Adhyaya 24

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महादृवायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ध्रुवचर्याकीर्त्तनं नाम त्रयोविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा तु सुनयः पुनस्ते संशयान्विताः / पप्रच्छुरुत्तरं भूयस्तदा ते रोमहर्षणम्

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्डपुराणाच्या पूर्वभागातील द्वितीय अनुशङ्गपादात ‘ध्रुवचर्याकीर्तन’ नावाचा तेवीसावा अध्याय. सूत म्हणाले—हे ऐकून सुनय पुन्हा संशययुक्त होऊन रोमहर्षणास अधिक उत्तर विचारू लागले।

Verse 2

यदेतदुक्तं भवतागृहाणीत्येव विस्तृतम् / कथं देवगृहाणि स्युः कथं ज्योतींषिवर्णय

तुम्ही जे विस्ताराने ‘गृहे स्वीकारा’ असे सांगितले, ते कसे? देवगृहे कशी असतात, आणि ज्योतींचे वर्णन कसे करावे?

Verse 3

एतत्सर्वं समाचक्ष्व ज्योतिषां चैव निर्णयम् / वायुरुवाच श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः

हे सर्व सांगावे, आणि ज्योतींचा निर्णयही करावा. वायू म्हणाला—त्यांचे वचन ऐकून तेव्हा सूत एकाग्र झाला.

Verse 4

उवाच परमं वाक्यं तेषां संशयनिर्णयम् / अस्मिन्नर्थे माहाप्राज्ञैर्यदुक्तं ज्ञानबुद्धिभिः

मग त्याने त्यांच्या संशयाचा निर्णय करणारे परम वचन सांगितले—या विषयात महाप्राज्ञांनी ज्ञानबुद्धीने जे म्हटले आहे ते.

Verse 5

एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्भवम् / यथा देवगृहाणीह सूर्यचन्द्रग्रहाः स्मृताः

आता मी तुम्हाला सूर्य-चंद्राच्या उत्पत्तीचे वर्णन करीन—आणि येथे सूर्य-चंद्रग्रह कसे देवगृह म्हणून स्मृत आहेत ते.

Verse 6

ततः परं च त्रिविधस्याग्नेर्वक्ष्ये समुद्भवम् / दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेरब्योनेः पार्थि वस्य तु

यानंतर मी त्रिविध अग्नीची उत्पत्ती सांगीन—दिव्य अग्नी, भौतिक अग्नी, तसेच अब्योनि आणि पार्थिव अग्नीची.

Verse 7

व्युष्टायां तु रजन्यां वै ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः / अव्याकृतमिदं त्वासीन्नैशेन तमसावृतम्

रात्रि व्यतीत झाल्यावर, अव्यक्त-जन्मा ब्रह्माच्या काळी हे सर्व जग अव्याकृत होते आणि रात्रीच्या तमाने आच्छादित होते।

Verse 8

सर्वभूतावशिष्टे ऽस्मिंल्लोके नष्टविशेषणे / स्वयंभूर्भगवांस्तत्र लोकतन्त्रार्थसाधकः

या लोकी सर्व भूतांचे लय होऊन विशेषता नष्ट झाल्या असता, तेथे भगवान् स्वयंभू लोकव्यवस्था सिद्ध करण्यासाठी प्रकट झाले।

Verse 9

खद्योतवत्स व्यचरदाविर्भावचिकीर्षया / सो ऽग्निं दृष्ट्वाथ लोकादौ पृथिवीजलसंश्रितम्

आविर्भाव करण्याच्या इच्छेने तो काजव्याप्रमाणे विचरू लागला; मग लोकाच्या आदिकाळी पृथ्वी व जलात आश्रित अग्नी त्याने पाहिला।

Verse 10

संवृत्य तं प्रकाशार्थं त्रिधा व्यमजदीश्वरः / पवनो यस्तु लोके ऽस्मिन्पार्थिवः सो ऽग्निरुच्यते

प्रकाशासाठी ईश्वराने त्यास आवरून तीन प्रकारे विभागले; या लोकी जो पवन पार्थिव (स्थूल) आहे, तोच ‘अग्नी’ म्हणून ओळखला जातो।

Verse 11

यश्चासौ तपते सूर्ये शुचिरग्निस्तु स स्मृतः / वैद्युतो ऽब्जस्तु विज्ञेयस्तेषां वक्ष्ये ऽथ लक्षमम्

जो सूर्यांत तपतो तो ‘शुचि-अग्नी’ म्हणून स्मरला जातो; आणि जो विद्युत्स्वरूप जलात स्थित आहे तो जाणावा—आता मी त्यांची लक्षणे सांगतो।

Verse 12

वैद्युतो जाठरः सौरो ह्यपां गर्भास्त्रयो ऽग्रयः / तस्मादपः पिबन्सूर्यो गोभिर्दीप्यत्यसौ दिवि

वैद्युत, जाठर आणि सौर—हे जलाच्या गर्भातून उत्पन्न झालेले तीन श्रेष्ठ तेज आहेत. म्हणून सूर्य जल पिऊन आपल्या किरणांनी आकाशात दीप्त होतो.

Verse 13

वैद्युतेन समाविष्टो वार्ष्यो नाद्भिः प्रशाम्यति / मानवा नां च कुक्षिस्थो नाद्भिः शास्यति पावकः

जो अग्नी वैद्युत तेजाने आविष्ट होऊन वर्षारूपाने प्रकटतो, तो पाण्याने शांत होत नाही. तसेच मानवांच्या उदरात स्थित पावकही पाण्याने वश होत नाही.

Verse 14

तस्मात्सौरो वैद्युतश्च जाठरश्चप्यनिन्धनः / किञ्चिदप्सु मतं तेजः किञ्चिद्दृष्टमबिं धनम्

म्हणून सौर, वैद्युत आणि जाठर—हे तिन्ही अनिंधन आहेत. यांपैकी काही तेज जलात अंतर्निहित मानले जाते, तर काही तेज इंधनाविना प्रत्यक्ष दिसते.

Verse 15

काष्ठेन्धनस्तु निर्मथ्यः सो ऽद्भिः शाम्यति पावकः / अर्चिष्मान्पवमानो ऽग्निर्निष्प्रभो जाठरः स्मृतः

काष्ठ-इंधन मथून उत्पन्न झालेला पावक पाण्याने शांत होतो. ज्वालायुक्त पवमान अग्नी दीप्तिमान असतो; परंतु जाठर अग्नी निष्प्रभ मानला आहे.

Verse 16

यश्चायं मण्डले शुक्लो निरूष्मा संप्रकाशकः / प्रभा सौरी तु पादेन ह्यस्तं याति देवाकरे

आणि जो हा मंडलात श्वेत, उष्मारहित, प्रकाश देणारा तेज आहे—ती सौर प्रभा होय; ती देवाकर (सूर्य) मध्ये एका पादाने अस्त जाते.

Verse 17

अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते / उद्यन्तं च पुनः सूर्यमौष्णमयमाग्नेयमाविशत्

रात्री अग्नीत प्रवेश करते, म्हणून ती दूरूनही प्रकाशते. आणि पुन्हा उदय पावणाऱ्या सूर्यांत अग्निमय उष्णता प्रवेश करते.

Verse 18

पादेन पार्थिवस्याग्नेस्तस्मादग्निस्तपत्यसौ / प्राकाश्यं च तथौष्ण्यं च सौराग्नेये तु तेजसी

पार्थिव अग्नीच्या एका अंशामुळेच ही अग्नी तापते. सौर-अग्नेय तेजात प्रकाशही आहे आणि उष्णताही आहे.

