Varaha Purana - Adhyaya 17
Varaha PuranaAdhyaya 1774 Shlokas

Adhyaya 17: King Prajāpāla’s Visit to Sage Mahātapā’s Hermitage and the Doctrinal Praise of Nārāyaṇa

Prajāpālasya Mahātapāśramapraveśaḥ Nārāyaṇastutiś ca

Ethical-Discourse (Mokṣa-oriented devotion and cosmological hierarchy)

പൃഥിവി വരാഹനോടു ചോദിക്കുന്നു—ത്രേതായുഗത്തിൽ വരങ്ങൾ ലഭിച്ച ‘മണിജ’ പുരുഷന്മാരുടെ ഉത്ഭവം എന്ത്, പിന്നീട് അവരുടെ പങ്ക് എന്ത്, അവരുടെ കൃത്യങ്ങളും വ്യത്യസ്ത നാമങ്ങളും ഏതൊക്കെയെന്ന്. വരാഹൻ രാജവംശകഥ ആരംഭിക്കുന്നു—കൃതയുഗത്തിൽ ശക്തനായ രാജാവ് ശ്രുതകീർത്തിയുടെ പുത്രൻ സുപ്രഭോ മണിജ; പ്രജാപാലൻ എന്നും പ്രസിദ്ധൻ. വേട്ടയ്ക്കിടെ പ്രജാപാലൻ വനത്തിലേക്ക് കടന്ന് മഹാതപാ ഋഷിയുടെ സമൃദ്ധ ആശ്രമത്തിലെത്തുന്നു; അവിടെ ഋഷി കഠിന ബ്രഹ്മജപവും വ്രതാനുഷ്ഠാനങ്ങളും തപസ്സോടെ നടത്തുന്നു. ഹിംസയിൽ നിന്ന് ധർമ്മത്തിലേക്ക് തിരിഞ്ഞ രാജാവ് ചോദിക്കുന്നു—സംസാരദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ ജീവികൾ എങ്ങനെ കടക്കും? മഹാതപാ നാരായണകേന്ദ്രിത പൂജ, ദാനം, ഹോമം, യജ്ഞം, ധ്യാനം എന്നിവ ഉപദേശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പല ദേവതകളും തത്ത്വങ്ങളും തങ്ങളുടെ പ്രാധാന്യം അവകാശപ്പെട്ടാലും അവസാനം ഒരേയൊരു ധാരകപ്രഭുവിനെ സ്തുതിക്കുന്നതും, അവൻ തന്നെയാണ് അവർക്കു നാമങ്ങളും മൂർത്ത/അമൂർത്ത ദ്വിരൂപക്രമവും നിശ്ചയിക്കുന്നതും, ദേഹം/ക്ഷേത്രം ഏകീകരിത തത്ത്വം പോഷിപ്പിക്കുന്നതുമെന്ന സമന്വിത ദർശനം അവതരിപ്പിക്കുന്നു.

Key Concepts

saṃsāra-taraṇa (crossing the ocean of transmigration)Nārāyaṇa-bhakti as mokṣa-sādhanaāśrama as ethical reorientation (from hunting to dharma)kṣetra–śarīra model (body/field sustained despite departing functions)deva-principle hierarchy and integrative theismmūrta/amūrta dual-aspect doctrinenāmadhāraṇa (assignment of names and roles to cosmic functions)

In this adhyaya

People

  • VarahaSpeaksVarāha (to Pṛthivī)

    Within the embedded episode, Ṛṣi Mahātapā instructs King Prajāpāla

  • MahatapaSpeaksMahātapā
  • PrithiviSpeaksListensPṛthivī (primary frame)
  • PrajapalaSpeaksListensPrajāpāla (instructional sub-frame)

What happens

  1. How it opens

    Pṛthivī asks Varāha to clarify the origin, later role, deeds, and distinct names of the “Maṇija” figures, especially in relation to boons said to be granted in Tretāyuga. Varāha responds by beginning a royal genealogy rooted in Kṛtayuga.

  2. Stories within

    Genealogical setup: King Śrutakīrti in Kṛtayuga and his son Suprabho Maṇija/Prajāpāla; Hunting-to-dharma conversion upon entering Mahātapā’s āśrama; Doctrinal catalogue where deities/principles claim primacy and culminate in praise of the single sustaining Nārāyaṇa

  3. The turning point

    King Śrutakīrti’s son, Suprabho Maṇija, also called Prajāpāla, enters a forest while hunting and encounters the serene, prosperous āśrama of Ṛṣi Mahātapā, where intense japa and ritual observances are underway. The king’s mind turns from violence toward dharma, and he asks how beings trapped in saṃsāra can cross suffering.

  4. How it ends

    Mahātapā teaches a liberation-oriented program centered on Nārāyaṇa: worship, gifts, homa/yajña, and meditation. He then delivers an integrative theological-cosmological argument: many deities and principles claim primacy, yet all ultimately praise the single sustaining Lord who assigns names, roles, and dual modes (mūrta/amūrta), and who alone sustains the ‘kṣetra’ (body/field) even when particular functions depart.

Tirthas

A forested vipina and a r̥ṣi’s āśrama/āśrama-maṇḍala are described in ecological terms (trees, birds, ritual smoke), but no explicit toponyms (cities, rivers, mountains) are named in this adhyāya.

  • Forested vipinawilderness hunting-ground
  • Rishi Mahatapa’s ashrama / ashrama-mandalaṚṣi Mahātapā’s āśrama / āśrama-maṇḍala (ritual grove with smoke, birds, trees)
Recitation with translationVaraha Purana Adhyaya 17

Shlokas in Adhyaya 17

Verse 1

धरण्युवाच । ये ते मणौ तदा देव उत्पन्ना नरपुङ्गवाः । तेषां वरो भगवता दत्तस्त्रेतायुगे किल ॥ १७.१ ॥

ധരണി പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവാ! അന്നു മണൗയിൽ ജനിച്ച ആ നരശ്രേഷ്ഠർക്കു ത്രേതായുഗത്തിൽ ഭഗവാൻ നിശ്ചയമായും വരം നൽകി.

Verse 2

राजानो भवितारो वै कथं तेषां समुद्भवः । किं च चक्रुर्हि ते कर्म पृथङ् नामानि शंस मे ॥ १७.२ ॥

വരാനിരിക്കുന്ന രാജാക്കന്മാർ എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിച്ചു? അവർ എന്തെല്ലാം കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്തു? അവരുടെ വ്യത്യസ്ത നാമങ്ങളും എനിക്ക് വിവരിക്കൂ.

