Adhyaya 17: King Prajāpāla’s Visit to Sage Mahātapā’s Hermitage and the Doctrinal Praise of Nārāyaṇa

Verse 1

धरण्युवाच । ये ते मणौ तदा देव उत्पन्ना नरपुङ्गवाः । तेषां वरो भगवता दत्तस्त्रेतायुगे किल ॥ १७.१ ॥

ധരണി പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവാ! അന്നു മണൗയിൽ ജനിച്ച ആ നരശ്രേഷ്ഠർക്കു ത്രേതായുഗത്തിൽ ഭഗവാൻ നിശ്ചയമായും വരം നൽകി.

Verse 2

राजानो भवितारो वै कथं तेषां समुद्भवः । किं च चक्रुर्हि ते कर्म पृथङ् नामानि शंस मे ॥ १७.२ ॥

വരാനിരിക്കുന്ന രാജാക്കന്മാർ എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിച്ചു? അവർ എന്തെല്ലാം കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്തു? അവരുടെ വ്യത്യസ്ത നാമങ്ങളും എനിക്ക് വിവരിക്കൂ.

Verse 3

श्रीवराह उवाच । सुप्रभो मणिजो यस्तु राजा नाम्ना महामनाः । तस्योत्पत्तिं वरारोहे शृणु त्वं भूतधारिणि ॥ १७.३ ॥

ശ്രീവരാഹൻ പറഞ്ഞു—മണിജയിൽ നിന്നു ജനിച്ച ‘സുപ്രഭ’ എന്ന മഹാമനസ്സുള്ള രാജാവുണ്ടായിരുന്നു. ഹേ വരാരോഹേ, ഭൂതധാരിണീ! അവന്റെ ഉദ്ഭവം കേൾക്കുക.

Verse 4

आसीद् राजा महाबाहुरादौ कृतयुगे पुरा । श्रुतकीर्तिरिति ख्यातस्त्रैलोक्ये बलवत्तरः ॥ १७.४ ॥

പുരാതനകാലത്ത്, കൃതയുഗത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ, ‘ശ്രുതകീർത്തി’ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ മഹാബാഹുവായ ഒരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നു; ത്രിലോകത്തിലും ഏറ്റവും ബലവാനായവൻ അവൻ തന്നെയായിരുന്നു.

Verse 5

तस्य पुत्रत्वमापेदे सुप्रभो मणिजो धरे । प्रजापालेति वै नाम्ना श्रुतकीर्तिर्महाबलः ॥ १७.५ ॥

ഹേ ധരേ! ‘സുപ്രഭ’ എന്ന പേരിലും അറിയപ്പെട്ട മണിജൻ അവന്റെ പുത്രനായി; ആ മഹാബലനായ ശ്രുതകീർത്തി ‘പ്രജാപാല’ എന്ന നാമത്താലും പ്രസിദ്ധനായിരുന്നു.

Verse 6

सैकस्मिंश्चिद् दिने प्रायाद् विपिनं श्वापदाकुलम् । तत्रापश्यदृषेर्धन्यं महदाश्रममण्डलम् ॥ १७.६ ॥

ഒരു ദിവസം അവൻ വന്യമൃഗങ്ങൾ നിറഞ്ഞ കാട്ടിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. അവിടെ ഋഷിയുടെ ധന്യവും വിശാലവുമായ ആശ്രമപരിസരം അവൻ ദർശിച്ചു.

Verse 7

तस्मिन् महातपा नाम ऋषिः परधार्मिकः । तपस्तेपे निराहारो जपन् ब्रह्म सनातनम् ॥ १७.७ ॥

അവിടെ ‘മഹാതപാ’ എന്ന പരമധാർമ്മികനായ ഋഷി നിരാഹാരനായി തപസ്സു ചെയ്തു, സനാതന ബ്രഹ്മത്തെ ജപിച്ചു.

Verse 8

तत्रासौ पार्थिवः श्रीमान् प्रवेशाय मतिं तदा । चकार चाविशद् राजा प्रजापालो महातपाः ॥ १७.८ ॥

അവിടെ ആ ശ്രീമാനായ രാജാവ് പ്രവേശിക്കുവാൻ മനസ്സുറപ്പിച്ചു; പ്രജാപാലകനായ മഹാതപസ്വി നൃപൻ അകത്തു പ്രവേശിച്ചു.

Verse 9

तस्मिन् वराश्रमपदे वनवृक्षजात्या धराप्रसूतोजितमार्गजुष्टाः । लतागृहाः इन्दुरविप्रकाशिनो नायासितज्ञाः कुलभृङ्गराजाः ॥ १७.९ ॥

ആ ഉത്തമ ആശ്രമപ്രദേശത്ത്, ഭൂമിയിൽ ജനിച്ച വൃക്ഷങ്ങൾ സമൃദ്ധമായ പാതകളിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന കുലീന ഭൃംഗരാജങ്ങൾ വള്ളികളാൽ പണിത ഗൃഹങ്ങളിൽ വസിച്ചു; ചന്ദ്ര-സൂര്യപ്രഭപോലെ ദീപ്തമായി, അവർക്ക് അധ്വാനം അറിയില്ലായിരുന്നു.

Verse 10

सुरक्तपद्मोदरकोमलाग्र-नखाङ्गुलीभिः प्रसृतैः सुराणाम् । वराङ्गनाभिः पदपङ्क्तिमुच्चै-र्विहाय भूमिं त्वपि वृत्रशत्रोः ॥ १७.१० ॥

ഗാഢചുവന്ന താമരയുടെ ഉള്ളിലെ কোমലതപോലെ സുന്ദരമായ നഖാഗ്രങ്ങളുള്ള വിരലുകളും പാദവിരലുകളും നീട്ടി ആ സുരാംഗനകൾ, വൃത്രശത്രുവിന്റെ ലോകത്തുപോലും, ഭൂമിയിൽ ഉയർന്ന പാദമുദ്രകളുടെ നിര വിട്ടുപോയി.