Verse 19

परस्परानुप्रवेशादाप्यायेते परस्परम् / उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तथा ह्यग्निश्च दक्षिणे

परस्परांत प्रवेश झाल्याने ते एकमेकांना पोषक ठरतात. पृथ्वीच्या उत्तरेकडील अर्धभागात (एकाचे) आणि दक्षिणेकडे अग्नीचेही (स्थान) आहे.

Verse 20

उत्तिष्ठति पुनः सूर्ये रात्रिराविशते ह्यपः / तस्मात्तप्ता भवन्त्यापो दिवारत्रिप्रवेशनात्

सूर्य पुन्हा उगवला की रात्रि जलात प्रवेश करते. म्हणून दिवस-रात्रि यांच्या प्रवेशामुळे पाणी तापते.

Verse 21

अस्तं याति पुन सूर्ये अहर्वै प्रविशत्यपः / तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो ऽदृश्यन्त भास्वराः

सूर्य पुन्हा अस्ताला गेला की दिवस जलात प्रवेश करतो. म्हणून रात्री पुन्हा शुभ्र, तेजस्वी पाणी दिसते.

Verse 22

एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे / उदयास्तमने नित्यमहोरात्रं विशत्यपः

या क्रमयोगाने पृथ्वीच्या दक्षिण व उत्तर भागात जल नित्य उदय-अस्ताच्या मार्गाने अहोरात्र प्रविष्ट होते।

Verse 23

यश्चासौ तपते सूर्यः पिबन्नंभो गभस्तिभिः / पार्थिवाग्निविमिश्रो ऽसौ दिव्यः शुचिरिति स्मृतः

जो सूर्य तपतो, तो किरणांनी जल पितो; पार्थिव अग्नीने मिश्रित असूनही तो दिव्य व शुचि असा स्मृत आहे।

Verse 24

सहस्रपादसौ वह्निर्घृतकुंभनिभः शुचिः / आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः

सहस्रपाद असा तो शुचि वह्नी, घृतकुंभासारखा दीप्त, नाड्यांच्या सहस्राने सर्व बाजूंनी जल आदत्ते।

Verse 25

नादेयीश्चैव सामुद्रीः कौप्याश्चैव समन्ततः / स्थावरा जङ्गमाश्चैव याश्च कुल्यादिका अपः

नदीतील, समुद्रातील तसेच सर्वत्र विहिरींचे जल; स्थावर-जंगमांत असलेले आणि कुल्या इत्यादी नाल्यांचे जे जल—ते सर्व।

Verse 26

तस्य रश्मिसहस्रं तु शीतवर्षोष्णनिःस्तवम् / तासां चतुःशता नाड्यो वर्षन्ते चित्र मूर्त्तयः

त्याच्या किरणांचा सहस्र शीत, वर्षा व उष्णता प्रकट करतो; आणि त्यांपैकी चारशे नाड्या विविध रूपांनी वर्षा पाडतात।

Verse 27

चन्दनाश्चैव साध्यश्च कूतनाकूतनास्तथा / अमृता नामतः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः

चन्दना, साध्य तसेच कूतना-अकूतना—‘अमृता’ या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या सर्व किरणा वर्षेची सृष्टी करतात।

Verse 28

हिमोद्गताश्च ताभ्यो ऽन्या रश्मयस्त्रिशताः पुनः / दृश्या मेघाश्च याम्यश्च ह्रदिन्यो हिमसर्जनाः

त्यांच्यापासून पुन्हा हिमोद्गत अशा तीनशे अन्य किरणा उत्पन्न होतात; त्या दृश्य, मेघ, याम्य व ह्रदिनी म्हणून ओळखल्या जाऊन हिमाची निर्मिती करतात।

Verse 29

चन्द्रास्ता नामतः प्रोक्ता मिताभास्तु गभस्तयः / शुक्लाश्च कुहकाश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा

त्या ‘चन्द्रा’ या नावाने सांगितल्या आहेत; त्यांची गभस्ती मित-प्रभा असते. तसेच शुक्ला, कुहका, ‘गावो’ आणि ‘विश्वभृत’ही आहेत।

Verse 30

शुक्लास्ता नामतः सर्वस्त्रिशता धर्मसर्जनाः / समं विभज्य नाडीस्तु मनुष्टपितृदेवताः

‘शुक्ला’ या नावाच्या त्या सर्व तीनशे किरणा धर्माची सृष्टी करणाऱ्या आहेत; त्या नाड्या समप्रमाणे विभागून मनुष्य, पितृ व देवतांमध्ये प्रवाहित होतात।

Verse 31

मनुष्यानौषधेनेह स्वधया तु पितॄनपि / अमृतेन सुरान्सर्वांस्त्रींस्त्रिभिस्तर्पयत्यसौ

तो येथे औषधीने मनुष्यांना, स्वधाने पितरांना, आणि अमृताने सर्व देवांना—अशा तिघांनाही तिन्ही प्रकारे तृप्त करतो।

Verse 32

वसंते चैव ग्रीष्मे च शतैः स तपति त्रिभिः / वर्षास्वथो शरदि वै चतुर्भिश्च प्रवर्षति

वसंत व ग्रीष्म ऋतूत तो तीनशे किरणांनी तो ताप देतो; आणि वर्षा व शरद ऋतूत चारशे किरणांनी तो पर्जन्य पाडतो।

Verse 33

हेमन्ते शिशिरे चैव हिम मुत्सृजते त्रिभिः / इन्द्रो धाता भगः पूषा मित्रो ऽथ वरुणोर्ऽयमा

हेमंत व शिशिर ऋतूत तो तीनशे किरणांनी हिम सोडतो; (आदित्यरूपे) इंद्र, धाता, भग, पूषा, मित्र, वरुण आणि अर्यमा असे आहेत।

Verse 34

अंशुर्विवस्वास्त्वष्टा च सविता विष्णुरेव च / माघमासे तु वरुणः पूषा चैव तु फलाल्गुने

अंशु, विवस्वान, त्वष्टा, सविता आणि विष्णु—हे (आदित्यरूप) आहेत; माघ महिन्यात वरुण, आणि फाल्गुनात पूषा असे मानले आहेत।

Verse 35

चैत्रे मासि तु देतोंशुर्धाता वैशाखतापनः / ज्येष्ठमासे भवेदिन्द्रश्चाषाढे सविता रविः

चैत्र महिन्यात देतोऽंशु, वैशाखात धाता (तापन), ज्येष्ठात इंद्र, आणि आषाढात सविता-रवि (रूप) होतो।

Verse 36

विवस्वाञ्छ्रावणे मासि प्रोष्ठे मासे भागः स्मृतः / पर्जन्यो ऽश्वयुजे मासि त्वष्टा च कार्तिके रविः

श्रावण महिन्यात विवस्वान, प्रोष्ठपदात भग स्मृत; आश्वयुजात पर्जन्य, आणि कार्तिकात त्वष्टा व रवि (रूप) होतात।

Verse 37

मार्गशीर्षे भवेन्मित्रः पौषेविष्णुः सनातनः / पञ्चरश्मिसहस्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि

मार्गशीर्षात सूर्य ‘मित्र’रूप होतो, आणि पौषात सनातन ‘विष्णु’रूप। वरुणाच्या अर्ककर्मात पाच सहस्र रश्मी प्रवर्ततात।

Verse 38

षड्भिः सहस्रैः पूषा तु देवो ऽशुसप्तभिस्तथा / धाताष्टभिः सहस्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः

