123

तिष्ठत्सुतेषु तत्कालं पृथिवीतलवसिषु / सहस्रंयत्तु रश्मीनां सूर्यस्येह विनश्यति

जेव्हा पृथ्वीवर वसणारे जीव त्या काळी स्थिर राहतात, तेव्हा सूर्याच्या किरणांपैकी एक सहस्र येथे नष्ट होतो.

Verse 124

ते सप्त रश्मयो भूत्वा एकैको जायते रविः / क्रमेण शतमानास्ते त्रींल्लोकान्प्रदहन्त्युत

त्या सात किरणा होऊन, एकेक करून रवी उत्पन्न होतो; आणि त्या क्रमाने शतशः होऊन त्रैलोक्यालाही दग्ध करतात.

Verse 125

जङ्गमान्स्थावरांश्चैव नदीः सर्वाश्च पर्वतान् / शुष्के पूर्वमनावृष्ट्या चैस्तैशचैव प्रतापिताः

चराचर, सर्व नद्या व पर्वत—पूर्वीच अनावृष्टीने कोरडे पडतात आणि त्या किरणांच्या तेजाने तापून उठतात.

Verse 126

तदा ते विवशाः सर्वे निर्दग्धाः सूर्यरश्मिभिः / जङ्गमाः स्थावराश्चैव धर्माधर्मादिकास्तु वै

तेव्हा ते सर्व विवश होऊन सूर्यकिरणांनी दग्ध होतात—चर व स्थावर, तसेच धर्म-अधर्म इत्यादीही निश्चयच.

Verse 127

दग्धदेहास्तदा ते तु धूतपापा युगात्यये / ख्यातातपा विनिर्मुक्ताः शुभया चातिबन्धया

तेव्हा युगांती ते दग्धदेह झाले तरी पापे धुऊन गेली; प्रसिद्ध तपाच्या क्लेशातून मुक्त होऊन शुभ व दृढ बंधनाने युक्त झाले।

Verse 128

ततस्ते ह्युपपद्यन्ते तुल्यरूपैर्जनैर्जनाः / उषित्वा रजनीं ते च ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

मग ते लोक समानरूप जनांमध्ये प्रकट होतात; आणि अव्यक्तजन्मा ब्रह्म्याची एक रात्रि तेथे वास करतात।

Verse 129

पुनः सर्गे भवन्तीह मानस्यो ब्रह्मणः प्रजाः / ततस्तेषु प्रपन्नेषु जनैस्त्रैलोक्यवासिषु

पुन्हा सर्ग सुरू झाल्यावर येथे ब्रह्म्याच्या मानसप्रजा उत्पन्न होतात; आणि त्रैलोक्यवासी जन त्यांच्याकडे आश्रय घेतात।

Verse 130

निर्दग्धेषु च लोकेषु तदा सूर्यैस्तु सप्तभिः / वृष्ट्या क्षितौ प्लावितायां विजनेष्वर्णवेषु वा

सात सूर्यांनी लोक जळून गेल्यावर ते भस्म होतात; आणि पावसाने पृथ्वी जलमय होऊन निर्जन समुद्रांसारखी होते।

Verse 131

समुद्राश्चैव मेघाश्च आपश्चैवाथ पार्थिवाः / शरमाणा व्रजन्त्येव सलिलाख्यास्तथाचलाः

समुद्र, मेघ आणि पृथ्वीवरील जल—सर्व जणू लज्जित होऊन दूर जातात; ‘सलिल’ नावाने ओळखले जाणारे जल आणि पर्वतही तसेच निघून जातात।

Verse 132

आगतागतिकं चैव यदा तु सलिलं बहु / संछाद्येमां स्थितां भूमिमर्णवाख्यं तदाभवत

जेव्हा ये-जा करणारे जल फार वाढले, तेव्हा त्याने ही स्थिर पृथ्वी झाकली; तेव्हाच त्याला ‘अर्णव’ असे नाव पडले.