Verse 11

क्वचित् समीपे तमतीव हृष्टैर् नानाद्विजैः षट्छृरणैश्च मत्तैः । वासद्भिरुच्चैर्विविधप्रमाणाः शाखाः सुपुष्पाः समयोगयुक्ताः ॥ १७.११ ॥

എവിടെയോ സമീപത്ത് അത്യന്തം ഹർഷിതരായ അനേകം പക്ഷികളും, ആറു ശൃംഗങ്ങളുള്ള മത്ത ജീവികളും ഉയരത്തിൽ വസിച്ചിരുന്നു. അവിടെ വിവിധ അളവുകളിലുള്ള പുഷ്പസമൃദ്ധമായ ശാഖകൾ മനോഹരമായ സംയോഗത്തിൽ തമ്മിൽ ചേർന്നിരുന്നു.

Verse 12

कदम्बनीपार्जुनशिलाशाल-लतागृहस्थैर्मधुरस्वरेण । जुष्टं विहङ्गैः सुजनप्रयोगा निराकुला कार्यधृतिर्यथास्थैः ॥ १७.१२ ॥

കദംബം, നീപം, അർജുനം എന്നീ വൃക്ഷങ്ങളും, ശിലാമയ ശാലവനങ്ങളും, ലതകൾ മൂടിയ ഗൃഹങ്ങളും നിറഞ്ഞ ആ സ്ഥലം മധുരസ്വരമുള്ള പക്ഷികൾ സേവിച്ചു. അവിടെ സജ്ജനരുടെ ആചാരപ്രയോഗം മൂലം പ്രവർത്തനധൃതി സ്വാഭാവികമായി കലക്കമില്ലാതെ സ്ഥിരമായി നിലനിന്നു.

Verse 13

मखाग्निधूमैरुदिताग्निहोमै- स्ततः समन्तात् गृहमेदिभिर्द्विजैः । सिंहैरिवाधर्म्मकरी विदारितः स तीक्ष्णदंष्ट्रैर्वरमत्तकेसरैः ॥ १७.१३ ॥

യജ്ഞാഗ്നികളുടെ പുകയും ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിഹോത്രങ്ങളും ഉയരുമ്പോൾ, ചുറ്റുമെങ്ങും ഗൃഹസ്ഥ ദ്വിജന്മാർ വളഞ്ഞുനിന്നു. ആ അധർമ്മകാരകൻ മൂർച്ചയുള്ള ദംഷ്ട്രകളും മത്തമായ ഉത്തമ കേശരവും ഉള്ള സിംഹങ്ങൾ ഇരയെപ്പോലെ കീറിപ്പറിച്ചു.

Verse 14

एवं स राजा विविधानुपायान् वराश्रमे प्रेक्षमाणो विवेश । तस्मिन् प्रविष्टे तु स तीव्रतेजा महातपाः पुण्यकृतां प्रधानः । दृष्टो यथा भानुरनन्तभानुः कौश्यासने ब्रह्मविदां प्रधानः ॥ १७.१४ ॥

ഇങ്ങനെ രാജാവ് വിവിധ ഉപായങ്ങൾ നിരീക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ശ്രേഷ്ഠ ആശ്രമത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ അവൻ ദീപ്തതേജസ്സുള്ള മഹാതപസ്വിയെ കണ്ടു—പുണ്യകർമ്മികളിൽ പ്രമുഖൻ—അനന്തപ്രഭയുള്ള സൂര്യനെപ്പോലെ, കുശാസനത്തിൽ ഇരുന്ന്, ബ്രഹ്മവിദ്യജ്ഞന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ.

Verse 15

दृष्ट्वा स राजा विजयी मृगाणां मतिं विसस्मार मुनेः प्रसङ्गात् । चकार धर्मं प्रति मानसं सोऽनुत्तमं प्राप्य नृपो मुनिं सः ॥ १७.१५ ॥

വിജയിയായ രാജാവ് ആ മുനിയെ കണ്ടപ്പോൾ, മുനിസംഗം മൂലം മൃഗങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള തന്റെ ഉദ്ദേശം മറന്നു. അതുല്യനായ ആ മുനിയെ പ്രാപിച്ച ശേഷം രാജാവ് മനസ്സിനെ ധർമ്മത്തിലേക്ക് തിരിച്ചു.

Verse 16

स मुनिस्तं नृपं दृष्ट्वा प्रजापालमकल्मषम् । अभ्यागतक्रियां चक्रे आसनस्वागतादिभिः ॥ १७.१६ ॥

ആ മുനി പ്രജാപാലകനായ, കല്മഷരഹിതനായ രാജാവിനെ കണ്ടു ആസനം അർപ്പിക്കുകയും സ്വാഗതവചനങ്ങൾ മുതലായവയോടെ അതിഥി-സൽക്കാരക്രിയ നിർവഹിച്ചു।

Verse 17

ततः कृतासनो राजा प्रणम्य ऋषिपुङ्गवम् । पप्रच्छ वसुधे प्रश्नमिमं परमदुर्लभम् ॥ १७.१७ ॥

അതിനുശേഷം രാജാവ് ആസനം സ്വീകരിച്ച് ഋഷിപുങ്ഗവനെ പ്രണാമം ചെയ്ത്, ഹേ വസുധേ, ഈ അത്യന്തം ദുർലഭമായ ചോദ്യം ചോദിച്ചു।