सहा सहस्र रश्मींनी देव पूषा, सात सहस्रांनी अशु। आठ सहस्रांनी धाता, आणि नऊ सहस्र रश्मींनी शतक्रतु (इंद्र) प्रवर्ततो।

Verse 39

सविता दशभिर्याति यात्येकादशभिर्भगः / सप्तभिस्तपते सित्रस्त्वष्टा चैवाष्टभिस्तपेत्

सविता दहा (सहस्र) रश्मींनी चालतो, आणि भग अकरा रश्मींनी। सित्र सात रश्मींनी तपतो, तसेच त्वष्टा आठ (सहस्र) रश्मींनी तपतो।

Verse 40

अर्यमा दशाभिर्याति पर्जन्यो नवभिस्तपेत् / षड्भी रश्मिसहस्रैस्तु विषणुस्तपति मेदिनीम्

अर्यमा दहा (सहस्र) रश्मींनी चालतो, पर्जन्य नऊ रश्मींनी तपतो। आणि विषणु सहा सहस्र रश्मींनी मेदिनी (पृथ्वी) तापवितो।

Verse 41

वसंते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मेर्ऽकः कनकप्रभः / श्वेतवर्णस्तु वर्षासु पाण्डुः शरदि भास्करः

वसंतात सूर्य कपिल (तांबूसदृश) वर्णाचा; ग्रीष्मात अर्क सुवर्णप्रभ. वर्षाकाळी तो श्वेतवर्ण; आणि शरदात भास्कर पांडुवर्ण दिसतो।

Verse 42

हेमन्ते ताम्रवर्णस्तु शैशिरे लोहितो रविः / इति वर्णाः समा ख्याताः सूर्यस्यर्तुसमुद्भवाः

हेमंतात सूर्य तांबूसदृश वर्णाचा, आणि शिशिरात रवी लोहितवर्णाचा होतो. अशा रीतीने ऋतूंमुळे उत्पन्न सूर्याचे वर्ण प्रसिद्ध आहेत.

Verse 43

औषधीषु बलं धत्ते स्वधया च पिदृष्वपि / सूर्यो ऽमरेष्वप्यमृतं त्रयं त्रिषु न यच्छति

सूर्य औषधींमध्ये बल धारण करतो आणि पितरांमध्ये स्वधा द्वारा तृप्ती देतो. देवांमध्येही अमृताचा आधार तोच आहे; तरीही तो या तिघांमध्ये परस्परांचे त्रय देत नाही.

Verse 44

एवं रश्मिसहस्रं तु सौरं लोकार्थसाधकम् / भिद्यते ऋतुमासाद्य जलशीतोष्णनिस्रवम्

अशा प्रकारे लोकहित साधणारे सूर्याचे सहस्र किरण ऋतूला प्राप्त होऊन विभागले जातात आणि पाण्यात शीत-उष्णतेचा प्रवाह निर्माण करतात.

Verse 45

इत्येतन्मण्डलं शुक्लं भास्वरं सूर्य संज्ञितम् / नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठा योनिरेव च

अशा रीतीने हे श्वेत, तेजस्वी मंडल ‘सूर्य’ म्हणून ओळखले जाते. नक्षत्रे, ग्रह आणि सोम (चंद्र) यांची प्रतिष्ठा व उत्पत्तीचे कारण हेच आहे.

Verse 46

चन्द्रऋक्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसंभवाः / नक्षत्राधिपतिः सोमो ग्रह राजो दिवाकरः

चंद्र, नक्षत्रे आणि सर्व ग्रह हे सर्व सूर्यसम्भव आहेत असे जाणावे. नक्षत्रांचा अधिपती सोम आहे आणि ग्रहांचा राजा दिवाकर (सूर्य) आहे.

Verse 47

शेषाः पञ्च ग्रहा ज्ञेया ईश्वराः कामचारिणः / पठ्यते चाग्निरादित्य उदकं चन्द्रमाः स्मृतः

उरलेले पाच ग्रह ईश्वरस्वरूप, इच्छेनुसार विचरण करणारे असे जाणावे. पाठात अग्नीला आदित्य म्हटले आहे आणि जलाला चंद्र असे स्मरले आहे.

Verse 48

शेषाणा प्रकृतीः स्मयग्वर्ण्यमाना निबोधत / सुरसेनापतिः स्कन्दः पठ्यते ऽङ्गारको ग्रहः

उरलेल्या ग्रहांच्या प्रकृती सम्यक् वर्णन केल्या जात आहेत—ऐका. देवसेनेचा सेनापती स्कंद हाच ‘अंगारक’ ग्रह म्हणून पठित आहे.

Verse 49

नारायणं बुधं प्राहुर्वेदज्ञानविदो बुधाः / रुद्रो वैवस्वतः साक्षाद्यमो लोकप्रभुः स्वयम्

वेदज्ञान जाणणारे ज्ञानी बुध ग्रहाला नारायण म्हणतात. आणि रुद्रच वैवस्वत—साक्षात् यम, लोकांचा प्रभू—स्वतः आहे.

Verse 50

महाग्रहो द्विजश्रेष्ठो मन्दगामी शनैश्वरः / देवासुरगुरू द्वौ तु भानुमन्तौ महा ग्रहौ

महाग्रह, द्विजश्रेष्ठ, मंदगामी शनैश्वर आहे. तसेच देव आणि असुर यांचे दोन गुरु—शुक्र व बृहस्पती—तेजस्वी महाग्रह आहेत.

Verse 51

प्रजापतिसुतावेतावुभौ शुक्रबृहस्पती / आदित्यमूलमखिलं त्रैलोक्यं नात्र संशयः

हे दोघे—शुक्र व बृहस्पती—प्रजापतीचे पुत्र आहेत. अखिल त्रैलोक्याचे मूळ आदित्यच आहे; यात संशय नाही.

Verse 52

भवत्यस्माज्जगत्कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम् / रुद्रोपेन्द्रेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्रास्त्रिदिवौकसाम्

याच्यापासून देव-असुर-मानवांसह संपूर्ण जगत् उत्पन्न होते; रुद्र, उपेंद्र, इंद्र, चंद्र तसेच त्रिदिववासी श्रेष्ठ विप्रही याच्यापासूनच आहेत।

Verse 53

द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्नं यत्तेजः सार्वलौकिकम् / सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः

जे सर्व तेजस्वींची पूर्ण ज्योती आणि सर्वलोकांत व्यापलेले तेज आहे, तोच सर्वात्मा, सर्वलोकेश्वर, महादेव व प्रजापती आहे।

Verse 54

सूर्य एव त्रिलोकस्य सूलं परमदैवतम् / ततः संजायते सर्वं तत्र चैव प्रलीयते

सूर्यच त्रिलोकाचा शूलस्वरूप परम देव आहे; त्याच्यापासून सर्व काही उत्पन्न होते आणि त्याच्यातच विलीन होते।

Verse 55

भावाभावौ हि लोकानामादित्यान्निःमृतौ पुरा / जगज्ज्ञेयो ग्रहो विप्रा दीप्तिमान्सुप्रभो रविः

हे विप्रांनो! लोकांचा भाव व अभाव पूर्वी आदित्यापासूनच निघाला; जगताला जाणण्याजोगा ग्रह तोच दीप्तिमान, सुप्रभ रवी आहे।

Verse 56

अत्र गच्छन्ति निधनं जायन्ते च पुनः पुनः / क्षणा मुहूर्त्ता दिवसा निशाः पक्षाश्च कृत्स्नशः

इथेच क्षण, मुहूर्त, दिवस, रात्र आणि सर्व पक्ष पुन्हा पुन्हा जन्मतात आणि पुन्हा पुन्हा नाश पावतात।

Verse 57

मासाः संवत्सराश्चैव ऋतवो ऽथ युगानि च / तदादित्यादृते ह्येषा कालंसख्या न विद्यते

मास, संवत्सर, ऋतु आणि युगे—हे सर्व; त्या आदित्यावाचून काळाची गणना होत नाही।

Verse 58

कालादृते न निगमो न दीक्षा नाह्निकक्रमः / ऋतूनामविभागाच्च पुष्पमूलफलं कुतः

काळावाचून न निगम-विधी, न दीक्षा, न दैनंदिन कर्मक्रम; आणि ऋतूंचा विभाग नसता पुष्प, मूळ, फळ कुठून येईल?

