Shloka 103
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
अव्यक्तं कारणं यत्र नित्यं सदसदात्मकम् / प्रधानं प्रकृतिंमायां चैवाहुस्तत्त्वचिन्तकाः
Transliteration
avyaktaṃ kāraṇaṃ yatra nityaṃ sadasadātmakam / pradhānaṃ prakṛtiṃmāyāṃ caivāhustattvacintakāḥ
Translation
जिथे नित्य, सत्-असत्-स्वरूप कारण अव्यक्त आहे, त्यालाच तत्त्वचिंतक ‘प्रधान’, ‘प्रकृती’ आणि ‘माया’ असे म्हणतात.
Word by Word
अव्यक्तम्unmanifest
अव्यक्तम्:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootअ-व्यक्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom./Acc. 1st/2nd), एकवचन (Singular); विशेषण (adjective) कारणम् इति
कारणम्cause
कारणम्:
Adhikarana (अधिकरण/Locative sense via यत्र)
TypeNoun
Rootकारण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom./Acc. 1st/2nd), एकवचन (Singular)
यत्रwhere
यत्र:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeIndeclinable
Rootयत्र (अव्यय)
Formदेश/अधिकरण-वाचक-अव्यय (relative adverb: where)
नित्यम्always
नित्यम्:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण/Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootनित्य (प्रातिपदिक)
Formक्रियाविशेषणरूपेण अव्ययीभूतम् (adverbial accusative: always)
सत्-असत्-आत्मकम्having the nature of being and non-being
सत्-असत्-आत्मकम्:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootसत् (प्रातिपदिक) + असत् (प्रातिपदिक) + आत्मक (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom./Acc. 1st/2nd), एकवचन (Singular); विशेषण (adjective) कारणम् इति
प्रधानम्Pradhāna (primordial matter)
प्रधानम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootप्रधान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom./Acc. 1st/2nd), एकवचन (Singular); (सांख्ये) मूलप्रकृतिः
प्रकृतिम्Prakṛti (nature)
प्रकृतिम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootप्रकृति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)
मायाम्Māyā (illusion/power)
मायाम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootमाया (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)
चand
च:
Samuccaya (समुच्चय/Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
एवindeed
एव:
Avadharana (अवधारण/Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण-अव्यय (particle of emphasis)
आहुःthey say/call
आहुः:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootअह् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन (Plural); परस्मैपद
तत्त्वचिन्तकाःthinkers of truth; philosophers
तत्त्वचिन्तकाः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतत्त्व-चिन्तक (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), बहुवचन (Plural)