Verse 18

भगवन् दुःखसंसारमग्नैः पुम्भिस्तितीर्षुभिः । यत्कार्यं तन्ममाचक्ष्व प्रणते शंसितव्रत ॥ १७.१८ ॥

ഹേ ഭഗവൻ! ദുഃഖമയമായ സംസാരത്തിൽ മുങ്ങി അതിനെ കടക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന മനുഷ്യർ എന്ത് ചെയ്യണം? ഞാൻ പ്രണാമം ചെയ്യുന്നു; ഹേ പ്രശംസിതവ്രതാ, അത് എനിക്ക് അരുളിച്ചെയ്യുക।

Verse 19

महातपा उवाच । संसारार्णवमज्जमानमनुजैः पोतः स्थिरोऽतिध्रुवः कार्यः पूजनदानहोमविविधैर्यज्ञैः समं ध्यानैः । कीलैः कीलितमोक्षभिः सुरभटैरूर्ध्वं महारज्जुभिः प्राणाद्यैरधुना कुरुष्व नृपते पोतं त्रिलोकेश्वरम् ॥ १७.१९ ॥

മഹാതപാ പറഞ്ഞു—സംസാരസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങുന്ന മനുഷ്യർക്കായി ദൃഢവും അത്യന്തം സ്ഥിരവുമായ ഒരു നൗക നിർമ്മിക്കണം—പൂജ, ദാനം, ഹോമം, വിവിധ യജ്ഞങ്ങൾ, ധ്യാനങ്ങൾ എന്നിവയോടുകൂടി. മോക്ഷരൂപമായ കീൽകൊണ്ട് അതിനെ ഉറപ്പാക്കി, പ്രാണാദി ശാസനകളായ മഹാരജ്ജുക്കളാൽ മേലോട്ടുയർത്തി; ഹേ നൃപതേ, ഇപ്പോൾ ആ നൗകയെ ത്രിലോകം കടത്തുന്ന പരമാധികാര-സാധനമാക്കുക।

Verse 20

नारायणं नरकहरं सुरेशं भक्त्या नमस्कुर्वति यो नृपीष । स वीतशोकः परमं विशोकं प्राप्नोति विष्णोः पदमव्ययं तत् ॥ १७.२० ॥

ഹേ നൃപീശ! ഭക്തിയോടെ നരകഹരനും സുരേശനുമായ നാരായണനെ നമസ്കരിക്കുന്നവൻ ശോകരഹിതനായി വിഷ്ണുവിന്റെ അവ്യയ പദമായ പരമ വിശോകാവസ്ഥ പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 21

नृप उवाच । भगवन् सर्वधर्मज्ञ कथं विष्णुः सनातनः । पूज्यते मोक्षमिच्छद्भिः पुरुषैर्वद तत्त्वतः ॥ १७.२१ ॥

രാജാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ ഭഗവൻ, സർവ്വധർമ്മജ്ഞാ! മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്ന പുരുഷന്മാർ സനാതന വിഷ്ണുവിനെ എങ്ങനെ പൂജിക്കണം? തത്ത്വമായി വിശദീകരിക്കൂ।

Verse 22

महातपा उवाच । शृणु राजन् महाप्राज्ञ यथा विष्णुः प्रसीदति । पुरुषाणां तथा स्त्रीणां सर्वयोगीश्वरॊ हरिः ॥ १७.२२ ॥

മഹാതപാ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞ രാജാവേ, കേൾക്കുക; വിഷ്ണു എങ്ങനെ പ്രസന്നനാകുന്നു, അതുപോലെ പുരുഷന്മാർക്കും സ്ത്രീകൾക്കും സർവ്വയോഗീശ്വരനായ ഹരി കൃപ ചെയ്യുന്നു।

Verse 23

सर्वे देवाः सपितरो ब्रह्माद्याश्चाण्डमध्यगाः । विष्णोः सकाशादुत्पन्ना इतीयं वैदिकी श्रुतिः ॥ १७.२३ ॥

സകല ദേവന്മാരും പിതൃഗണവും, ബ്രഹ്മാദികളായി അണ്ഡമദ്ധ്യത്തിൽ വസിക്കുന്നവരും—ഇവരെല്ലാം വിഷ്ണുവിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചതാണെന്ന് വൈദിക ശ്രുതി പ്രസ്താവിക്കുന്നു।

Verse 24

अग्निस्तथाश्विनौ गौरी गजवक्त्रभुजङ्गमाः । कार्तिकेयस्तथादित्यो मातरो दुर्गया सह ॥ १७.२४ ॥

അഗ്നി, അശ്വിനീകുമാരന്മാർ, ഗൗരി, ഗജവക്ത്രൻ (ഗണേശൻ) ബന്ധപ്പെട്ട നാഗഗണങ്ങൾ, കാർത്തികേയൻ, ആദിത്യൻ, കൂടാതെ ദുർഗയോടുകൂടിയ മാതൃഗണങ്ങൾ।

Verse 25

दिशो धनपतिर् विष्णुर् यमो रुद्रः शशी तथा । पितरश्चेति संभूताः प्राधान्येन जगत्पतेः ॥ १७.२५ ॥

ദിക്കുകളുടെ അധിഷ്ഠാതാക്കൾ, ധനപതി (കുബേരൻ), വിഷ്ണു, യമൻ, രുദ്രൻ, ചന്ദ്രൻ, പിതൃഗണങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം ജഗത്പതിയുടെ പ്രധാന പ്രകടനങ്ങളായി ഉദ്ഭവിച്ചു।

Verse 26

हिरण्यगर्भस्य तनौ सर्वं एव समुद्भवाः । पृथक्पृथक् ततो गर्वं वहमानाः समन्ततः ॥ १७.२६ ॥

ഹിരണ്യഗർഭന്റെ ദേഹത്തിൽ നിന്നുതന്നെ നിശ്ചയമായി സർവ്വ ജീവികളും ഉദ്ഭവിച്ചു. പിന്നെ അവർ ഓരോരുത്തരും താന്താന്തന്നെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിൽ എല്ലാടവും ഗർവ്വം വഹിച്ചു.

