Shloka 81
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
तापुभौ योगधर्माणावारोप्यात्मानमात्मना / प्रजाधर्मं च कामं च वर्तयेते महौजसौ
Transliteration
tāpubhau yogadharmāṇāvāropyātmānamātmanā / prajādharmaṃ ca kāmaṃ ca vartayete mahaujasau
Translation
ते दोघे महौजस्वी योगधर्मांनी आत्म्याला आत्म्यानेच उन्नत करून, प्रजाधर्म आणि काम—दोन्ही प्रवर्तित करतात।
Word by Word
तापु-भौthe two ascetics
तापु-भौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतापु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; (पाठानुसार) ‘तापुभौ’—the two ascetics/performers of tapas
योग-धर्माणौthe disciplines of yoga
योग-धर्माणौ:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootयोग (प्रातिपदिक) + धर्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), द्विवचन; ‘योगस्य धर्मौ’—the disciplines of yoga
आरोप्यhaving placed
आरोप्य:
Purvakala (पूर्वकाल क्रिया)
TypeIndeclinable
Rootआ + रूप्/रोप् (धातु) → आरोप्य (क्त्वान्त/gerund)
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund) — “having imposed/placed”
आत्मानम्the self
आत्मानम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; आत्मवाचक (reflexive)
आत्मनाby themselves
आत्मना:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; करण—“by oneself”
प्रजा-धर्मम्duty of progeny
प्रजा-धर्मम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक) + धर्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘प्रजायाः धर्मम्’—duty/law concerning progeny
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/वाक्यसम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
कामम्desire
कामम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकाम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/वाक्यसम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
वर्तयेतेthey practice/they set in motion
वर्तयेते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवृत् (धातु) (णिच्) → वर्तय (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, द्विवचन; आत्मनेपद; णिजन्त—“they cause to proceed/they practice”
महा-ओजसौof great vigor
महा-ओजसौ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootमहा (प्रातिपदिक) + ओजस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; बहुव्रीहि—“महद् ओजः यस्य सः” (of great vigor)