Shloka 10
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
संवृत्य तं प्रकाशार्थं त्रिधा व्यमजदीश्वरः / पवनो यस्तु लोके ऽस्मिन्पार्थिवः सो ऽग्निरुच्यते
Transliteration
saṃvṛtya taṃ prakāśārthaṃ tridhā vyamajadīśvaraḥ / pavano yastu loke 'sminpārthivaḥ so 'gnirucyate
Translation
प्रकाशासाठी ईश्वराने त्यास आवरून तीन प्रकारे विभागले; या लोकी जो पवन पार्थिव (स्थूल) आहे, तोच ‘अग्नी’ म्हणून ओळखला जातो।
Word by Word
saṃvṛtyahaving enclosed
saṃvṛtya:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeVerb
Rootsam-√vṛ (वृ धातु ‘to cover/enclose’)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund): ‘having enclosed/covered’
tamthat (fire)
tam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (m.), द्वितीया विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (sg.)
prakāśa-arthamfor illumination
prakāśa-artham:
Prayojana (प्रयोजन)
TypeNoun
Rootprakāśa (प्रातिपदिक) + artha (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष समास (Tatpurusha): ‘प्रकाशस्य अर्थम्’ (for the purpose of illumination); पुंलिङ्ग (m.), द्वितीया विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (sg.); प्रयोजनार्थक (purpose)
tridhāthreefold
tridhā:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Roottridhā (अव्यय; त्रि + धा)
Formअव्यय; संख्यावाचक क्रियाविशेषण (adverb: ‘in three ways’)
vyamajatimmersed/placed (down)
vyamajat:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootvi-√maj (मज् धातु ‘to sink/immerse’)
Formलङ् लकार (Imperfect/past), प्रथम पुरुष (3rd), एकवचन (sg.); परस्मैपद; उपसर्ग वि-
īśvaraḥthe Lord
īśvaraḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootīśvara (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (m.), प्रथमा विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (sg.)
pavanaḥwind
pavanaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootpavana (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (m.), प्रथमा विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (sg.)
yaḥwhich/who
yaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootyad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (m.), प्रथमा विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (sg.); सम्बन्धसूचक (relative pronoun)
tuindeed
tu:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle)
lokein the world
loke:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootloka (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (m.), सप्तमी विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (sg.)
asminin this
asmin:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootidam (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक (m./n.), सप्तमी विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (sg.)
pārthivaḥterrestrial
pārthivaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootpārthiva (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (m.), प्रथमा विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (sg.); विशेषणम् ‘pavanaḥ/yaḥ’ (earthly/terrestrial)
saḥthat
saḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (m.), प्रथमा विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (sg.)
agniḥfire
agniḥ:
Pratipādya/Predicate (विधेय)
TypeNoun
Rootagni (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (m.), प्रथमा विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (sg.)
ucyateis called
ucyate:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√vac (वच् धातु)
Formलट् लकार (Present), प्रथम पुरुष (3rd), एकवचन (sg.); आत्मनेपद; कर्मणि प्रयोग (passive)