Verse 59

कुतः सस्यविनिष्पत्तिस्तृणौषधिगणो ऽपि वा / अभावो व्यवहाराणां जन्तूनां दिवि चैह च

धान्याची निष्पत्ती कुठून होईल, किंवा तृण-औषधींचा समूह तरी कसा होईल? आणि प्राण्यांचे व्यवहारच नाहीसे होतील—स्वर्गातही व इथेही।

Verse 60

जगत्प्रतापनमृते भास्करं वारितस्करम् / स एष कालश्चाग्निश्च द्वादशात्मा प्रजापतिः

जगाला तापविणारा भास्कर नसता अंधकाररूपी चोराला कोण रोखील? तोच काळ, तोच अग्नी—द्वादशात्मा प्रजापती।

Verse 61

तपत्येष द्विजश्रेष्ठास्त्रैलोक्यं सचराचरम् / स एष तेचसां राशिस्तमो घ्रन्सार्वलौकिकम्

हे द्विजश्रेष्ठांनो! हा चराचरांसह त्रैलोक्य तापवितो; हाच तेजाचा पुंज आहे, जो सर्वलोकातील तम नष्ट करतो।

Verse 62

उत्तमं मार्गमास्थाय वायोर्भाभिरिदं जगत् / पार्श्वमूर्ध्वमधश्चैव तापयत्येष सर्वशः

उत्तम मार्गाचा आश्रय घेऊन वायूच्या प्रभांनी हे जगत् पार्श्व, ऊर्ध्व व अधः—सर्व बाजूंनी तापविले जाते।

Verse 63

यथा प्रभाकरो दीपोगृहमध्ये ऽवलंबितः / पार्श्वमूर्ध्वमधश्चैव तमो नाशयते समम्

जसा प्रकाश देणारा दीप घराच्या मध्यभागी लटकविला असता तो पार्श्व, ऊर्ध्व व अधः—समप्रमाणे—अंधार नष्ट करतो।

Verse 64

तद्वत्सहस्रकिरणो ग्रहराजो जगत्पतिः / सूर्यो गोभिर्जगत्सर्वमादीपयति सर्वतः

त्याप्रमाणे सहस्रकिरण, ग्रहांचा राजा, जगत्पती सूर्य आपल्या किरणांनी सर्व जगत् सर्वत्र प्रकाशमान करतो।

Verse 65

रवे रश्मिसहस्रं यत्प्राङ्मया समुदात्दृतम् / तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयो नयः

रवीच्या ज्या सहस्र किरणांचा पूर्वी उल्लेख केला, त्यांपैकी पुन्हा सात किरणे श्रेष्ठ आहेत—जी ग्रहांना नेणारी (मार्गदर्शक) आहेत।

Verse 66

सुषुम्णो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च / विश्वश्रवाः पुनश्चान्यः संपद्वसुरतः परः

त्या (सात श्रेष्ठ किरणा) आहेत—सुषुम्ण, हरिकेश, विश्वकर्मा, विश्वश्रवा; आणि आणखी दोन—संपद् व वसुरत—अतिशय श्रेष्ठ आहेत।

Verse 67

अर्वावसुः पुनश्चान्यः स्वराडन्यः प्रकीर्त्तितः / सुषुम्णः सूर्यरश्मिस्तु क्षीण शशिनमेधयेत्

पुन्हा एक ‘अर्वावसु’ अशी किरण सांगितली आहे आणि दुसरी ‘स्वराट’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. ‘सुषुम्णा’ ही सूर्याची किरण असून ती क्षीण चंद्रालाही पुष्ट करते.

Verse 68

तिर्यगूर्ध्वप्रचारो ऽसौ सुषुम्णः परिकीर्त्तितः / हरि केशः पुरस्ताद्य ऋक्षयोनिः स कीत्यते

‘सुषुम्णा’ ही तिरकी व ऊर्ध्व अशा दोन्ही दिशांनी प्रवास करणारी म्हणून सांगितली आहे. जी पूर्वेकडे आहे ती ‘हरिकेश’ आणि ‘ऋक्षयोनि’ म्हणून कीर्तिली जाते.

Verse 69

दक्षिणे विश्वकर्मा तु रश्मिन्वर्द्धयते वुधम् / विश्वश्रवास्तु यः पश्चच्छुक्रयोनिः स्मृतो बुधैः

दक्षिणेस ‘विश्वकर्मा’ नावाची किरण बुधाला वाढविते. आणि जी पश्चिमेस आहे ती ‘विश्वश्रवा’; पंडितांनी तिला ‘शुक्रयोनि’ असे स्मरले आहे.

Verse 70

संपद्वसुस्तु यो रश्मिः स योनिर्लोहितस्य तु / षष्ठस्त्वर्व्वावसू रश्मिर्योनिस्तु स बृहस्पतेः

‘संपद्वसु’ ही जी किरण आहे ती ‘लोहित’ (मंगळ) याची योनि/उत्पत्तिस्थान आहे. आणि सहावी ‘अर्वावसु’ किरण बृहस्पतीची योनि म्हणून सांगितली आहे.

Verse 71

शनैश्चरंपुन श्चापि रश्मिराप्यायते स्वराट् / एवं सूर्यप्रभावेण ग्रहनक्षत्रतारकाः

आणि ‘स्वराट’ नावाच्या किरणाने शनैश्चर (शनि) देखील पुष्ट होतो. अशा रीतीने सूर्याच्या प्रभावाने ग्रह, नक्षत्रे व तारे तेजस्वी होतात.

Verse 72

वर्त्न्ते दिवि ताः सर्वा विश्वं चैदं पुनर्जगत् / नक्षीयन्ते यतस्तानि तस्मान्नक्षत्रसंज्ञिताः

ती सर्व दिव्यात वर्ततात आणि हे सर्व विश्व पुन्हा पुन्हा चालते; कारण ती क्षीण होत नाहीत, म्हणून त्यांना ‘नक्षत्र’ असे म्हणतात।

Verse 73

क्षेत्राण्येतानि वै पूर्वमापतन्ति गभस्तिभिः / तेषां क्षेत्राण्यथादत्ते सूर्यो नक्षत्रकारकाः

ही क्षेत्रे पूर्वी किरणांसह प्रकट होतात; नंतर नक्षत्रांचा कारक असलेला सूर्य त्यांची क्षेत्रे यथावत् स्वीकारतो।

Verse 74

तीर्णानां सुकृतेनेह सुकृतान्ते ग्रहाश्रयात् / तारणात्तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव तारकाः

इथे पुण्याने पार गेलेल्यांना पुण्याच्या शेवटी ग्रहांचा आश्रय मिळतो; तारून नेण्यामुळे या ‘तारका’ आहेत आणि शुभ्र तेजामुळेही ‘तारका’ म्हणतात।

Verse 75

दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां चैव सर्वशः / आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसा तपसामपि