Verse 3

श्रीवराह उवाच । सुप्रभो मणिजो यस्तु राजा नाम्ना महामनाः । तस्योत्पत्तिं वरारोहे शृणु त्वं भूतधारिणि ॥ १७.३ ॥

ശ്രീവരാഹൻ പറഞ്ഞു—മണിജയിൽ നിന്നു ജനിച്ച ‘സുപ്രഭ’ എന്ന മഹാമനസ്സുള്ള രാജാവുണ്ടായിരുന്നു. ഹേ വരാരോഹേ, ഭൂതധാരിണീ! അവന്റെ ഉദ്ഭവം കേൾക്കുക.

Verse 4

आसीद् राजा महाबाहुरादौ कृतयुगे पुरा । श्रुतकीर्तिरिति ख्यातस्त्रैलोक्ये बलवत्तरः ॥ १७.४ ॥

പുരാതനകാലത്ത്, കൃതയുഗത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ, ‘ശ്രുതകീർത്തി’ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ മഹാബാഹുവായ ഒരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നു; ത്രിലോകത്തിലും ഏറ്റവും ബലവാനായവൻ അവൻ തന്നെയായിരുന്നു.

Verse 5

तस्य पुत्रत्वमापेदे सुप्रभो मणिजो धरे । प्रजापालेति वै नाम्ना श्रुतकीर्तिर्महाबलः ॥ १७.५ ॥

ഹേ ധരേ! ‘സുപ്രഭ’ എന്ന പേരിലും അറിയപ്പെട്ട മണിജൻ അവന്റെ പുത്രനായി; ആ മഹാബലനായ ശ്രുതകീർത്തി ‘പ്രജാപാല’ എന്ന നാമത്താലും പ്രസിദ്ധനായിരുന്നു.

Verse 6

सैकस्मिंश्चिद् दिने प्रायाद् विपिनं श्वापदाकुलम् । तत्रापश्यदृषेर्धन्यं महदाश्रममण्डलम् ॥ १७.६ ॥

ഒരു ദിവസം അവൻ വന്യമൃഗങ്ങൾ നിറഞ്ഞ കാട്ടിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. അവിടെ ഋഷിയുടെ ധന്യവും വിശാലവുമായ ആശ്രമപരിസരം അവൻ ദർശിച്ചു.

Verse 7

तस्मिन् महातपा नाम ऋषिः परधार्मिकः । तपस्तेपे निराहारो जपन् ब्रह्म सनातनम् ॥ १७.७ ॥

അവിടെ ‘മഹാതപാ’ എന്ന പരമധാർമ്മികനായ ഋഷി നിരാഹാരനായി തപസ്സു ചെയ്തു, സനാതന ബ്രഹ്മത്തെ ജപിച്ചു.

Verse 8

तत्रासौ पार्थिवः श्रीमान् प्रवेशाय मतिं तदा । चकार चाविशद् राजा प्रजापालो महातपाः ॥ १७.८ ॥

അവിടെ ആ ശ്രീമാനായ രാജാവ് പ്രവേശിക്കുവാൻ മനസ്സുറപ്പിച്ചു; പ്രജാപാലകനായ മഹാതപസ്വി നൃപൻ അകത്തു പ്രവേശിച്ചു.

Verse 9

तस्मिन् वराश्रमपदे वनवृक्षजात्या धराप्रसूतोजितमार्गजुष्टाः । लतागृहाः इन्दुरविप्रकाशिनो नायासितज्ञाः कुलभृङ्गराजाः ॥ १७.९ ॥

ആ ഉത്തമ ആശ്രമപ്രദേശത്ത്, ഭൂമിയിൽ ജനിച്ച വൃക്ഷങ്ങൾ സമൃദ്ധമായ പാതകളിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന കുലീന ഭൃംഗരാജങ്ങൾ വള്ളികളാൽ പണിത ഗൃഹങ്ങളിൽ വസിച്ചു; ചന്ദ്ര-സൂര്യപ്രഭപോലെ ദീപ്തമായി, അവർക്ക് അധ്വാനം അറിയില്ലായിരുന്നു.

Verse 10

सुरक्तपद्मोदरकोमलाग्र-नखाङ्गुलीभिः प्रसृतैः सुराणाम् । वराङ्गनाभिः पदपङ्क्तिमुच्चै-र्विहाय भूमिं त्वपि वृत्रशत्रोः ॥ १७.१० ॥

ഗാഢചുവന്ന താമരയുടെ ഉള്ളിലെ കോമലതപോലെ സുന്ദരമായ നഖാഗ്രങ്ങളുള്ള വിരലുകളും പാദവിരലുകളും നീട്ടി ആ സുരാംഗനകൾ, വൃത്രശത്രുവിന്റെ ലോകത്തുപോലും, ഭൂമിയിൽ ഉയർന്ന പാദമുദ്രകളുടെ നിര വിട്ടുപോയി.

Verse 11

क्वचित् समीपे तमतीव हृष्टैर् नानाद्विजैः षट्छृरणैश्च मत्तैः । वासद्भिरुच्चैर्विविधप्रमाणाः शाखाः सुपुष्पाः समयोगयुक्ताः ॥ १७.११ ॥

എവിടെയോ സമീപത്ത് അത്യന്തം ഹർഷിതരായ അനേകം പക്ഷികളും, ആറു ശൃംഗങ്ങളുള്ള മത്ത ജീവികളും ഉയരത്തിൽ വസിച്ചിരുന്നു. അവിടെ വിവിധ അളവുകളിലുള്ള പുഷ്പസമൃദ്ധമായ ശാഖകൾ മനോഹരമായ സംയോഗത്തിൽ തമ്മിൽ ചേർന്നിരുന്നു.

Verse 12

कदम्बनीपार्जुनशिलाशाल-लतागृहस्थैर्मधुरस्वरेण । जुष्टं विहङ्गैः सुजनप्रयोगा निराकुला कार्यधृतिर्यथास्थैः ॥ १७.१२ ॥

കദംബം, നീപം, അർജുനം എന്നീ വൃക്ഷങ്ങളും, ശിലാമയ ശാലവനങ്ങളും, ലതകൾ മൂടിയ ഗൃഹങ്ങളും നിറഞ്ഞ ആ സ്ഥലം മധുരസ്വരമുള്ള പക്ഷികൾ സേവിച്ചു. അവിടെ സജ്ജനരുടെ ആചാരപ്രയോഗം മൂലം പ്രവർത്തനധൃതി സ്വാഭാവികമായി കലക്കമില്ലാതെ സ്ഥിരമായി നിലനിന്നു.

