Shloka 101
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
महाभूतप्रकाशश्च विशेषैः पत्रवांस्तु सः / धर्माधर्मसुपुष्पस्तु सुखदुःखफलोदयः
Transliteration
mahābhūtaprakāśaśca viśeṣaiḥ patravāṃstu saḥ / dharmādharmasupuṣpastu sukhaduḥkhaphalodayaḥ
Translation
तो महाभूतांच्या प्रकाशाने उजळलेला असून विशेषरूपी पानांनी युक्त आहे; धर्म-अधर्म ही त्याची सुंदर पुष्पे आणि सुख-दुःख हा त्याच्या फळांचा उदय आहे.
Word by Word
महाभूत-प्रकाशःmanifestation of the great elements
महाभूत-प्रकाशः:
Karta-anvayi (कर्तृसम्बन्धी विशेषण)
TypeAdjective
Rootमहा (प्रातिपदिक) + भूत (प्रातिपदिक) + प्रकाश (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष—‘महाभूतानां प्रकाशः’ (illumination/manifestation of the great elements); agrees with सः
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; conjunction (समुच्चय)
विशेषैःwith particulars; with differentiations
विशेषैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootविशेष (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; तृतीया-विभक्ति (Instrumental/करण), बहुवचन
पत्रवान्having leaves
पत्रवान्:
Karta-anvayi (कर्तृसम्बन्धी विशेषण)
TypeAdjective
Rootपत्रवत् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; मतुप्-अर्थक ‘-वत्’ (possessive)
तुbut; indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; adversative/contrast particle
सःhe/that (entity)
सः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुल्लिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
धर्म-अधर्म-सु-पुष्पःhaving good flowers of dharma and adharma
धर्म-अधर्म-सु-पुष्पः:
Karta-anvayi (कर्तृसम्बन्धी विशेषण)
TypeAdjective
Rootधर्म (प्रातिपदिक) + अधर्म (प्रातिपदिक) + सु (उपसर्ग/अव्यय) + पुष्प (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष—‘धर्माधर्मौ (यस्य) सुपुष्पौ’ (having good flowers as dharma and adharma); agrees with सः
तुand/but
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; particle
सुख-दुःख-फल-उदयःproducing fruits of pleasure and pain
सुख-दुःख-फल-उदयः:
Karta-anvayi (कर्तृसम्बन्धी विशेषण)
TypeAdjective
Rootसुख (प्रातिपदिक) + दुःख (प्रातिपदिक) + फल (प्रातिपदिक) + उदय (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष—‘सुखदुःखयोः फलानाम् उदयः’ (yielding fruits of pleasure and pain); agrees with सः