Shloka 9
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
खद्योतवत्स व्यचरदाविर्भावचिकीर्षया / सो ऽग्निं दृष्ट्वाथ लोकादौ पृथिवीजलसंश्रितम्
Transliteration
khadyotavatsa vyacaradāvirbhāvacikīrṣayā / so 'gniṃ dṛṣṭvātha lokādau pṛthivījalasaṃśritam
Translation
आविर्भाव करण्याच्या इच्छेने तो काजव्याप्रमाणे विचरू लागला; मग लोकाच्या आदिकाळी पृथ्वी व जलात आश्रित अग्नी त्याने पाहिला।
Word by Word
khadyota-vatlike a firefly
khadyota-vat:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeAdjective
Rootkhadyota (प्रातिपदिक) + vat (वत् प्रत्यय)
Formअव्ययवत्-प्रयोग/तुल्यवाचक तद्धित (vat); नपुंसकलिङ्ग (n.)/अव्ययवत्; क्रियाविशेषणार्थे (adverbially)
ivaas/like
iva:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootiva (अव्यय)
Formअव्यय; उपमानवाचक (comparative particle)
vyacaratmoved/wandered
vyacarat:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√car (चर् धातु)
Formलङ् लकार (Imperfect/past), प्रथम पुरुष (3rd), एकवचन (sg.); परस्मैपद; उपसर्ग वि-
āvirbhāva-cikīrṣayāwith the wish to manifest
āvirbhāva-cikīrṣayā:
Hetu/Karaṇa (हेतु/करण)
TypeNoun
Rootāvirbhāva (प्रातिपदिक) + cikīrṣā (कृदन्त/प्रातिपदिक; √kṛ ‘to do’ से desiderative noun)
Formतत्पुरुष समास (Tatpurusha): ‘आविर्भावं चिकीर्षा’ (desire to manifest); स्त्रीलिङ्ग (f.), तृतीया विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन (sg.)
saḥhe
saḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (m.), प्रथमा विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (sg.)
agnimfire
agnim:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootagni (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (m.), द्वितीया विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (sg.)
dṛṣṭvāhaving seen
dṛṣṭvā:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeVerb
Root√dṛś (दृश् धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive): ‘having seen’
athathen
atha:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootatha (अव्यय)
Formअव्यय; अनुक्रम/आरम्भसूचक (then/now)
loka-ādauat the beginning of the world
loka-ādau:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootloka (प्रातिपदिक) + ādi (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष समास (Tatpurusha): ‘लोकस्य आदौ’ (at the beginning of the world); पुंलिङ्ग (m.)/नपुंसक (n.), सप्तमी विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (sg.)
pṛthivī-jala-saṃśritamresting on earth and water
pṛthivī-jala-saṃśritam:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootpṛthivī (प्रातिपदिक) + jala (प्रातिपदिक) + saṃśrita (कृदन्त/प्रातिपदिक; √śri ‘to resort’ से PPP, उपसर्ग सम्-)
Formतत्पुरुष समास (Tatpurusha): ‘पृथिवीजले संश्रितम्’ (resting on earth and water); नपुंसकलिङ्ग (n.), द्वितीया विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (sg.); विशेषणम् ‘agnim’