Verse 13

मखाग्निधूमैरुदिताग्निहोमै- स्ततः समन्तात् गृहमेदिभिर्द्विजैः । सिंहैरिवाधर्म्मकरी विदारितः स तीक्ष्णदंष्ट्रैर्वरमत्तकेसरैः ॥ १७.१३ ॥

യജ്ഞാഗ്നികളുടെ പുകയും ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിഹോത്രങ്ങളും ഉയരുമ്പോൾ, ചുറ്റുമെങ്ങും ഗൃഹസ്ഥ ദ്വിജന്മാർ വളഞ്ഞുനിന്നു. ആ അധർമ്മകാരകൻ മൂർച്ചയുള്ള ദംഷ്ട്രകളും മത്തമായ ഉത്തമ കേശരവും ഉള്ള സിംഹങ്ങൾ ഇരയെപ്പോലെ കീറിപ്പറിച്ചു.

Verse 14

एवं स राजा विविधानुपायान् वराश्रमे प्रेक्षमाणो विवेश । तस्मिन् प्रविष्टे तु स तीव्रतेजा महातपाः पुण्यकृतां प्रधानः । दृष्टो यथा भानुरनन्तभानुः कौश्यासने ब्रह्मविदां प्रधानः ॥ १७.१४ ॥

ഇങ്ങനെ രാജാവ് വിവിധ ഉപായങ്ങൾ നിരീക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ശ്രേഷ്ഠ ആശ്രമത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ അവൻ ദീപ്തതേജസ്സുള്ള മഹാതപസ്വിയെ കണ്ടു—പുണ്യകർമ്മികളിൽ പ്രമുഖൻ—അനന്തപ്രഭയുള്ള സൂര്യനെപ്പോലെ, കുശാസനത്തിൽ ഇരുന്ന്, ബ്രഹ്മവിദ്യജ്ഞന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ.

Verse 15

दृष्ट्वा स राजा विजयी मृगाणां मतिं विसस्मार मुनेः प्रसङ्गात् । चकार धर्मं प्रति मानसं सोऽनुत्तमं प्राप्य नृपो मुनिं सः ॥ १७.१५ ॥

വിജയിയായ രാജാവ് ആ മുനിയെ കണ്ടപ്പോൾ, മുനിസംഗം മൂലം മൃഗങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള തന്റെ ഉദ്ദേശം മറന്നു. അതുല്യനായ ആ മുനിയെ പ്രാപിച്ച ശേഷം രാജാവ് മനസ്സിനെ ധർമ്മത്തിലേക്ക് തിരിച്ചു.

Verse 16

स मुनिस्तं नृपं दृष्ट्वा प्रजापालमकल्मषम् । अभ्यागतक्रियां चक्रे आसनस्वागतादिभिः ॥ १७.१६ ॥

ആ മുനി പ്രജാപാലകനായ, കല്മഷരഹിതനായ രാജാവിനെ കണ്ടു ആസനം അർപ്പിക്കുകയും സ്വാഗതവചനങ്ങൾ മുതലായവയോടെ അതിഥി-സൽക്കാരക്രിയ നിർവഹിച്ചു।

Verse 17

ततः कृतासनो राजा प्रणम्य ऋषिपुङ्गवम् । पप्रच्छ वसुधे प्रश्नमिमं परमदुर्लभम् ॥ १७.१७ ॥

അതിനുശേഷം രാജാവ് ആസനം സ്വീകരിച്ച് ഋഷിപുങ്ഗവനെ പ്രണാമം ചെയ്ത്, ഹേ വസുധേ, ഈ അത്യന്തം ദുർലഭമായ ചോദ്യം ചോദിച്ചു।

Verse 18

भगवन् दुःखसंसारमग्नैः पुम्भिस्तितीर्षुभिः । यत्कार्यं तन्ममाचक्ष्व प्रणते शंसितव्रत ॥ १७.१८ ॥

ഹേ ഭഗവൻ! ദുഃഖമയമായ സംസാരത്തിൽ മുങ്ങി അതിനെ കടക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന മനുഷ്യർ എന്ത് ചെയ്യണം? ഞാൻ പ്രണാമം ചെയ്യുന്നു; ഹേ പ്രശംസിതവ്രതാ, അത് എനിക്ക് അരുളിച്ചെയ്യുക।

Verse 19

महातपा उवाच । संसारार्णवमज्जमानमनुजैः पोतः स्थिरोऽतिध्रुवः कार्यः पूजनदानहोमविविधैर्यज्ञैः समं ध्यानैः । कीलैः कीलितमोक्षभिः सुरभटैरूर्ध्वं महारज्जुभिः प्राणाद्यैरधुना कुरुष्व नृपते पोतं त्रिलोकेश्वरम् ॥ १७.१९ ॥

മഹാതപാ പറഞ്ഞു—സംസാരസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങുന്ന മനുഷ്യർക്കായി ദൃഢവും അത്യന്തം സ്ഥിരവുമായ ഒരു നൗക നിർമ്മിക്കണം—പൂജ, ദാനം, ഹോമം, വിവിധ യജ്ഞങ്ങൾ, ധ്യാനങ്ങൾ എന്നിവയോടുകൂടി. മോക്ഷരൂപമായ കീൽകൊണ്ട് അതിനെ ഉറപ്പാക്കി, പ്രാണാദി ശാസനകളായ മഹാരജ്ജുക്കളാൽ മേലോട്ടുയർത്തി; ഹേ നൃപതേ, ഇപ്പോൾ ആ നൗകയെ ത്രിലോകം കടത്തുന്ന പരമാധികാര-സാധനമാക്കുക।

Verse 20

नारायणं नरकहरं सुरेशं भक्त्या नमस्कुर्वति यो नृपीष । स वीतशोकः परमं विशोकं प्राप्नोति विष्णोः पदमव्ययं तत् ॥ १७.२० ॥

ഹേ നൃപീശ! ഭക്തിയോടെ നരകഹരനും സുരേശനുമായ നാരായണനെ നമസ്കരിക്കുന്നവൻ ശോകരഹിതനായി വിഷ്ണുവിന്റെ അവ്യയ പദമായ പരമ വിശോകാവസ്ഥ പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 21

नृप उवाच । भगवन् सर्वधर्मज्ञ कथं विष्णुः सनातनः । पूज्यते मोक्षमिच्छद्भिः पुरुषैर्वद तत्त्वतः ॥ १७.२१ ॥

രാജാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ ഭഗവൻ, സർവ്വധർമ്മജ്ഞാ! മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്ന പുരുഷന്മാർ സനാതന വിഷ്ണുവിനെ എങ്ങനെ പൂജിക്കണം? തത്ത്വമായി വിശദീകരിക്കൂ।

Verse 22

महातपा उवाच । शृणु राजन् महाप्राज्ञ यथा विष्णुः प्रसीदति । पुरुषाणां तथा स्त्रीणां सर्वयोगीश्वरॊ हरिः ॥ १७.२२ ॥