दिव्य, पार्थिव आणि रात्रिकालीन—सर्व प्रकारांतून; आदित्य आपल्या तेजाने नेहमीच सर्वांचे, तपस्व्यांच्या तपाचेही, आदान करतो।

Verse 76

स्वनं स्यन्दनार्थे चु धातुरेषु विभाव्यते / स्वनात्तेजसो ऽपां च तेनासौ सविता मतः

धातूंमध्ये ‘स्वन’ धातूचा अर्थ ‘स्यन्दन’ (प्रवाह करणे) असाही मानला जातो; तेज आणि जल यांना प्रवाहित करतो म्हणून तो ‘सविता’ मानला आहे।

Verse 77

बह्वर्थश्चदिरित्येष ह्लादने धातुरुच्यते / शुक्लत्वे चामृतत्वे च शीतत्वे च विभाव्यते

‘चदि’ हा धातू बहुअर्थी असून ह्लादन (आनंद) दर्शवितो; शुक्लत्व, अमृतत्व आणि शीतत्व यांतही तो प्रकट मानला जातो।

Verse 78

सूर्याचन्द्रमसो र्दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे / जलतेचौमये शुक्ले वृत्तकुंभनिभे शुभे

सूर्य व चंद्र यांची दिव्य, तेजस्वी मंडले आकाशात आहेत; ती जल-तेजोमय, शुक्ल, गोल कुंभासारखी आणि शुभ आहेत।

Verse 79

घनतोयात्मकं तत्र मण्डलं शशिनः स्मृतम् / घनतेजोमयं शुक्लं मण्डलं भास्करस्य तु

तेथे शशि (चंद्र) चे मंडल घन जलतत्त्वमय मानले आहे; आणि भास्कर (सूर्य) चे शुक्ल मंडल घन तेजतत्त्वमय आहे।

Verse 80

विशन्ति सर्वदेवास्तु स्थानान्येतानि सर्वशः / मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋक्षसूर्यग्रहाश्रयाः

सर्व देव सर्व प्रकारे या स्थानांत प्रवेश करतात; आणि सर्व मन्वंतरांत ते नक्षत्रे, सूर्य व ग्रह यांच्या आश्रयाने स्थित असतात।

Verse 81

तानि देवगृहाण्येव तदाख्यास्ते भवन्ति च / सौरं सूर्यो विशेत्स्थानं सौम्यं सोमस्तथैव च

ती स्थानेच देवगृहे आहेत आणि त्याच नावांनी प्रसिद्ध होतात; सूर्य ‘सौर’ स्थानी प्रवेश करतो आणि सोम (चंद्र) तसेच ‘सौम्य’ स्थानी।

Verse 82

शौक्रं शुक्रो विशेत्स्थानं षोड शार्चिः प्रभास्वरम् / जैवं बृहस्पतिश्चैव लौहितं चैव लोहितः

शुक्रदेव शौक्र नामक स्थानात प्रवेश करतो, जे सोळा किरणांनी तेजस्वी आहे. बृहस्पती जैव स्थानी आणि लोहित (मंगळ) लौहित स्थानी प्रवेश करतो.

Verse 83

शनैश्चरो र्विशेत्स्थानं देवः शानैस्चरं तथा / बौधं बुधो ऽथ स्वर्भानुः स्वर्भानुस्थानमास्थितः

शनैश्चर (शनि) शनैश्चर नामक स्थानात प्रवेश करतो; देवही तसेच शानैश्चर स्थानी. मग बुध बौध स्थानी, आणि स्वर्भानु आपल्या स्वर्भानु-स्थानी स्थित होतो.

Verse 84

नक्षत्राणि च सर्वाणि नक्षत्राणि विशन्त्युत / गृहाण्येतानि सर्वाणि ज्योतींषि सुकृतात्म नाम्

सर्व नक्षत्रे आपल्या-आपल्या नक्षत्र-स्थानी प्रवेश करतात. ही सर्व ग्रह-गृहे पुण्यात्म्यांसाठी ज्योतिर्मय निवास ठरतात.

Verse 85

कल्पादौ संप्रवृत्तानि निर्मितानि स्वयंभुवा / स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावदात्रूतसंप्लवम्

कल्पाच्या आरंभी ही व्यवस्था प्रवर्तली व स्वयंभू (ब्रह्मा) यांनी ती निर्माण केली. प्रलयाचा महा-संप्लव येईपर्यंत ही स्थाने स्थिर राहतात.

Verse 86

मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवस्थानानि तानि वै / अभिमानिनो ऽवतिष्ठन्ते देवस्थानानि वै पुनः

सर्व मन्वंतरांत ती देवस्थाने निश्चयाने असतात. त्या देवस्थानांत त्यांचे अधिष्ठाता (अभिमानी) पुन्हा पुन्हा स्थिर होतात.

Verse 87

अतीतैस्तु सहातीता भाव्या भाव्यैः सुरैः सह / वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च स्थानिभिस्तैः सुरैः सह / अस्मिन्मन्वन्तरे चैव ग्रहा वैतानिकाः स्मृताः

जे देव अतीताबरोबर अतीत झाले, जे भविष्याबरोबर भविष्यकाळी असतील, आणि जे वर्तमानाबरोबर वर्तमानात वर्ततात—ते स्थिर सुर मानले गेले. या मन्वंतरात ग्रह ‘वैतानिक’ म्हणून स्मृत आहेत.

Verse 88

विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वैवस्वते ऽन्तरे / त्विषिनामा धर्मसुतः सोमो देवो वसुः स्मृतः

अदितीचा पुत्र विवस्वान हाच वैवस्वत मन्वंतरातील सूर्य आहे. तसेच धर्माचा पुत्र ‘त्विषि’ नावाचा देव सोम वसु म्हणून स्मृत आहे.

Verse 89

शुक्रो देवस्तु विज्ञेयो भार्गवो ऽसुरयाजकः / बृहत्तेजाः स्मृतो देवो देवाचार्यो ऽगि रस्सुतः

शुक्र हा देव म्हणून जाणावा—तो भृगुवंशी व असुरांचा याजक आहे. आणि ‘बृहत्तेजा’ नावाचा देव, अंगिरसाचा पुत्र, देवांचा आचार्य म्हणून स्मृत आहे.

Verse 90

बुधो मनोहरश्चैव त्विषिपुत्रस्तु स स्मृतः / शनैश्चरो विरूपस्तु संज्ञापुत्रो विवस्वतः

बुध मनोहर असून तो त्विषीचा पुत्र म्हणून स्मृत आहे. आणि शनैश्चर ‘विरूप’ म्हणून ओळखला जातो—तो विवस्वानाचा संज्ञापुत्र आहे.

Verse 91

अग्नेर्विकेश्यां जज्ञे तु युवासौ लोहिताधिपः / नक्षत्राण्यृक्षनामानो दाक्षायण्यस्तु ताः स्मृताः

अग्नीपासून विकेश्येत ‘युवा’ नावाचा लोहिताधिप जन्मला. आणि ‘ऋक्ष’ नावाने ओळखली जाणारी नक्षत्रे दाक्षायणी—दक्षाच्या कन्या—अशी स्मृत आहेत.

Verse 92

स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसंतापनो ऽसुरः / सोमर्क्षग्रहसूर्येषु कीर्त्तिता ह्यभिमानिनः

सिंहिकेचा पुत्र स्वर्भानु हा भूतांना संताप देणारा असुर आहे; सोम, नक्षत्र, ग्रह व सूर्याविषयी तो अभिमानी म्हणून कीर्तित आहे.