Verse 27

अहं योग्यस्त्वहं याज्य इति तेषां स्वनो महान् । श्रूयते देवसमितौ सागरक्षुब्धसन्निभः ॥ १७.२७ ॥

“ഞാൻ യോഗ്യൻ, ഞാൻ യാജ്യൻ” എന്നിങ്ങനെ അവരുടെ മഹാ ഘോഷം ദേവസഭയിൽ കേൾക്കപ്പെട്ടു; അത് കലങ്ങിയ സമുദ്രത്തിന്റെ ഗർജ്ജനത്തോട് സദൃശം.

Verse 28

तेषां विवादमानानां वह्निरुत्थाय पार्थिव । उवाच मां यजस्वेति ध्यायध्वं मामिति ब्रुवन् ॥ १७.२८ ॥

അവർ തർക്കിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ഹേ രാജാവേ, അഗ്നി എഴുന്നേറ്റ് പറഞ്ഞു—“എന്നെ യജിക്കുവിൻ” എന്നും “എന്നെ ധ്യാനിക്കുവിൻ” എന്നും അവരെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു.

Verse 29

प्राजापत्यमिदं नूनं शरीरं मद्विनाकृतम् । विनाशमुपपद्येत यतो नाहं महानहम् ॥ १७.२९ ॥

ഈ ശരീരം നിശ്ചയമായി പ്രജാപതിയുടെ സൃഷ്ടിയാണ്; എന്നെ കൂടാതെ ഇത് നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിരുന്നെങ്കിൽ ഇത് നാശത്തിലേക്ക് പതിച്ചേനേ—കാരണം അപ്പോൾ ഞാൻ ‘മഹാനഹം’ (ധാരണതത്ത്വം) ആയിരിക്കില്ല.

Verse 30

एवमुक्त्वा शरीरं तु त्यक्त्वा वह्निर्विनिर्ययौ । निर्गतेऽपि ततस्तस्मिंस्तच्छरीरं न शीऱ्यते ॥ १७.३० ॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് അഗ്നി ആ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് പുറപ്പെട്ടു. അവൻ അവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടിട്ടും ആ ശരീരം ക്ഷയിച്ചില്ല.

Verse 31

ततोऽश्विनौ मूर्तिमन्तौ प्राणापानौ शरीरगौ । आवां प्रधानावित्येवमूचतुर्याज्यसत्तमौ ॥ १७.३१ ॥

അപ്പോൾ മൂർത്തിമാന്മാരായ അശ്വിനിദേവന്മാർ—ശരീരത്തിൽ വസിക്കുന്ന പ്രാണനും അപാനനും എന്ന ജീവവായുരൂപത്തിൽ—യാജ്യസത്തമനോട് പറഞ്ഞു: “ഞങ്ങൾ ഇരുവരാണ് പ്രധാനം.”

Verse 32

एवमुक्त्वा शरीरं तु विहाय क्वचिदास्थितौ । तयोऽपि क्षयं कृत्वा क्षेत्री तत्पुरमास्थितः ॥ १७.३२ ॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവർ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് ഏതോ സ്ഥലത്ത് ആശ്രയിച്ചു. അവരുടെ രണ്ടുപേരുടെയും ക്ഷയം വരുത്തി, ക്ഷേത്രി (ക്ഷേത്രാധിപൻ) ആ നഗരത്തിൽ വസിച്ചു.

Verse 33

ततो वागब्रवीद् गौरी प्राधान्यं मयि संस्थितम् । सा अप्येवमुक्त्वा क्षेत्रात् तु निष्चक्राम बहिः शुभा ॥ १७.३३ ॥

അപ്പോൾ ഗൗരി പറഞ്ഞു: “പ്രാധാന്യം എന്നിൽ തന്നെയാണ് സ്ഥാപിതം.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ ശുഭമൂർത്തി ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.

Verse 34

तया विनापि तत्क्षेत्रं वागूनं व्यवतिष्ठत । ततो गणपतिर् वाक्यमाकाशाख्योऽब्रवीत् तदा ॥ १७.३४ ॥

അവൾ ഇല്ലാതിരുന്നാലും ആ ക്ഷേത്രം ‘വാഗൂന’ എന്ന നാമത്തിൽ നിലനിന്നു. അപ്പോൾ ഗണപതി വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു; ‘ആകാശാഖ്യ’ എന്ന പേരുള്ളവനും അന്നേരം പറഞ്ഞു.

Verse 35

न मया रहितं किञ्चिच्छरीरं स्थायि दूरतः । कालान्तरेत्येवमुक्त्वा सोऽपि निष्क्रम्य देहतः ॥ १७.३५ ॥

അവൻ പറഞ്ഞു: “എന്നെ വിട്ട് ഒരു ശരീരവും ദൂരെയിരുന്നാലും ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുകയില്ല.” ‘കാലാന്തരത്തിൽ’ എന്ന് പറഞ്ഞ് അവനും ദേഹം വിട്ടു പുറപ്പെട്ടു.

