Shloka 54
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूत सर्गः स उच्यते / वैकारिकस्तृतीयस्तु चैद्रियः सर्ग उच्यते
Transliteration
tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūta sargaḥ sa ucyate / vaikārikastṛtīyastu caidriyaḥ sarga ucyate
Translation
तन्मात्रांचा दुसरा भूत-सर्ग म्हणतात; वैकारिक तिसरा, आणि इंद्रियांचा सर्गही तिसराच म्हणतात.
Word by Word
तन्मात्राणाम्of the tanmātras
तन्मात्राणाम्:
Shashthi-sambandha (षष्ठीसम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतन् + मात्रा (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे षष्ठी बहुवचन; ‘of the tanmātras (subtle elements)’
द्वितीयःsecond
द्वितीयः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्वितीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचन; क्रमवाचक-विशेषण
तुindeed/but
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविशेष/विरोधार्थक-निपात
भूतelemental
भूत:
Visheshana (विशेषण)
TypeNoun
Rootभूत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा एकवचन; ‘elemental (bhūta)’ (समासपूर्वपद-भाव)
सर्गःcreation
सर्गः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचन
सःthat
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचन
उच्यतेis called
उच्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलट् कर्मणि (passive) प्रथमपुरुष एकवचन
वैकारिकःvaikārika (modificatory)
वैकारिकः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवैकारिक (प्रातिपदिक; विकार-सम्बन्धी)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचन; ‘pertaining to modification (vikāra)’
तृतीयःthird
तृतीयः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचन; क्रमवाचक-विशेषण
तुindeed/but
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविशेष/विरोधार्थक-निपात
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-निपात
ऐन्द्रियःsensory
ऐन्द्रियः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootऐन्द्रिय (प्रातिपदिक; इन्द्रिय-सम्बन्धी)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचन; ‘sensory/pertaining to the senses’
सर्गःcreation
सर्गः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचन
उच्यतेis called
उच्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलट् कर्मणि (passive) प्रथमपुरुष एकवचन