Verse 93

स्थानान्येतानि चोक्तानि स्थानिनश्चाथ देवताः / शुक्लमग्निमयं स्थानं सहस्रांशोर्विवस्वतः

ही स्थाने आणि त्यांत अधिष्ठित देवताही सांगितले; सहस्रांशु विवस्वान् सूर्याचे स्थान शुभ्र व अग्निमय आहे.

Verse 94

सहस्रांशोस्त्विषेः स्थानमम्मयं शुक्लमेव च / आप्यं श्यामं मनोज्ञस्य पञ्चरश्मेर्गृहं स्मृतम्

सहस्रांशूच्या तेजाचे स्थानही शुभ्र व जलमय आहे; मनोहर पञ्चरश्मी (चंद्र) याचे गृह जलमय व श्यामवर्ण असे स्मृत आहे.

Verse 95

शुक्रस्याप्यम्मयं शुक्लं पद्मं षौडःशरश्मिषु / नवरश्मेस्तु भौमस्य लौहितं स्थानमम्मयम्

शुक्राचे स्थानही शुभ्र, जलमय, पद्मरूप—षोडश रश्मियुक्त आहे; आणि नवरश्मी भौम (मंगळ) याचे स्थान जलमय व लालवर्णाचे आहे.

Verse 96

हरिदाप्यं बृहत्स्थानं द्वादशांशैर्बृहस्पतेः / अषृ रश्मिगृहं प्रोक्तं कृष्णं मन्दस्य चाम्मयम्

द्वादशांशू बृहस्पतीचे विशाल स्थान हरिताभ व जलमय आहे; आणि मन्द (शनि) याचे गृह अष्ट रश्मियुक्त, जलमय व कृष्णवर्ण असे प्रोक्त आहे.

Verse 97

स्वर्भानोस्तामसं स्थानं भूतसंतापनालयम् / विज्ञेयास्तारकाः सर्वा अम्मयास्त्त्वे करश्मयः

स्वर्भानूचे ते तामस स्थान भूतांना संताप देणारे धाम आहे; सर्व तारे जाणावेत, ज्यांचे किरण जलमय मानले आहेत.

Verse 98

आश्रयाः पुण्यकीर्तीनां सुशुक्लाश्चापि वर्णतः / घनतोयात्मिका ज्ञेयाः कल्पादावेव निर्मिताः

ते पुण्यकीर्तींचे आश्रय असून वर्णाने अतिशय शुभ्र आहेत; त्यांना घन जलस्वरूप जाणावे, जे कल्पाच्या आरंभीच निर्मिले गेले.

Verse 99

आदित्यरश्मिसंयोगात्संप्रकाशात्मिकाः स्मृताः / नवयोजनसाहस्रो विष्कंभः सवितुः स्मृतः

आदित्यकिरणांच्या संयोगाने ते प्रकाशस्वरूप मानले गेले; सवित्याचा व्यास नऊ सहस्र योजन असा स्मृत आहे.

Verse 100

त्रिगुणास्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः / द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शशिनः स्मृतः

त्या मण्डलाचा विस्तार प्रमाणानुसार तिप्पट सांगितला आहे; सूर्याच्या विस्ताराच्या दुप्पट विस्तार चंद्राचा मानला आहे.

Verse 101

तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति / उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितो मण्डलाकृतिः

त्या दोघांइतका होऊन स्वर्भानू अधःकडे सरकतो; पृथ्वीची छाया उचलून मण्डलाकार रूप निर्माण झाले आहे.

Verse 102

स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत्तमोमयम् / आदित्यात्तच्च निष्क्रम्य सोमं गच्छति पर्वसु

स्वर्भानूचे विशाल स्थान तिसरे असून ते तमोमय आहे; तो आदित्यापासून निघून पर्वकाळी सोम (चंद्र) कडे जातो.

Verse 103

आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु / स्वर्भासा नुदते यस्मात्तस्मात्स्वर्भानुरुच्यते

तो सोमापासून आदित्याजवळ जातो आणि पुन्हा सौर पर्वकाळी परत येतो; कारण तो स्वर्भा (प्रकाश) ने दूर ढकलला जातो, म्हणून त्याला स्वर्भानु म्हणतात.

Verse 104

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्तु विधीयते / विष्कंभान्मण्डलाच्चैव योजनाग्रात्प्रमाणतः

चंद्राच्या सोळाव्या भागाच्या प्रमाणाने भार्गव (शुक्र) ठरविला जातो; मण्डलाच्या विष्कंभ व योजन-मानानुसार.

Verse 105

भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः / बृहस्पतेः पाद हीनौ भौमसौरावुभौ स्मृतौ

भार्गवापेक्षा एक पाद कमी बृहस्पती मानला जातो; आणि बृहस्पतीपेक्षा प्रत्येकी एक पाद कमी भौम (मंगळ) व सौर (शनि) हे दोघेही समजले आहेत.

Verse 106

विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः / तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्ति च यानि वै

त्या दोघांच्या विस्तार व मण्डलापेक्षा एक पाद कमी बुध (ग्रह) आहे; आणि जे तारा-नक्षत्ररूप आहेत तेही देहधारी (तेजस्वी) आहेत.

Verse 107

बुधेन समरूपाणि विस्तारान्मण्डलाच्च वै / प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित्

तत्त्वज्ञाने जाणावे की बुधासारख्या रूपाचे ते नक्षत्र, त्यांच्या विस्तार व मंडलानुसार, बहुधा चंद्रयोगयुक्त मानले जातात।

Verse 108

तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परात् / शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने

ताऱ्यांची नक्षत्ररूपे परस्परांपेक्षा कमी-अधिक आहेत; त्यांचे अंतर पाचशे, चारशे, तीनशे आणि दोनशे योजन असे सांगितले आहे।

Verse 109

पूर्वापरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि च / योजनाद्यर्द्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते

पूर्व-पश्चिमेकडील तारकामंडले परस्पर निकट आहेत; त्यांचे अंतर एक योजनाच्या अर्ध्या इतके असून त्याहून कमी नाही।

Verse 110

उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः / सौरोङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः

त्यांच्या वर तीन ग्रह आहेत जे दूरपर्यंत सरकणारे आहेत; सौर, आंगिरस आणि वक्र—हे मंदगतीने चालणारे म्हणून जाणावे।

Verse 111

तेभ्यो ऽध स्तात्तु चत्वारः पुनरेव महाग्रहाः / सूर्यसोमौ बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः

त्यांच्या खाली पुन्हा चार महाग्रह आहेत—सूर्य, सोम (चंद्र), बुध आणि भार्गव (शुक्र); हे शीघ्रगतीने चालणारे आहेत।

Verse 112

तावत्यस्तारकाकोट्यो यावदृक्षाणि सर्वशः / विधिना नियमाच्चैषामृक्षचर्या व्यवस्थिता

सर्वत्र जितकी ऋक्षे (नक्षत्रे) आहेत तितक्याच तारकांच्या कोट्या आहेत; विधी व नियमाने त्यांची नक्षत्र-चर्या निश्चित झाली आहे।

Verse 113

गतिस्तासु च सूर्यस्य नीचौच्चे त्वयनक्रमात् / उत्तरायणमार्गस्थो यदा पर्वसु चन्द्रमाः

त्या नक्षत्रांत सूर्याची गती अयनक्रमाने नीच-उच्च होत राहते; आणि पर्वकाळी चंद्रमा जेव्हा उत्तरायणमार्गात स्थित असतो।

Verse 114

उच्चत्वाद्दृश्यते शीघ्रं नीतिव्यक्तैर्गभस्तिभिः / तदा दक्षिणमार्गस्यो नीयां विथीमुपाश्रितः