Verse 36

पृथग्भूतस्तथाप्येतच्चरीरं नाप्यनीनशत् । विनाकाशाख्यतत्त्वेन तथापि न विशीर्यते ॥ १७.३६ ॥

ഈ ശരീരം വ്യത്യസ്ത ഘടകങ്ങളായി വേർപെട്ടിട്ടും നശിക്കുന്നില്ല; ‘ആകാശ’ എന്ന തത്ത്വം ഇല്ലാതിരുന്നാലും അത് വിഘടിക്കുകയില്ല।

Verse 37

सुषिरैस्तु विहीनं तु दृष्ट्वा क्षेत्रं व्यवस्थितम् । शरीरधातवः सर्वे ते ब्रूयुर्वाक्यमेव हि ॥ १७.३७ ॥

എന്നാൽ അവർ ‘ക്ഷേത്രം’ അഥവാ ശരീരം യഥാസ്ഥിതിയിൽ നിലകൊള്ളുന്നതായി, പക്ഷേ അതിലെ രന്ധ്രങ്ങൾ ഇല്ലാത്തതായി കണ്ടാൽ, ശരീരധാതുക്കൾ എല്ലാം സാക്ഷ്യം പറയുന്നതുപോലെ ഒരേയൊരു വാക്യം മാത്രം പറയും।

Verse 38

अस्माभिर्व्यतिरिक्तस्य न शरीरस्य धारणम् । भवतीत्येवमुक्त्वा ते जहुः सर्वे शरीरिणः ॥ १७.३८ ॥

“ഞങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടതിനാൽ ശരീരം ധരിക്കൽ നടക്കുകയില്ല” എന്നു പറഞ്ഞ്, ആ ശരീരികൾ എല്ലാവരും ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചു।

Verse 39

तैर्व्यपेतमपि क्षेत्रं पुरुषेण प्रपाल्यते । तं दृष्ट्वा त्वब्रवीत् स्कन्दः सोऽहङ्कारः प्रकीर्तितः ॥ १७.३९ ॥

അവർ ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും ആ ‘ക്ഷേത്രം’ ഒരു പുരുഷൻ പരിപാലിക്കുന്നു. അവനെ കണ്ട സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു—“ഇതാണ് ‘അഹങ്കാരം’ എന്നു പ്രസിദ്ധം.”

Verse 40

मया विना शरीरस्य सम्भूतिरपि नेष्यते । एवमुक्त्वा शरीरात् तु सोऽभ्यपेतः पृथक् स्थितः ॥ १७.४० ॥

“എന്നെ കൂടാതെ ശരീരത്തിന്റെ ഉത്ഭവം പോലും അംഗീകരിക്കപ്പെടുകയില്ല” എന്നു പറഞ്ഞ്, അവൻ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറി വേർപെട്ട് നിലകൊണ്ടു।

Verse 41

तेनाक्षतेन तत्क्षेत्रं विना मुक्तवदास्थितम् । तं दृष्ट्वा कुपितो भानुः स आदित्यः प्रकीर्तितः ॥ १७.४१ ॥

ആ അക്ഷതം ഇല്ലാതെ ആ പുണ്യക്ഷേത്രം മോക്ഷം നഷ്ടപ്പെട്ടതുപോലെ നിലകൊണ്ടു. അത് കണ്ട ഭാനു (സൂര്യൻ) കോപിച്ചു; അതിനാൽ അവൻ ‘ആദിത്യൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധൻ.

Verse 42

मया विना कथं क्षेत्रमिमं क्षणमपीष्यते । एवमुक्त्वा प्रयातः स तच्छरीरं न शीऱ्यते ॥ १७.४२ ॥

“എന്നെ കൂടാതെ ഈ ക്ഷേത്രം ഒരു ക്ഷണമെങ്കിലും എങ്ങനെ നിലനിൽക്കും?” എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ പുറപ്പെട്ടു; എങ്കിലും ആ ശരീരം ക്ഷയിച്ചില്ല.

Verse 43

ततः कामादिरुत्थाय गणो मातृविसंज्ञितः । न मया व्यतिरिक्तस्य शरीरस्य व्यवस्थितिः । एवमुक्त्वा स यातस्तु शरीरं तन्न शीryते ॥ १७.४३ ॥

പിന്നീട് കാമാദികളാൽ ആരംഭിക്കുന്ന ‘മാതൃ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഗണം എഴുന്നേറ്റ് പറഞ്ഞു—“എന്നെ വിട്ടാൽ ശരീരത്തിന് സ്ഥിരതയില്ല.” എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ പോയി; എങ്കിലും ആ ശരീരം ക്ഷയിച്ചില്ല.

Verse 44

ततो माया अब्रवीत् कोपात् सा च दुर्गा प्रकीर्तिता । न मया अस्य विना भूतिरित्युक्त्वा अन्तर्दधे पुनः ॥ १७.४४ ॥

പിന്നീട് മായ കോപത്തോടെ പറഞ്ഞു—അവളെയാണ് ദുർഗ്ഗയെന്നും പ്രസിദ്ധമാക്കുന്നത്. “എന്നെ കൂടാതെ അവന് ഭൂതി/സമൃദ്ധി ഇല്ല” എന്നു പറഞ്ഞ് അവൾ വീണ്ടും അന്തർധാനം ചെയ്തു.

Verse 45

ततो दिशः समुत्तस्थुरूचुश्छेदं वचो महत् । नास्माभी रहितं कार्यं भवतीति न संशयः । चतस्त्र आगताः काष्ठा अपयाताः क्षणात् तदा ॥ १७.४५ ॥

പിന്നീട് ദിക്കുകൾ എഴുന്നേറ്റ് മഹത്തായ നിർണായക വാക്ക് പറഞ്ഞു—“ഞങ്ങളില്ലാതെ ഒരു കാര്യവും സാധ്യമല്ല; ഇതിൽ സംശയമില്ല.” അപ്പോൾ വന്ന നാലു ദിക്കുകളും ക്ഷണത്തിൽ പിന്മാറി.