മഹാതപാ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞ രാജാവേ, കേൾക്കുക; വിഷ്ണു എങ്ങനെ പ്രസന്നനാകുന്നു, അതുപോലെ പുരുഷന്മാർക്കും സ്ത്രീകൾക്കും സർവ്വയോഗീശ്വരനായ ഹരി കൃപ ചെയ്യുന്നു।

Verse 23

सर्वे देवाः सपितरो ब्रह्माद्याश्चाण्डमध्यगाः । विष्णोः सकाशादुत्पन्ना इतीयं वैदिकी श्रुतिः ॥ १७.२३ ॥

സകല ദേവന്മാരും പിതൃഗണവും, ബ്രഹ്മാദികളായി അണ്ഡമദ്ധ്യത്തിൽ വസിക്കുന്നവരും—ഇവരെല്ലാം വിഷ്ണുവിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചതാണെന്ന് വൈദിക ശ്രുതി പ്രസ്താവിക്കുന്നു।

Verse 24

अग्निस्तथाश्विनौ गौरी गजवक्त्रभुजङ्गमाः । कार्तिकेयस्तथादित्यो मातरो दुर्गया सह ॥ १७.२४ ॥

അഗ്നി, അശ്വിനീകുമാരന്മാർ, ഗൗരി, ഗജവക്ത്രൻ (ഗണേശൻ) ബന്ധപ്പെട്ട നാഗഗണങ്ങൾ, കാർത്തികേയൻ, ആദിത്യൻ, കൂടാതെ ദുർഗയോടുകൂടിയ മാതൃഗണങ്ങൾ।

Verse 25

दिशो धनपतिर् विष्णुर् यमो रुद्रः शशी तथा । पितरश्चेति संभूताः प्राधान्येन जगत्पतेः ॥ १७.२५ ॥

ദിക്കുകളുടെ അധിഷ്ഠാതാക്കൾ, ധനപതി (കുബേരൻ), വിഷ്ണു, യമൻ, രുദ്രൻ, ചന്ദ്രൻ, പിതൃഗണങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം ജഗത്പതിയുടെ പ്രധാന പ്രകടനങ്ങളായി ഉദ്ഭവിച്ചു।

Verse 26

हिरण्यगर्भस्य तनौ सर्वं एव समुद्भवाः । पृथक्पृथक् ततो गर्वं वहमानाः समन्ततः ॥ १७.२६ ॥

ഹിരണ്യഗർഭന്റെ ദേഹത്തിൽ നിന്നുതന്നെ നിശ്ചയമായി സർവ്വ ജീവികളും ഉദ്ഭവിച്ചു. പിന്നെ അവർ ഓരോരുത്തരും താന്താന്തന്നെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിൽ എല്ലാടവും ഗർവ്വം വഹിച്ചു.

Verse 27

अहं योग्यस्त्वहं याज्य इति तेषां स्वनो महान् । श्रूयते देवसमितौ सागरक्षुब्धसन्निभः ॥ १७.२७ ॥

“ഞാൻ യോഗ്യൻ, ഞാൻ യാജ്യൻ” എന്നിങ്ങനെ അവരുടെ മഹാ ഘോഷം ദേവസഭയിൽ കേൾക്കപ്പെട്ടു; അത് കലങ്ങിയ സമുദ്രത്തിന്റെ ഗർജ്ജനത്തോട് സദൃശം.

Verse 28

तेषां विवादमानानां वह्निरुत्थाय पार्थिव । उवाच मां यजस्वेति ध्यायध्वं मामिति ब्रुवन् ॥ १७.२८ ॥

അവർ തർക്കിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ഹേ രാജാവേ, അഗ്നി എഴുന്നേറ്റ് പറഞ്ഞു—“എന്നെ യജിക്കുവിൻ” എന്നും “എന്നെ ധ്യാനിക്കുവിൻ” എന്നും അവരെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു.

Verse 29

प्राजापत्यमिदं नूनं शरीरं मद्विनाकृतम् । विनाशमुपपद्येत यतो नाहं महानहम् ॥ १७.२९ ॥

ഈ ശരീരം നിശ്ചയമായി പ്രജാപതിയുടെ സൃഷ്ടിയാണ്; എന്നെ കൂടാതെ ഇത് നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിരുന്നെങ്കിൽ ഇത് നാശത്തിലേക്ക് പതിച്ചേനേ—കാരണം അപ്പോൾ ഞാൻ ‘മഹാനഹം’ (ധാരണതത്ത്വം) ആയിരിക്കില്ല.

Verse 30

एवमुक्त्वा शरीरं तु त्यक्त्वा वह्निर्विनिर्ययौ । निर्गतेऽपि ततस्तस्मिंस्तच्छरीरं न शीऱ्यते ॥ १७.३० ॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് അഗ്നി ആ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് പുറപ്പെട്ടു. അവൻ അവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടിട്ടും ആ ശരീരം ക്ഷയിച്ചില്ല.

Verse 31

ततोऽश्विनौ मूर्तिमन्तौ प्राणापानौ शरीरगौ । आवां प्रधानावित्येवमूचतुर्याज्यसत्तमौ ॥ १७.३१ ॥

അപ്പോൾ മൂർത്തിമാന്മാരായ അശ്വിനിദേവന്മാർ—ശരീരത്തിൽ വസിക്കുന്ന പ്രാണനും അപാനനും എന്ന ജീവവായുരൂപത്തിൽ—യാജ്യസത്തമനോട് പറഞ്ഞു: “ഞങ്ങൾ ഇരുവരാണ് പ്രധാനം.”

Verse 32

एवमुक्त्वा शरीरं तु विहाय क्वचिदास्थितौ । तयोऽपि क्षयं कृत्वा क्षेत्री तत्पुरमास्थितः ॥ १७.३२ ॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവർ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് ഏതോ സ്ഥലത്ത് ആശ്രയിച്ചു. അവരുടെ രണ്ടുപേരുടെയും ക്ഷയം വരുത്തി, ക്ഷേത്രി (ക്ഷേത്രാധിപൻ) ആ നഗരത്തിൽ വസിച്ചു.

Verse 33

ततो वागब्रवीद् गौरी प्राधान्यं मयि संस्थितम् । सा अप्येवमुक्त्वा क्षेत्रात् तु निष्चक्राम बहिः शुभा ॥ १७.३३ ॥

അപ്പോൾ ഗൗരി പറഞ്ഞു: “പ്രാധാന്യം എന്നിൽ തന്നെയാണ് സ്ഥാപിതം.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ ശുഭമൂർത്തി ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.