उच्चतेमुळे तो स्पष्ट किरणांनी लवकर दिसतो; तेव्हा तो दक्षिणमार्गाच्या नीच वीथीचा आश्रय घेतो।

Verse 115

भूमि लेखावृतः सूर्यः पूर्णामावास्ययोः सदा / न दृश्यते यथाकालं शीघ्रमस्तमुपैति च

पौर्णिमा व अमावास्येला सूर्य नेहमी भूमिरेषेने आच्छादित असतो; तो यथाकाळ दिसत नाही आणि लवकर अस्ताला जातो।

Verse 116

तस्मादुत्तरमार्गस्थो ह्यमावस्यां निशाकरः / दृश्यते दक्षिणे मार्गे नियमाद्दृश्यते न च

म्हणून अमावास्येला उत्तरमार्गात असलेला निशाकर (चंद्र) दिसतो; पण नियमाने दक्षिणमार्गात तो दिसत नाही।

Verse 117

ज्योतिषां गतियोगेन सूर्याचन्द्रमसावृतः / समानकालास्तमयौ विषुवत्सु समोदयौ

ज्योतिषांच्या गतीयोगाने सूर्य व चंद्र आच्छादित होतात; विषुवकाळी त्यांचा अस्त व उदय समान वेळी होतो.

Verse 118

उत्तरासु च वीथीषु व्यन्तरास्तमनोदयौ / पूर्णामवास्ययोर्ज्ञोयौ ज्योतिश्चक्रानुवर्तिनौ

उत्तरेकडील वीथींमध्ये त्यांच्या अस्त-उदयात अंतर पडते; पौर्णिमा व अमावास्येला हा भेद जाणावा, कारण ते ज्योतिश्चक्रानुसार चालतात.

Verse 119

दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिवान् / तदा सर्वग्रहाणां च सूर्यो ऽधस्तात्प्रसर्पति

किरणयुक्त सूर्य जेव्हा दक्षिणायनमार्गाने चालतो, तेव्हा तो सर्व ग्रहांच्या खालीकडे सरकत जातो असे भासते.

Verse 120

विस्तीर्ण मण्डलं कृत्वा तस्योर्द्ध्व चरते शशी / नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्द्ध्व प्रसर्पति

विस्तीर्ण मंडल करून चंद्र त्याच्या वर चालतो; संपूर्ण नक्षत्रमंडल चंद्रापेक्षा वरच्या दिशेने पसरलेले आहे.

Verse 121

नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्द्ध्र बुधादूर्द्ध्वं तु भार्गवः / वक्रस्तु भार्गवादूर्द्ध्व वक्रादूर्द्ध्वं बृहस्पतिः

नक्षत्रांपेक्षा वर बुध, बुधापेक्षा वर भार्गव (शुक्र); भार्गवापेक्षा वर वक्र (मंगळ), आणि वक्रापेक्षा वर बृहस्पती आहे.

Verse 122

तस्माच्छनैश्चरश्चोर्द्ध्वं तस्मात्सप्तर्षिमण्डलम् / ऋषीणां चापि सप्तानां ध्रुव ऊर्द्ध्वं व्यवस्थितः

त्याच्या वर शनैश्चर आहे, त्याहून वर सप्तर्षिमंडळ स्थित आहे; आणि त्या सात ऋषींच्याही वर ध्रुव तारा स्थिर आहे।

Verse 123

द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च / ताराग्रहान्तराणि स्युरुपरिष्टाद्यथाक्रमम्

योजनांच्या शेकड्यांत व सहस्रांच्या द्विगुण परिमाणात, वरच्या दिशेस क्रमाने तारे व ग्रह यांतील अंतरं असतात।

Verse 124

ग्रहाश्च चन्द्रसूर्यौं च दिवि दिव्येन तेज सा / नित्यमृक्षेषु युज्यन्ते गच्छन्तो नियताः क्रमात्

ग्रह, चंद्र व सूर्य हे दिव्य तेजाने आकाशात सदैव नक्षत्रांशी संयुक्त होत, नियत क्रमाने गती करीत असतात।

Verse 125

ग्रहनक्षत्रसूर्यास्तु नीचोच्चमृजवस्तथा / समागमे च भेदे च पश्यन्ति युगपत्प्रजाः

ग्रह, नक्षत्र व सूर्य हे नीच-उच्च आणि ऋजु गतीही धारण करतात; त्यांचा संयोग व वियोग प्रजा एकाच वेळी पाहते।

Verse 126

परस्परस्थिता ह्येते युज्यन्ते च परस्परम् / असंकरेण विज्ञेयस्तेषां योगस्तु वै बुधैः

हे सर्व परस्पर स्थित असून परस्परांशीच संयुक्त होतात; त्यांचा हा योग असंकर (मिश्रणरहित) आहे, असे ज्ञानी जाणतात।

Verse 127

इत्येवं सन्निवेशो वै वृथिव्या ज्यौतिषस्य च / द्विपानामुदधीनां च पर्वतानां त्थैव च

अशा प्रकारे पृथ्वी, ज्योतिष-मंडल, द्वीप, समुद्र आणि पर्वत यांची रचना सांगितली आहे.

Verse 128

वर्षाणां च नदीनां च ये च तेषु वसंति वै / एतेष्वेव ग्रहाः सर्वे नक्षत्रेषु समुत्थिताः

वर्षे, नद्या आणि त्यांत वसणारे यांच्याविषयी—याच नक्षत्रांत सर्व ग्रह उत्पन्न झाले आहेत.

Verse 129

विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वै चाक्षुषेंऽतरे / विशाखासु समुत्पन्नो ग्रहाणां प्रथमो ग्रहः

अदितीचा पुत्र विवस्वान्—सूर्य—चाक्षुष मन्वंतरात विशाखा नक्षत्रात उत्पन्न झाला; तो ग्रहांमध्ये प्रथम आहे.

Verse 130

त्विषिमान् धर्मपुत्रस्तु सोमो देवो वसोस्सुतः / शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाकरः

तेजस्वी धर्मपुत्र, वसूचा पुत्र देव सोम—शीतरश्मी निशाकर—कृत्तिका नक्षत्रात उत्पन्न झाला.

Verse 131

षोडशार्चिर्भृगोः पुत्रः शुक्रः सूर्यादनन्तरम् / ताराग्रहाणां प्रवरस्तिष्यऋक्षे समुत्थितः

भृगूचा पुत्र, सोळा किरणांचा शुक्र सूर्याच्या नंतर उत्पन्न झाला; तो ताराग्रहांमध्ये श्रेष्ठ असून तिष्य नक्षत्रात प्रकट झाला.

Verse 132

ग्रहश्चाङ्गिरसः पुत्रो द्वादशार्चिर्बृहस्पतिः / फाल्गुनीषु समुत्पन्नः पूर्वासु च जगद्गुरुः

अंगिरसांचा पुत्र, द्वादश किरणांचा ग्रह बृहस्पती पूर्वा फाल्गुनी नक्षत्रांत उत्पन्न झाला—तो जगद्गुरु आहे.

Verse 133

नवार्चिर्लोहिताङ्गश्च प्रजापतिसुतो ग्रहः / आषाढास्विह पूर्वासु समुत्पन्न इति श्रुतिः

नऊ किरणांचा, लोहित अंगांचा, प्रजापतीचा पुत्र ग्रह (मंगळ) पूर्वाषाढा नक्षत्रांत उत्पन्न झाला—अशी श्रुती सांगते.