Verse 46

ततो धनपतिर् वायुर् मय्यपेते क्व सम्भवः । शरीरस्येति सोऽप्येवम् उक्त्वा मूर्धानगोऽभवत् ॥ १७.४६ ॥

അപ്പോൾ ധനപതി (കുബേരൻ) പറഞ്ഞു— “ഞാൻ അകന്നാൽ ശരീരത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പ് എവിടെ നിന്നു ഉണ്ടാകും?” എന്നു പറഞ്ഞ് അവനും ശിരസ്സിലേക്കു ഊർദ്ധ്വഗാമിയായി ലീനനായി.

Verse 47

ततो विष्णुर्मनो ब्रूयान्नायं देहो मया विना । क्षणमप्युत्सहेत् स्थातुमित्युक्त्वाऽन्तर्दधे पुनः ॥ १७.४७ ॥

അപ്പോൾ വിഷ്ണു (മനസ്സിൽ) പറഞ്ഞു— “എന്നെ കൂടാതെ ഈ ദേഹം ഒരു ക്ഷണവും നിലനിൽക്കാൻ കഴിയില്ല.” എന്നു പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം വീണ്ടും അന്തർധാനം ചെയ്തു.

Verse 48

ततो धर्मोऽब्रवीत् सर्वमिदं पालितवानहम् । इदानीमप्युपगते कथमेतद्भविष्यति ॥ १७.४८ ॥

അപ്പോൾ ധർമ്മൻ പറഞ്ഞു— “ഇതെല്ലാം ഞാൻ സംരക്ഷിച്ചു. ഇപ്പോൾ ഈ അവസ്ഥ എത്തിയപ്പോൾ ഇത് എങ്ങനെ സംഭവിക്കും?”

Verse 49

एवमुक्त्वा गतो धर्मस्तच्छरीरं न शीऱ्यते । ततो ब्रवीन्महादेवः अव्यक्तो भूतनायकः ॥ १७.४९ ॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ധർമ്മൻ പോയി; എങ്കിലും ആ ശരീരം ക്ഷയിച്ചില്ല. തുടർന്ന് അവ്യക്തനും ഭൂതനായകനുമായ മഹാദേവൻ പറഞ്ഞു.

Verse 50

महत्त्संज्ञो मया हीनं शरीरं नो भवेद्यथा । एवमुक्त्वा गतः शम्भुस्तच्छरीरं न शीऱ्यते ॥ १७.५० ॥

“‘മഹത്’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ഈ ശരീരം എന്നെ കൂടാതെ ശൂന്യമാകരുത്” എന്നു പറഞ്ഞ് ശംഭു പോയി; എങ്കിലും ആ ശരീരം ക്ഷയിച്ചില്ല.

Verse 51

तं दृष्ट्वा पितरश्चोचुस्तन्मात्रा यावदस्मभिः । प्रगतैरेभिरेतच्च शरीरं शीऱ्यते ध्रुवम् । एवमुक्त्वा तु ते देहं त्यक्त्वाऽन्तर्धानमागताः ॥ १७.५१ ॥

അവനെ കണ്ട് പിതൃക്കൾ പറഞ്ഞു: "ഞങ്ങളാൽ ഈ പിന്തുണ നൽകപ്പെടുന്നിടത്തോളം കാലം മാത്രമേ ഈ ശരീരം നിലനിൽക്കൂ; ഞങ്ങൾ പോയിക്കഴിഞ്ഞാൽ ഇത് തീർച്ചയായും നശിക്കും." ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവർ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് അദൃശ്യരായി.

Verse 52

अग्निः प्राणोऽपानश्च आकाशं सर्वधातवः । क्षेत्रं तद्वदहंकारो भानुः कामादयो मया । काष्ठा वायुर्विष्णुर्धर्म शम्भुस्तथेन्द्रियार्थकाः ॥ १७.५२ ॥

"അഗ്നി, പ്രാണൻ, അപാനൻ, ആകാശം, എല്ലാ ധാതുക്കളും; ക്ഷേത്രം, അഹങ്കാരം, സൂര്യൻ, കാമം തുടങ്ങിയവ—ഇവയെല്ലാം എന്നാലുള്ളവയാണ്; ദിക്കുകൾ, വായു, വിഷ്ണു, ധർമ്മം, ശംഭു, ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങൾ എന്നിവയും."

Verse 53

एतैर्मुक्तं तु तत्क्षेत्रं तत् तथैव व्यवस्थितम् । सोमेन पाल्यमानं तु पुरुषेणेन्दुरूपिणा ॥ १७.५३ ॥

ഈ മാർഗ്ഗങ്ങളിലൂടെ, ആ പുണ്യക്ഷേത്രം കഷ്ടതകളിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കപ്പെടുകയും പഴയതുപോലെ നിലനിൽക്കുകയും ചെയ്തു; ചന്ദ്രരൂപം ധരിച്ച പുരുഷനായ സോമനാൽ ഇത് സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 54

एवं व्यवस्थिते सोमे षोडशात्मन्यथाक्षरे । प्राग्वत् तत्र गुणोपेतं क्षेत्रमुत्थाय बभ्रम ॥ १७.५४ ॥

സോമൻ ഇപ്രകാരം പതിനാറ് കലകളുള്ള അക്ഷരതത്വമനുസരിച്ച് സ്ഥാപിതമായപ്പോൾ, പഴയതുപോലെ ഗുണങ്ങളോടുകൂടിയ ആ പുണ്യക്ഷേത്രം ഉണരുകയും അവിടെ സഞ്ചരിക്കുകയും ചെയ്തു.