Verse 133

आभाति यस्माच्चाभासाद्भाशब्दः कान्तिदीप्तिषु / स सर्वः समनुप्राप्ता मासां भाभ्यो विभाव्यते

ज्यामुळे प्रकाश दिसतो आणि ज्याच्या आभासामुळे कान्ती-दीप्तीत ‘भा’ हा शब्द रूढ आहे; तो प्रकाश सर्वत्र व्यापलेला आहे, म्हणून मास ‘भा’पासून विचारिले जातात.

Verse 134

तदन्तस्तनुते यस्मात्सर्वां पृथ्वीं समततः / धातुस्तनोति विस्तारं ततोपतनवः स्मृताः

कारण ते आतून सर्व पृथ्वीला सर्वत्र समप्रमाणे पसरवते; ‘तन्’ धातूचा अर्थ विस्तार असा आहे, म्हणून ते ‘पतनव’ म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 135

शार इत्येव शीर्णे तु नानार्थो धातु रुच्यते / एकार्णवे भवन्त्यापो न शीर्णास्तेन ता नराः

‘शार’ हा शब्द ‘शीर्ण’ अर्थी बहुअर्थी धातूपासून मानला आहे; पाणी एकाच अर्णवात एकत्र होते, म्हणून ते शीर्ण (नष्ट) होत नाही—असे म्हटले आहे.

Verse 136

तस्मिन् युगसहस्रान्ते संस्थिते ब्रह्मणो ऽहनि / तावत्कालं रजन्यां च वर्तन्त्यां सलिलात्मनः

युगसहस्राच्या शेवटी, ब्रह्माचा दिवस संपल्यावर, तितक्याच काळ ब्रह्माच्या रात्रीतही सर्व काही जलस्वरूपच राहते.

Verse 137

ततस्ते सलिले तस्मिन् नष्टाग्नौ पृथिवीतले / प्रशान्तवाते ऽन्धकारे निरालोके समन्ततः

मग त्या जलात, पृथ्वीवर अग्नी लोप पावल्यावर, वारा शांत झाला आणि सर्वत्र प्रकाशरहित घोर अंधार पसरला।

Verse 138

येनैवाधिष्ठितं हीदं ब्रह्मणः पुरुषः प्रभुः / विभागमस्य लोकस्य प्रकर्तुं पुनरैच्छत

ज्या प्रभु पुरुष ब्रह्माने हे जगत् अधिष्ठित केले होते, त्यानेच पुन्हा या लोकाचा विभाग करण्याची इच्छा केली।

Verse 139

शार इत्येव शीर्णे तु नानार्थो धातु रुच्यते / एकर्णवे ततस्तस्मिन्नष्टे स्थावर जङ्गमे / तदा भवति स ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

‘शार’ हा धातु ‘शीर्ण’ (क्षीण) अर्थाने अनेक प्रकारे मानला जातो. त्या एकमेव प्रलय-सागरात स्थावर-जंगम सर्व नष्ट झाल्यावर, तोच ब्रह्मा सहस्र नेत्रांचा व सहस्र पायांचा झाला।

Verse 140

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णो ह्यतीन्द्रियः / ब्रह्मा नारायणा ख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

सहस्र शिरांचा, सुवर्णवर्ण, इंद्रियांपलीकडचा तो पुरुष—जो ब्रह्मा ‘नारायण’ म्हणून प्रसिद्ध—तेव्हा त्या जलात निद्रिस्त झाला।

Verse 141

सत्त्वोद्रेकात्प्रबुद्धस्तु स शून्यं लोकमैक्षत / अनेनाद्येन पादेन पुराणं परिकीर्तितम्

सत्त्वाच्या उत्कर्षाने जागा होऊन त्याने लोक शून्य पाहिला. या पहिल्या पादाने पुराणाचे कथन घोषित झाले।