Verse 34

तया विनापि तत्क्षेत्रं वागूनं व्यवतिष्ठत । ततो गणपतिर् वाक्यमाकाशाख्योऽब्रवीत् तदा ॥ १७.३४ ॥

അവൾ ഇല്ലാതിരുന്നാലും ആ ക്ഷേത്രം ‘വാഗൂന’ എന്ന നാമത്തിൽ നിലനിന്നു. അപ്പോൾ ഗണപതി വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു; ‘ആകാശാഖ്യ’ എന്ന പേരുള്ളവനും അന്നേരം പറഞ്ഞു.

Verse 35

न मया रहितं किञ्चिच्छरीरं स्थायि दूरतः । कालान्तरेत्येवमुक्त्वा सोऽपि निष्क्रम्य देहतः ॥ १७.३५ ॥

അവൻ പറഞ്ഞു: “എന്നെ വിട്ട് ഒരു ശരീരവും ദൂരെയിരുന്നാലും ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുകയില്ല.” ‘കാലാന്തരത്തിൽ’ എന്ന് പറഞ്ഞ് അവനും ദേഹം വിട്ടു പുറപ്പെട്ടു.

Verse 36

पृथग्भूतस्तथाप्येतच्चरीरं नाप्यनीनशत् । विनाकाशाख्यतत्त्वेन तथापि न विशीर्यते ॥ १७.३६ ॥

ഈ ശരീരം വ്യത്യസ്ത ഘടകങ്ങളായി വേർപെട്ടിട്ടും നശിക്കുന്നില്ല; ‘ആകാശ’ എന്ന തത്ത്വം ഇല്ലാതിരുന്നാലും അത് വിഘടിക്കുകയില്ല।

Verse 37

सुषिरैस्तु विहीनं तु दृष्ट्वा क्षेत्रं व्यवस्थितम् । शरीरधातवः सर्वे ते ब्रूयुर्वाक्यमेव हि ॥ १७.३७ ॥

എന്നാൽ അവർ ‘ക്ഷേത്രം’ അഥവാ ശരീരം യഥാസ്ഥിതിയിൽ നിലകൊള്ളുന്നതായി, പക്ഷേ അതിലെ രന്ധ്രങ്ങൾ ഇല്ലാത്തതായി കണ്ടാൽ, ശരീരധാതുക്കൾ എല്ലാം സാക്ഷ്യം പറയുന്നതുപോലെ ഒരേയൊരു വാക്യം മാത്രം പറയും।

Verse 38

अस्माभिर्व्यतिरिक्तस्य न शरीरस्य धारणम् । भवतीत्येवमुक्त्वा ते जहुः सर्वे शरीरिणः ॥ १७.३८ ॥

“ഞങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടതിനാൽ ശരീരം ധരിക്കൽ നടക്കുകയില്ല” എന്നു പറഞ്ഞ്, ആ ശരീരികൾ എല്ലാവരും ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചു।

Verse 39

तैर्व्यपेतमपि क्षेत्रं पुरुषेण प्रपाल्यते । तं दृष्ट्वा त्वब्रवीत् स्कन्दः सोऽहङ्कारः प्रकीर्तितः ॥ १७.३९ ॥

അവർ ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും ആ ‘ക്ഷേത്രം’ ഒരു പുരുഷൻ പരിപാലിക്കുന്നു. അവനെ കണ്ട സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു—“ഇതാണ് ‘അഹങ്കാരം’ എന്നു പ്രസിദ്ധം.”

Verse 40

मया विना शरीरस्य सम्भूतिरपि नेष्यते । एवमुक्त्वा शरीरात् तु सोऽभ्यपेतः पृथक् स्थितः ॥ १७.४० ॥

“എന്നെ കൂടാതെ ശരീരത്തിന്റെ ഉത്ഭവം പോലും അംഗീകരിക്കപ്പെടുകയില്ല” എന്നു പറഞ്ഞ്, അവൻ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറി വേർപെട്ട് നിലകൊണ്ടു।

Verse 41

तेनाक्षतेन तत्क्षेत्रं विना मुक्तवदास्थितम् । तं दृष्ट्वा कुपितो भानुः स आदित्यः प्रकीर्तितः ॥ १७.४१ ॥

ആ അക്ഷതം ഇല്ലാതെ ആ പുണ്യക്ഷേത്രം മോക്ഷം നഷ്ടപ്പെട്ടതുപോലെ നിലകൊണ്ടു. അത് കണ്ട ഭാനു (സൂര്യൻ) കോപിച്ചു; അതിനാൽ അവൻ ‘ആദിത്യൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധൻ.

Verse 42

मया विना कथं क्षेत्रमिमं क्षणमपीष्यते । एवमुक्त्वा प्रयातः स तच्छरीरं न शीऱ्यते ॥ १७.४२ ॥

“എന്നെ കൂടാതെ ഈ ക്ഷേത്രം ഒരു ക്ഷണമെങ്കിലും എങ്ങനെ നിലനിൽക്കും?” എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ പുറപ്പെട്ടു; എങ്കിലും ആ ശരീരം ക്ഷയിച്ചില്ല.

Verse 43

ततः कामादिरुत्थाय गणो मातृविसंज्ञितः । न मया व्यतिरिक्तस्य शरीरस्य व्यवस्थितिः । एवमुक्त्वा स यातस्तु शरीरं तन्न शीryते ॥ १७.४३ ॥

പിന്നീട് കാമാദികളാൽ ആരംഭിക്കുന്ന ‘മാതൃ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഗണം എഴുന്നേറ്റ് പറഞ്ഞു—“എന്നെ വിട്ടാൽ ശരീരത്തിന് സ്ഥിരതയില്ല.” എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ പോയി; എങ്കിലും ആ ശരീരം ക്ഷയിച്ചില്ല.

Verse 44

ततो माया अब्रवीत् कोपात् सा च दुर्गा प्रकीर्तिता । न मया अस्य विना भूतिरित्युक्त्वा अन्तर्दधे पुनः ॥ १७.४४ ॥

പിന്നീട് മായ കോപത്തോടെ പറഞ്ഞു—അവളെയാണ് ദുർഗ്ഗയെന്നും പ്രസിദ്ധമാക്കുന്നത്. “എന്നെ കൂടാതെ അവന് ഭൂതി/സമൃദ്ധി ഇല്ല” എന്നു പറഞ്ഞ് അവൾ വീണ്ടും അന്തർധാനം ചെയ്തു.

Verse 45

ततो दिशः समुत्तस्थुरूचुश्छेदं वचो महत् । नास्माभी रहितं कार्यं भवतीति न संशयः । चतस्त्र आगताः काष्ठा अपयाताः क्षणात् तदा ॥ १७.४५ ॥

പിന്നീട് ദിക്കുകൾ എഴുന്നേറ്റ് മഹത്തായ നിർണായക വാക്ക് പറഞ്ഞു—“ഞങ്ങളില്ലാതെ ഒരു കാര്യവും സാധ്യമല്ല; ഇതിൽ സംശയമില്ല.” അപ്പോൾ വന്ന നാലു ദിക്കുകളും ക്ഷണത്തിൽ പിന്മാറി.