Verse 55

प्रागवस्थं शरीरं तु दृष्ट्वा सर्वज्ञपालितम् । ताः क्षेत्रदेवताः सर्वा वैलक्षं भावमाश्रिताः ॥ १७.५५ ॥

എന്നാൽ ശരീരത്തെ അതിന്റെ പഴയ അവസ്ഥയിൽ, സർവ്വജ്ഞനാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടതായി കണ്ടപ്പോൾ, ആ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിലെ കാവൽദേവതകളെല്ലാം അത്യന്തം വിസ്മയഭരിതരും വ്യാകുലരുമായി.

Verse 56

तमेवं तुष्टुवुः सर्वास्तं देवं परमेश्वरम् । स्वस्थानमीयिषुः सर्वास्तदा नृपतिसत्तम ॥ १७.५६ ॥

അപ്പോൾ എല്ലാവരും ആ ദേവനായ പരമേശ്വരനെ സ്തുതിച്ചു; തുടർന്ന്, ഹേ രാജശ്രേഷ്ഠാ, എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ വാസസ്ഥാനങ്ങളിലേക്കു പോയി।

Verse 57

त्वमग्निस्त्वं तथा प्राणस्त्वमपानः सरस्वती । त्वमाकाशं धनाध्यक्षस्त्वं शरीरस्य धातवः ॥ १७.५७ ॥

നീ അഗ്നിയാണ്, നീ തന്നേ പ്രാണൻ; നീ അപാനനും സരസ്വതിയും. നീ ആകാശം, ധനത്തിന്റെ അധ്യക്ഷൻ; നീ തന്നേ ശരീരത്തിലെ ധാതുക്കൾ.

Verse 58

अहङ्कारो भवान् देव त्वमादित्योऽष्टको गणः । त्वं माया पृथिवी दुर्गा त्वं दिशस्त्वं मरुत्पतिः ॥ १७.५८ ॥

ഹേ ദേവാ, നീ അഹങ്കാരതത്ത്വം; നീ ആദിത്യൻ, അഷ്ടകൻ, ഗണങ്ങൾ. നീ മായ, പൃഥിവി, ദുർഗ്ഗ; നീ ദിക്കുകൾ, നീ മരുৎപതി.

Verse 59

त्वं विष्णुस्त्वं तथा धर्मस्त्वं जिष्णुस्त्वं पराजितः । अक्षरार्थस्वरूपेण परमेश्वरसंज्ञितः ॥ १७.५९ ॥

നീ വിഷ്ണുവാണ്, നീ തന്നേ ധർമ്മം; നീ ജിഷ്ണു, നീ അപരാജിതൻ. അക്ഷരത്തിന്റെ അവിനാശിയായ അർത്ഥസ്വരൂപമായി നീ ‘പരമേശ്വരൻ’ എന്നു സംജ്ഞിതൻ।

Verse 60

अस्माभिरपयातैस्तु कथमेतद्भविष्यति । एवमत्र शरीरं तु त्यक्तमस्माभिरेव च ॥ १७.६० ॥

എന്നാൽ ഞങ്ങൾ പിന്മാറിയാൽ ഇത് എങ്ങനെ സംഭവിക്കും? ഇങ്ങനെ ഇവിടെ ഈ ശരീരവും ഞങ്ങളാൽ തന്നേ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।

Verse 61

तत् परं भवता देव तदवस्थं प्रपाल्यते । स्थानभङ्गो न नः कार्यः स्वयं सृष्ट्वा प्रजापते ॥ १७.६१ ॥

അതുകൊണ്ട് ഹേ ദേവാ, ആ പരമാവസ്ഥയെ നിങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കണമേ. ഹേ പ്രജാപതേ, നിങ്ങൾ തന്നെയാണ് ഞങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചത്; അതിനാൽ ഞങ്ങളുടെ സ്ഥിരസ്ഥാനഭംഗം ഞങ്ങൾക്ക് ചെയ്യേണ്ടതല്ല.

Verse 62

एवं स्तुतस्ततो देवस्तेषां तोषं परं ययौ । उवाच चैतान् क्रीडार्थं भवन्तोत्पादिता मया ॥ १७.६२ ॥

ഇങ്ങനെ സ്തുതിക്കപ്പെട്ട ദേവൻ അവരോടു പരമ സന്തോഷം പ്രാപിച്ചു. പിന്നെ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു—“ദിവ്യലീലാർത്ഥം നിങ്ങളെ ഞാൻ ഉത്പാദിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.”

Verse 63

कृतकृत्यस्य मे किं नु भवद्भिर्विप्रयोजनम् । तथापि दद्मि वो रूपे द्वे द्वे प्रत्येकशोऽधुना ॥ १७.६३ ॥

“എന്റെ കര്‍ത്തവ്യം പൂര്‍ത്തിയായപ്പോൾ നിങ്ങളോടുള്ള എനിക്ക് എന്ത് വേര്‍പാട് ശേഷിക്കും? എന്നിരുന്നാലും ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിങ്ങളിൽ ഓരോരുത്തർക്കും രണ്ടെണ്ണം വീതം രൂപങ്ങൾ ദാനം ചെയ്യുന്നു.”

Verse 64

भूतकार्येष्वमूर्तेन देवलोके तु मूर्तिना । तिष्ठध्वमपि कालान्ते लयं त्वाविशत द्रुतम् ॥ १७.६४ ॥

ഭൂതകാര്യങ്ങളിൽ അമൂർത്തരൂപത്തിലും ദേവലോകത്തിൽ മൂർത്തരൂപത്തിലും നിങ്ങൾ നിലകൊള്ളുക. കാലാന്ത്യത്തിൽ നിങ്ങളിൽ വേഗത്തിൽ ലയം (പ്രളയം) പ്രവേശിച്ചു.

