Shloka 42
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
तस्याभिध्यायतो योन्त्यः सात्त्विकः समजायत / ऊर्द्धस्रोतस्तृतीयस्तु तद्वै चोर्द्धं व्यवस्थितम्
Transliteration
tasyābhidhyāyato yontyaḥ sāttvikaḥ samajāyata / ūrddhasrotastṛtīyastu tadvai corddhaṃ vyavasthitam
Translation
त्याच्या ध्यानाने सात्त्विक योनी उत्पन्न झाली. तिसरी ‘ऊर्ध्वस्रोत’ अशी, जी वरच्या दिशेस स्थित आहे.
Word by Word
तस्यof him/its
तस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; सर्वनाम (pronoun)
अभिध्यायतःwhile (he) was meditating
अभिध्यायतः:
सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive absolute-like)
TypeVerb
Rootअभि-ध्यै (धातु)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त (present active participle); पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन; ‘अभिध्यायत्’ = meditating
योन्यःwombs/origins (classes of beings)
योन्यः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयोनि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन
सात्त्विकःsattvic
सात्त्विकः:
विशेषण (of implied subject)
TypeAdjective
Rootसात्त्विक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण (qualifier)
समजायतarose/was born
समजायत:
क्रिया (Verb/action)
TypeVerb
Rootसम्-जन् (धातु)
Formलङ् (Imperfect/past), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; आत्मनेपद
ऊर्ध्वस्रोतःthe upward-stream (class)
ऊर्ध्वस्रोतः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootऊर्ध्व + स्रोतस् (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः/कर्मधारय-सदृशः (upward-flowing)
तृतीयःthird
तृतीयः:
विशेषण (of ऊर्ध्वस्रोतः)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; क्रमवाचक विशेषण (ordinal)
तुbut/indeed
तु:
सम्बन्धसूचक (discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle); विरोध/विशेषार्थे
तत्that
तत्:
कर्ता/कर्म (contextual)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; सर्वनाम
वैindeed
वै:
सम्बन्धसूचक (emphasis)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपात (emphatic particle)
चand
च:
समुच्चय (coordination)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
ऊर्ध्वम्upwards
ऊर्ध्वम्:
अधिकरण/दिशा (directional adjunct)
TypeIndeclinable
Rootऊर्ध्व (प्रातिपदिक)
Formक्रियाविशेषण-अव्यय (adverb)
व्यवस्थितम्was established/placed
व्यवस्थितम्:
क्रियाविशेषण/विधेय (predicate)
TypeVerb
Rootवि-अव-स्था (धातु)
Formभूतकर्मणि क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन