Shloka 68
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
तिर्यगूर्ध्वप्रचारो ऽसौ सुषुम्णः परिकीर्त्तितः / हरि केशः पुरस्ताद्य ऋक्षयोनिः स कीत्यते
Transliteration
tiryagūrdhvapracāro 'sau suṣumṇaḥ parikīrttitaḥ / hari keśaḥ purastādya ṛkṣayoniḥ sa kītyate
Translation
‘सुषुम्णा’ ही तिरकी व ऊर्ध्व अशा दोन्ही दिशांनी प्रवास करणारी म्हणून सांगितली आहे. जी पूर्वेकडे आहे ती ‘हरिकेश’ आणि ‘ऋक्षयोनि’ म्हणून कीर्तिली जाते.
Word by Word
तिर्यक्-ऊर्ध्व-प्रचारःone whose movement is sideways and upward
तिर्यक्-ऊर्ध्व-प्रचारः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतिर्यक् (अव्यय/प्रातिपदिक) + ऊर्ध्व (प्रातिपदिक) + प्रचार (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (अव्ययीभाव/उपपद-भावार्थे; ‘तिर्यक् च ऊर्ध्वं च’ इति गत्यर्थ-विशेषणपूर्वकः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
असौthat one/he
असौ:
Karta (कर्ता/Subject; apposition)
TypeNoun
Rootअसद्/अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सुषुम्णःSuṣumṇā
सुषुम्णः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootसुषुम्ण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
परिकीर्तितःis described
परिकीर्तितः:
Karma (कर्म/Patient; implied)
TypeVerb
Rootपरि+कीर्त् (धातु) → परिकीर्तित (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (PPP); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
हरि-केशःgreen-/tawny-haired (name/epithet)
हरि-केशः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootहरि (प्रातिपदिक) + केश (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (‘हरयः केशाः यस्य’/‘हरितकेशः’); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
पुरस्तात्in front, to the east/fore
पुरस्तात्:
Adhikarana (अधिकरण/Locative sense)
TypeIndeclinable
Rootपुरस्तात् (अव्यय)
Formअव्यय; देश/कालवाचक क्रियाविशेषण (adverb: in front/earlier)
यःwho/which
यः:
Karta (कर्ता/Relative subject)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
ऋक्ष-योनिःsource/origin of the Bear (constellation)
ऋक्ष-योनिः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootऋक्ष (प्रातिपदिक) + योनि (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (‘ऋक्षस्य योनिः’); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सःhe/that
सः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
कीर्त्यतेis called/is praised
कीर्त्यते:
Kriya (क्रिया/Predicate)
TypeVerb
Rootकीर्त् (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि प्रयोग (passive)