Verse 46

ततो धनपतिर् वायुर् मय्यपेते क्व सम्भवः । शरीरस्येति सोऽप्येवम् उक्त्वा मूर्धानगोऽभवत् ॥ १७.४६ ॥

അപ്പോൾ ധനപതി (കുബേരൻ) പറഞ്ഞു— “ഞാൻ അകന്നാൽ ശരീരത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പ് എവിടെ നിന്നു ഉണ്ടാകും?” എന്നു പറഞ്ഞ് അവനും ശിരസ്സിലേക്കു ഊർദ്ധ്വഗാമിയായി ലീനനായി.

Verse 47

ततो विष्णुर्मनो ब्रूयान्नायं देहो मया विना । क्षणमप्युत्सहेत् स्थातुमित्युक्त्वाऽन्तर्दधे पुनः ॥ १७.४७ ॥

അപ്പോൾ വിഷ്ണു (മനസ്സിൽ) പറഞ്ഞു— “എന്നെ കൂടാതെ ഈ ദേഹം ഒരു ക്ഷണവും നിലനിൽക്കാൻ കഴിയില്ല.” എന്നു പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം വീണ്ടും അന്തർധാനം ചെയ്തു.

Verse 48

ततो धर्मोऽब्रवीत् सर्वमिदं पालितवानहम् । इदानीमप्युपगते कथमेतद्भविष्यति ॥ १७.४८ ॥

അപ്പോൾ ധർമ്മൻ പറഞ്ഞു— “ഇതെല്ലാം ഞാൻ സംരക്ഷിച്ചു. ഇപ്പോൾ ഈ അവസ്ഥ എത്തിയപ്പോൾ ഇത് എങ്ങനെ സംഭവിക്കും?”

Verse 49

एवमुक्त्वा गतो धर्मस्तच्छरीरं न शीऱ्यते । ततो ब्रवीन्महादेवः अव्यक्तो भूतनायकः ॥ १७.४९ ॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ധർമ്മൻ പോയി; എങ്കിലും ആ ശരീരം ക്ഷയിച്ചില്ല. തുടർന്ന് അവ്യക്തനും ഭൂതനായകനുമായ മഹാദേവൻ പറഞ്ഞു.

Verse 50

महत्त्संज्ञो मया हीनं शरीरं नो भवेद्यथा । एवमुक्त्वा गतः शम्भुस्तच्छरीरं न शीऱ्यते ॥ १७.५० ॥

“‘മഹത്’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ഈ ശരീരം എന്നെ കൂടാതെ ശൂന്യമാകരുത്” എന്നു പറഞ്ഞ് ശംഭു പോയി; എങ്കിലും ആ ശരീരം ക്ഷയിച്ചില്ല.

Verse 51

तं दृष्ट्वा पितरश्चोचुस्तन्मात्रा यावदस्मभिः । प्रगतैरेभिरेतच्च शरीरं शीऱ्यते ध्रुवम् । एवमुक्त्वा तु ते देहं त्यक्त्वाऽन्तर्धानमागताः ॥ १७.५१ ॥

അവനെ കണ്ട് പിതൃക്കൾ പറഞ്ഞു: "ഞങ്ങളാൽ ഈ പിന്തുണ നൽകപ്പെടുന്നിടത്തോളം കാലം മാത്രമേ ഈ ശരീരം നിലനിൽക്കൂ; ഞങ്ങൾ പോയിക്കഴിഞ്ഞാൽ ഇത് തീർച്ചയായും നശിക്കും." ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവർ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് അദൃശ്യരായി.

Verse 52

अग्निः प्राणोऽपानश्च आकाशं सर्वधातवः । क्षेत्रं तद्वदहंकारो भानुः कामादयो मया । काष्ठा वायुर्विष्णुर्धर्म शम्भुस्तथेन्द्रियार्थकाः ॥ १७.५२ ॥

"അഗ്നി, പ്രാണൻ, അപാനൻ, ആകാശം, എല്ലാ ധാതുക്കളും; ക്ഷേത്രം, അഹങ്കാരം, സൂര്യൻ, കാമം തുടങ്ങിയവ—ഇവയെല്ലാം എന്നാലുള്ളവയാണ്; ദിക്കുകൾ, വായു, വിഷ്ണു, ധർമ്മം, ശംഭു, ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങൾ എന്നിവയും."

Verse 53

एतैर्मुक्तं तु तत्क्षेत्रं तत् तथैव व्यवस्थितम् । सोमेन पाल्यमानं तु पुरुषेणेन्दुरूपिणा ॥ १७.५३ ॥

ഈ മാർഗ്ഗങ്ങളിലൂടെ, ആ പുണ്യക്ഷേത്രം കഷ്ടതകളിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കപ്പെടുകയും പഴയതുപോലെ നിലനിൽക്കുകയും ചെയ്തു; ചന്ദ്രരൂപം ധരിച്ച പുരുഷനായ സോമനാൽ ഇത് സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 54

एवं व्यवस्थिते सोमे षोडशात्मन्यथाक्षरे । प्राग्वत् तत्र गुणोपेतं क्षेत्रमुत्थाय बभ्रम ॥ १७.५४ ॥

സോമൻ ഇപ്രകാരം പതിനാറ് കലകളുള്ള അക്ഷരതത്വമനുസരിച്ച് സ്ഥാപിതമായപ്പോൾ, പഴയതുപോലെ ഗുണങ്ങളോടുകൂടിയ ആ പുണ്യക്ഷേത്രം ഉണരുകയും അവിടെ സഞ്ചരിക്കുകയും ചെയ്തു.

Verse 55

प्रागवस्थं शरीरं तु दृष्ट्वा सर्वज्ञपालितम् । ताः क्षेत्रदेवताः सर्वा वैलक्षं भावमाश्रिताः ॥ १७.५५ ॥

എന്നാൽ ശരീരത്തെ അതിന്റെ പഴയ അവസ്ഥയിൽ, സർവ്വജ്ഞനാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടതായി കണ്ടപ്പോൾ, ആ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിലെ കാവൽദേവതകളെല്ലാം അത്യന്തം വിസ്മയഭരിതരും വ്യാകുലരുമായി.