Verse 65

शरीराणि पुनर्नैवं कर्त्तव्योऽहमिति क्वचित् । मूर्त्तीनां च तथा तुभ्यं दद्मि नामानि वोऽधुना ॥ १७.६५ ॥

“വീണ്ടും എവിടെയും ‘ഞാനാണ് കര്‍ത്താവ്’ എന്ന ഭാവത്തോടെ ഇങ്ങനെ ശരീരങ്ങൾ നിർമ്മിക്കരുത്. അതുപോലെ ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിങ്ങള്ക്ക് മൂർത്തിരൂപങ്ങളുടെ നാമങ്ങളും നൽകുന്നു.”

Verse 66

अग्नेर्वैश्वानरो नाम प्राणापानौ तथाश्विनौ । भविष्यति तथा गौरी हिमशैलसुता तथा ॥ १७.६६ ॥

അഗ്നിയുടെ നാമം ‘വൈശ്വാനരൻ’; പ്രാണനും അപാനനും അശ്വിനീദേവന്മാരുടെ രൂപമായി നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു. അതുപോലെ ഗൗരിയും—ഹിമശൈലസുതയും—പ്രകടമാകും.

Verse 67

पृथिव्यादिगणस्त्वेष गजवक्त्रो भविष्यति । शरीरधातवश्चेमे नानाभूतानि एव तु । अहंकारस्तथा स्कन्दः कार्त्तिकेयो भविष्यति ॥ १७.६७ ॥

പൃഥ്വി മുതലായ ഈ ഗണം ‘ഗജവക്ത്രൻ’ (ഗണേശൻ) ആകും. ഈ ശരീരധാതുക്കൾ നിശ്ചയമായും നാനാവിധ ഭൂത-ജീവികളായി മാറും. അതുപോലെ അഹങ്കാരം ‘സ്കന്ദൻ’—കാർത്തികേയൻ—ആകും.

Verse 68

भानुश्चादित्यरूपोऽसौ मूर्त्तामूर्त्त च चक्षुषी । कामाद्योऽयं गणो भूयो मातृरूपो भविष्यति ॥ १७.६८ ॥

ഭാനു ആദിത്യസ്വരൂപൻ തന്നേ; അവൻ മൂർത്തവും അമൂർത്തവും ആയി, (ലോകത്തിന്റെ) രണ്ടു കണ്ണുകളെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു. കാമം മുതലായ ഈ ഗണം വീണ്ടും മാതൃകളുടെ രൂപം പ്രാപിക്കും.

Verse 69

शरीरमाया दुर्गैषा कारणान्ते भविष्यति । दश कन्या भविष्यन्ति काष्ठास्त्वेतास्तु वारुणाः ॥ १७.६९ ॥

ഈ ദുർഗമമായ ശരീരമായാ കാരണപ്രക്രിയയുടെ അവസാനം പ്രകടമാകും. പത്ത് കന്യകൾ ഉദ്ഭവിക്കും; ഇവ തന്നെയാണ് വരുണസംബന്ധിയായ ‘കാഷ്ഠ’കൾ (കാലവിഭാഗങ്ങൾ).

Verse 70

अयं वायुर्धनेशस्तु कारणान्ते भविष्यति । अयं मनो विष्णुनामा भविष्यति न संशयः ॥ १७.७० ॥

ഈ വായു കാരണചക്രത്തിന്റെ അവസാനം ‘ധനേശൻ’ ആകും. ഈ മനസ് ‘വിഷ്ണു’ എന്ന നാമം പ്രാപിക്കും—സംശയമില്ല.

Verse 71

धर्मोऽपि यमनामा च भविष्यति न संशयः । महत्तत्त्वं च भगवान् महादेवो भविष्यति ॥ १७.७१ ॥

ധർമ്മവും ‘യമ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാകും—സംശയമില്ല. മഹത്തത്ത്വം ഭഗവാൻ മഹാദേവനായി പ്രത്യക്ഷമാകും.

Verse 72

इन्द्रियार्थाश्च पितरो भविष्यन्ति न संशयः । अयं सोमः स्वयं भूत्वा यामित्रं सर्वदामराः ॥ १७.७२ ॥

ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങൾ പിതൃഗണങ്ങളാകും—സംശയമില്ല. ഈ സോമൻ സ്വയം പ്രത്യക്ഷമായി യമന്റെ മിത്രനായി, എപ്പോഴും അമരന്മാരോടൊപ്പം ഇരിക്കും.

Verse 73

एवं वेदान्तपुरुषः प्रोक्तो नारायणात्मकः । स्वस्थाने देवताः सर्वा देवस्तु विरराम ह ॥ १७.७३ ॥

ഇങ്ങനെ വേദാന്തപുരുഷൻ നാരായണസ്വഭാവമുള്ളവനായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടു. എല്ലാ ദേവതകളും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ സ്ഥാനങ്ങളിലേക്കു മടങ്ങി; ദേവൻ (വക്താവ്) അപ്പോൾ മൗനമായി.

Verse 74

एवं प्रभावो देवोऽसौ वेदवेद्यो जनार्दनः । कथितो नृपते तुभ्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १७.७४ ॥

ഇങ്ങനെ വേദങ്ങളാൽ അറിയപ്പെടുന്ന മഹാപ്രഭാവനായ ദേവൻ ജനാർദനനെ, ഹേ രാജാവേ, നിനക്കു വിവരിച്ചു. ഇനി എന്താണ് കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?