Verse 134

रेवतीष्वेव सप्तार्चिस्तथा सौरिः शनैश्चरः / सौम्यो बुधो धनिष्ठासु पञ्चार्चिरुदितो ग्रहः

रेवती नक्षत्रांत सात किरणांचा सौरी शनैश्चर (शनि) उत्पन्न झाला; आणि धनिष्ठेत सौम्य बुध पाच किरणांचा ग्रह म्हणून उदित झाला.

Verse 135

तमोमयो मृत्युसुतः प्रजाक्षयकरः शिखी / आर्श्लेषासु समुत्पन्नः सर्वहारी महाग्रहः

तमोमय, मृत्यूचा पुत्र, प्रजाक्षय करणारा शिखी—आश्लेषा नक्षत्रांत उत्पन्न झालेला तो सर्वहारी महाग्रह आहे.

Verse 136

तथा स्वनामधेयेषु दाक्षायण्यः समुछ्रिताः / तमोवीर्यमयो राहुः प्रकृत्या कृष्णमण्डलः

तसेच, आपल्या-आपल्या नावाच्या दाक्षायणी नक्षत्रांत ते उन्नत स्थितीत आहेत; आणि तमोवीर्ययुक्त राहू स्वभावतः कृष्णमंडल आहे.

Verse 137

भरणीषु समुत्पन्नो ग्रहश्चन्द्रार्कमर्द्दनः / एते तारा ग्रहाश्चापि बोद्धव्या भार्गवादयः

भरणी नक्षत्रात उत्पन्न ‘चंद्रार्कमर्दन’ नावाचा ग्रह आहे. हे तारा-ग्रहही, भार्गव आदि, जाणून घ्यावेत.

Verse 138

जन्मनक्षत्रपीडासु यान्ति वैगुण्यतां यतः / स्पृश्यन्ते तेन दोषेण ततस्तद्ग्रहभक्तितः

जन्मनक्षत्राच्या पीडांमुळे ते वैगुण्याला जातात. त्या दोषाने ते स्पर्शिले जातात; म्हणून त्या त्या ग्रहाची भक्ती करावी.

Verse 139

सर्वग्रहाणामेतेषामादिरादित्य उच्यते / ताराग्रहाणां शुक्रस्तु केतूनामपि धूमवान्

या सर्व ग्रहांचा आद्य ‘आदित्य’ म्हटला आहे. तारा-ग्रहांमध्ये शुक्र, आणि केतूंमध्ये धूमवान् (धूमकेतू) प्रमुख आहे.

Verse 140

ध्रुवः कीलो ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्द्दिशम् / नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्यादयनानां तथोत्तरम्

चार दिशांत विभागलेल्या ग्रहांसाठी ध्रुव हा कील (धुरीसारखा) आहे. नक्षत्रांमध्ये श्रविष्ठा, आणि अयनांमध्ये उत्तरायण प्रमुख आहे.

Verse 141

वर्षाणां चापि पञ्चानामाद्यः संवत्सरः स्मृतः / ऋतूनां शिशिरश्चापि मासानां माघ एव च

पाच प्रकारच्या वर्षांमध्ये ‘संवत्सर’ हा आद्य मानला आहे. ऋतूंमध्ये शिशिर, आणि महिन्यांमध्ये माघ प्रमुख आहे.

Verse 142

पक्षाणां शुक्लपक्षश्च तिथीनां प्रतिपत्तथा / अहोरात्रविभागानामहश्चापि प्रकीर्तितम्

पक्षांमध्ये शुक्लपक्ष, तिथींमध्ये प्रतिपदा, आणि अहोरात्र-विभागांमध्ये ‘अहः’ (दिवस) असेही प्रकीर्तित आहे।

Verse 143

मुहूर्त्तानां तथैवादिर्मुहूर्त्तो रुद्रदैवतः / क्षणश्चापि निमेषादिः कालः कालविदां वराः

मुहूर्तांमध्ये आद्य मुहूर्त रुद्रदैवताचा आहे; आणि क्षणही निमेषादिपासून आरंभतो—हे कालविदां श्रेष्ठांनो, हाच काळ आहे।

Verse 144

श्रवणान्तं धनिष्ठादि युगं स्यात्पञ्चवार्षिकम् / भानोर्गतिविशेषेण चक्रवत्परिवर्त्तते

धनिष्ठेपासून आरंभ होऊन श्रवणापर्यंतचे युग पाच वर्षांचे मानले आहे; सूर्याच्या गतीविशेषानुसार ते चक्राप्रमाणे परिभ्रमण करते।

Verse 145

दिवाकरः स्मृतस्तस्मात्कालस्तद्विद्भिरीश्वरः / चतुर्विधानां भूतानां प्रवर्त्तकनिवर्त्तकः

म्हणून दिवाकर (सूर्य) हाच काळ मानला आहे, आणि जाणकारांनी त्याला ईश्वर म्हटले आहे; तो चतुर्विध भूतांचा प्रवर्तक व निवर्तक आहे।

Verse 146

तस्यापि भगवान्रुद्रः साक्षाद्देवः प्रवर्त्तकः / इत्येष ज्योतिषामेव संनिवेशोर्ऽथनिश्चयात्

त्याचाही प्रवर्तक साक्षात् भगवान रुद्र हा देव आहे; अर्थनिश्चयानुसार हाच ज्योतिषांचा संनिवेश (व्यवस्था) आहे।

Verse 147

लोकसंव्यवहारार्थ मीश्वरेण विनिर्मितः / उत्तराश्रवणेनासौ संक्षिप्तश्च ध्रुवे तथा

लोकव्यवहाराच्या हेतूने तो ईश्वराने निर्माण केला; आणि उत्तराश्रवणाने तो ध्रुवस्थानीही संक्षेपित केला गेला.

Verse 148

सर्वतस्तेषु विस्तीर्णो वृत्ताकार इव स्थितः / बुद्धिबूर्वं भागवता कल्पदौ संप्रवर्त्तितः

तो सर्वत्र त्यांच्यामध्ये विस्तारलेला, जणू वर्तुळाकार स्थित आहे; आणि भगवंताने कल्पाच्या आरंभी बुद्धिपूर्वक प्रवर्तित केला.

Verse 149

साश्रयः सो ऽभिमानी च सर्वस्य ज्योतिषात्मकः / वैश्वरूपप्रधानस्य परिणामो ऽयमद्भुतः

तो आधारयुक्त व अभिमानी आहे आणि सर्वांचा ज्योतिर्मय आत्मस्वरूप आहे; हा वैश्वरूपप्रधानाचा अद्भुत परिणाम आहे.

Verse 150

नैतच्छक्यं प्रसंख्यातुं याथातथ्येन केनचित् / गतागतं मनुष्येण ज्योतिषां सांसचक्षुषा

हे यथार्थपणे कोणालाही मोजता येत नाही; मनुष्य आपल्या सांसारिक दृष्टीने ज्योतींचे येणे-जाणे मोजू शकत नाही.

Verse 151

आगमादनुमा नाच्च प्रत्यक्षदुपपत्तितः / परिक्ष्य निपुणं बुद्ध्या श्रद्धातव्यं विपश्चिता

आगम, अनुमान आणि प्रत्यक्ष युक्तीने—बुद्धीने सूक्ष्म परीक्षा करून—विपश्चिताने श्रद्धा ठेवावी.

Verse 152

चक्षुः शास्त्रं जलं लेख्यं गणितं बुद्धिवित्तमाः / पञ्चैते हेतवो विप्रा ज्योतिर्गणविवेचने

चक्षू, शास्त्र, जल, लेखन आणि गणित—हे पाच हेतु, हे विप्रांनो, ज्योतिष-गणनेच्या विवेचनात मानले जातात।