Verse 56

तमेवं तुष्टुवुः सर्वास्तं देवं परमेश्वरम् । स्वस्थानमीयिषुः सर्वास्तदा नृपतिसत्तम ॥ १७.५६ ॥

അപ്പോൾ എല്ലാവരും ആ ദേവനായ പരമേശ്വരനെ സ്തുതിച്ചു; തുടർന്ന്, ഹേ രാജശ്രേഷ്ഠാ, എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ വാസസ്ഥാനങ്ങളിലേക്കു പോയി।

Verse 57

त्वमग्निस्त्वं तथा प्राणस्त्वमपानः सरस्वती । त्वमाकाशं धनाध्यक्षस्त्वं शरीरस्य धातवः ॥ १७.५७ ॥

നീ അഗ്നിയാണ്, നീ തന്നേ പ്രാണൻ; നീ അപാനനും സരസ്വതിയും. നീ ആകാശം, ധനത്തിന്റെ അധ്യക്ഷൻ; നീ തന്നേ ശരീരത്തിലെ ധാതുക്കൾ.

Verse 58

अहङ्कारो भवान् देव त्वमादित्योऽष्टको गणः । त्वं माया पृथिवी दुर्गा त्वं दिशस्त्वं मरुत्पतिः ॥ १७.५८ ॥

ഹേ ദേവാ, നീ അഹങ്കാരതത്ത്വം; നീ ആദിത്യൻ, അഷ്ടകൻ, ഗണങ്ങൾ. നീ മായ, പൃഥിവി, ദുർഗ്ഗ; നീ ദിക്കുകൾ, നീ മരുത്പതി.

Verse 59

त्वं विष्णुस्त्वं तथा धर्मस्त्वं जिष्णुस्त्वं पराजितः । अक्षरार्थस्वरूपेण परमेश्वरसंज्ञितः ॥ १७.५९ ॥

നീ വിഷ്ണുവാണ്, നീ തന്നേ ധർമ്മം; നീ ജിഷ്ണു, നീ അപരാജിതൻ. അക്ഷരത്തിന്റെ അവിനാശിയായ അർത്ഥസ്വരൂപമായി നീ ‘പരമേശ്വരൻ’ എന്നു സംജ്ഞിതൻ।

Verse 60

अस्माभिरपयातैस्तु कथमेतद्भविष्यति । एवमत्र शरीरं तु त्यक्तमस्माभिरेव च ॥ १७.६० ॥

എന്നാൽ ഞങ്ങൾ പിന്മാറിയാൽ ഇത് എങ്ങനെ സംഭവിക്കും? ഇങ്ങനെ ഇവിടെ ഈ ശരീരവും ഞങ്ങളാൽ തന്നേ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।

Verse 61

तत् परं भवता देव तदवस्थं प्रपाल्यते । स्थानभङ्गो न नः कार्यः स्वयं सृष्ट्वा प्रजापते ॥ १७.६१ ॥

അതുകൊണ്ട് ഹേ ദേവാ, ആ പരമാവസ്ഥയെ നിങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കണമേ. ഹേ പ്രജാപതേ, നിങ്ങൾ തന്നെയാണ് ഞങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചത്; അതിനാൽ ഞങ്ങളുടെ സ്ഥിരസ്ഥാനഭംഗം ഞങ്ങൾക്ക് ചെയ്യേണ്ടതല്ല.

Verse 62

एवं स्तुतस्ततो देवस्तेषां तोषं परं ययौ । उवाच चैतान् क्रीडार्थं भवन्तोत्पादिता मया ॥ १७.६२ ॥

ഇങ്ങനെ സ്തുതിക്കപ്പെട്ട ദേവൻ അവരോടു പരമ സന്തോഷം പ്രാപിച്ചു. പിന്നെ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു—“ദിവ്യലീലാർത്ഥം നിങ്ങളെ ഞാൻ ഉത്പാദിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.”

Verse 63

कृतकृत्यस्य मे किं नु भवद्भिर्विप्रयोजनम् । तथापि दद्मि वो रूपे द्वे द्वे प्रत्येकशोऽधुना ॥ १७.६३ ॥

“എന്റെ കര്‍ത്തവ്യം പൂര്‍ത്തിയായപ്പോൾ നിങ്ങളോടുള്ള എനിക്ക് എന്ത് വേര്‍പാട് ശേഷിക്കും? എന്നിരുന്നാലും ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിങ്ങളിൽ ഓരോരുത്തർക്കും രണ്ടെണ്ണം വീതം രൂപങ്ങൾ ദാനം ചെയ്യുന്നു.”

Verse 64

भूतकार्येष्वमूर्तेन देवलोके तु मूर्तिना । तिष्ठध्वमपि कालान्ते लयं त्वाविशत द्रुतम् ॥ १७.६४ ॥

ഭൂതകാര്യങ്ങളിൽ അമൂർത്തരൂപത്തിലും ദേവലോകത്തിൽ മൂർത്തരൂപത്തിലും നിങ്ങൾ നിലകൊള്ളുക. കാലാന്ത്യത്തിൽ നിങ്ങളിൽ വേഗത്തിൽ ലയം (പ്രളയം) പ്രവേശിച്ചു.

Verse 65

शरीराणि पुनर्नैवं कर्त्तव्योऽहमिति क्वचित् । मूर्त्तीनां च तथा तुभ्यं दद्मि नामानि वोऽधुना ॥ १७.६५ ॥

“വീണ്ടും എവിടെയും ‘ഞാനാണ് കര്‍ത്താവ്’ എന്ന ഭാവത്തോടെ ഇങ്ങനെ ശരീരങ്ങൾ നിർമ്മിക്കരുത്. അതുപോലെ ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിങ്ങള്ക്ക് മൂർത്തിരൂപങ്ങളുടെ നാമങ്ങളും നൽകുന്നു.”

Verse 66

अग्नेर्वैश्वानरो नाम प्राणापानौ तथाश्विनौ । भविष्यति तथा गौरी हिमशैलसुता तथा ॥ १७.६६ ॥

അഗ്നിയുടെ നാമം ‘വൈശ്വാനരൻ’; പ്രാണനും അപാനനും അശ്വിനീദേവന്മാരുടെ രൂപമായി നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു. അതുപോലെ ഗൗരിയും—ഹിമശൈലസുതയും—പ്രകടമാകും.

Verse 67

पृथिव्यादिगणस्त्वेष गजवक्त्रो भविष्यति । शरीरधातवश्चेमे नानाभूतानि एव तु । अहंकारस्तथा स्कन्दः कार्त्तिकेयो भविष्यति ॥ १७.६७ ॥

പൃഥ്വി മുതലായ ഈ ഗണം ‘ഗജവക്ത്രൻ’ (ഗണേശൻ) ആകും. ഈ ശരീരധാതുക്കൾ നിശ്ചയമായും നാനാവിധ ഭൂത-ജീവികളായി മാറും. അതുപോലെ അഹങ്കാരം ‘സ്കന്ദൻ’—കാർത്തികേയൻ—ആകും.

Verse 68

भानुश्चादित्यरूपोऽसौ मूर्त्तामूर्त्त च चक्षुषी । कामाद्योऽयं गणो भूयो मातृरूपो भविष्यति ॥ १७.६८ ॥

ഭാനു ആദിത്യസ്വരൂപൻ തന്നേ; അവൻ മൂർത്തവും അമൂർത്തവും ആയി, (ലോകത്തിന്റെ) രണ്ടു കണ്ണുകളെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു. കാമം മുതലായ ഈ ഗണം വീണ്ടും മാതൃകളുടെ രൂപം പ്രാപിക്കും.

Verse 69

शरीरमाया दुर्गैषा कारणान्ते भविष्यति । दश कन्या भविष्यन्ति काष्ठास्त्वेतास्तु वारुणाः ॥ १७.६९ ॥

ഈ ദുർഗമമായ ശരീരമായാ കാരണപ്രക്രിയയുടെ അവസാനം പ്രകടമാകും. പത്ത് കന്യകൾ ഉദ്ഭവിക്കും; ഇവ തന്നെയാണ് വരുണസംബന്ധിയായ ‘കാഷ്ഠ’കൾ (കാലവിഭാഗങ്ങൾ).

Verse 70

अयं वायुर्धनेशस्तु कारणान्ते भविष्यति । अयं मनो विष्णुनामा भविष्यति न संशयः ॥ १७.७० ॥

ഈ വായു കാരണചക്രത്തിന്റെ അവസാനം ‘ധനേശൻ’ ആകും. ഈ മനസ് ‘വിഷ്ണു’ എന്ന നാമം പ്രാപിക്കും—സംശയമില്ല.

Verse 71

धर्मोऽपि यमनामा च भविष्यति न संशयः । महत्तत्त्वं च भगवान् महादेवो भविष्यति ॥ १७.७१ ॥

ധർമ്മവും ‘യമ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാകും—സംശയമില്ല. മഹത്തത്ത്വം ഭഗവാൻ മഹാദേവനായി പ്രത്യക്ഷമാകും.

Verse 72

इन्द्रियार्थाश्च पितरो भविष्यन्ति न संशयः । अयं सोमः स्वयं भूत्वा यामित्रं सर्वदामराः ॥ १७.७२ ॥

ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങൾ പിതൃഗണങ്ങളാകും—സംശയമില്ല. ഈ സോമൻ സ്വയം പ്രത്യക്ഷമായി യമന്റെ മിത്രനായി, എപ്പോഴും അമരന്മാരോടൊപ്പം ഇരിക്കും.

Verse 73

एवं वेदान्तपुरुषः प्रोक्तो नारायणात्मकः । स्वस्थाने देवताः सर्वा देवस्तु विरराम ह ॥ १७.७३ ॥

ഇങ്ങനെ വേദാന്തപുരുഷൻ നാരായണസ്വഭാവമുള്ളവനായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടു. എല്ലാ ദേവതകളും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ സ്ഥാനങ്ങളിലേക്കു മടങ്ങി; ദേവൻ (വക്താവ്) അപ്പോൾ മൗനമായി.

Verse 74

एवं प्रभावो देवोऽसौ वेदवेद्यो जनार्दनः । कथितो नृपते तुभ्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १७.७४ ॥

ഇങ്ങനെ വേദങ്ങളാൽ അറിയപ്പെടുന്ന മഹാപ്രഭാവനായ ദേവൻ ജനാർദനനെ, ഹേ രാജാവേ, നിനക്കു വിവരിച്ചു. ഇനി എന്താണ് കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?

Inside Adhyaya 17

Tirtha focus

  • Pilgrimage MeritNo named tīrtha or explicit tīrtha-phala is stated; merit is implied through āśrama-darśana, satsanga with a tapasvin, and Nārāyaṇa-centered worship as the means to ‘cross’ saṃsāra.

Ritual instructions

  • Primary RitualNārāyaṇa-upāsanā as mokṣa-sādhana (pūjā, dāna, homa/yajña, dhyāna integrated with japa).
  • BenefitSaṃsāra-taraṇa (crossing the ocean of transmigration), moral reorientation toward dharma, and a unified devotional understanding that harmonizes diverse deities under Nārāyaṇa as the sustaining Lord.

The narrative frame

  • Dialogue ToneDidactic and integrative: a moral conversion narrative leading into doctrinal exposition and cosmological synthesis.

The emotional journey

  • Dominant RasaŚānta (tranquil, contemplative devotion).
  • Emotional ProgressionRoughness and predatory intent (hunt) → wonder and reverence at the ordered āśrama ecology → humility and existential questioning about suffering → reassurance through disciplined practice → contemplative awe at a unifying theology that harmonizes many divine names and functions.

Planning a pilgrimage

  • Visit FeasibilityNo specific identifiable tīrtha is named; the chapter is best mapped to visiting living āśramas/Viṣṇu-Nārāyaṇa temples for satsanga, pūjā, and meditation rather than a fixed geographic pilgrimage.

Frequently Asked Questions

The text frames liberation-oriented ethics as a disciplined program of worship and contemplative practice: pūjana (reverential worship), dāna (giving), homa and yajña (ritual offerings), and dhyāna (meditation) directed toward Nārāyaṇa. It also models a moral turn from hunting to dharma when the king encounters an āśrama and a tapasvin, presenting devotion and restraint as practical means to ‘cross’ saṃsāra.

The narrative provides broad yuga markers—Kṛtayuga for the genealogy and a reference to Tretāyuga regarding boons—but it does not specify tithi, nakṣatra, lunar phases, or seasonal calendars for rituals. Ritual activity is described generically (homa, yajña, smoke, ascetic japa) without calendrical prescription.

Environmental balance appears indirectly through the āśrama ecology and the concept of sustaining a ‘kṣetra’ (field/body) by an overarching principle. The forest-hermitage is depicted as an ordered habitat where ritual discipline and non-violent orientation replace predatory hunting, implying that ethical self-regulation supports stable landscapes and communities. The cosmological section emphasizes coordinated functions under a unifying sustainer, a conceptual parallel to maintaining terrestrial order through integrated roles.

A royal lineage is introduced: Śrutakīrti (a king in Kṛtayuga) and his son Suprabho Maṇija, also named Prajāpāla. The principal sage figure is Ṛṣi Mahātapā. The chapter also references a wide range of deities and personified principles (e.g., Agni, Aśvinau, Gaurī, Gaṇapati, Skanda/Kārttikeya, Āditya, Durgā, Yama, Rudra/Śambhu, Soma, Viṣṇu/Nārāyaṇa) as part of a doctrinal catalogue rather than as historical persons.

Ask anything about Adhyaya 17 of the Varaha Purana

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Varaha Purana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play