Adhyaya 50

Verse 1

अतिथिरुवाच । साध्वबालमते बाल कमठैतत्त्वयोच्यते । शरीरलक्षणं श्रोतुं पुनरिच्छामि तद्वद

അതിഥി പറഞ്ഞു—ഹേ ബാലക കമഠാ! തത്ത്വോപദേശം ലളിതബുദ്ധിക്കും അനുയോജ്യം. ശരീരലക്ഷണങ്ങൾ വീണ്ടും കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അത് പറയുക।

Verse 2

कमठ उवाच । यथैतद्वेद ब्रह्मांडं शरीरं च तथा शृणु । पादमूलं च पातालं प्रपदं च रसातलम्

കമഠൻ പറഞ്ഞു—ഈ ശരീരം ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തോട് എങ്ങനെ അനുരൂപമാണെന്ന് കേൾക്കുക. പാദമൂലം പാതാളം; പാദത്തിന്റെ മുൻഭാഗം രസാതലം।

Verse 3

तलातलं तथा गुल्फौ जंघे चास्य महातलम् । जानुनी सुतलं चोरू वितलं चातलं कटिम्

കാൽമുട്ടുകൾ (ഗുല്ഫ) തലാതലം; അവന്റെ പിണ്ഡലികൾ മഹാതലം. മുട്ടുകൾ സുതലം, തുടകൾ വിതലം, അര (കടി) അതലം।

Verse 4

नाभिं महीतलं प्राहुर्भुवर्लोकमथोदरम् । उरःस्थलं च स्वर्लोकं महर्ग्रीवा मुखं जनम्

നാഭി മഹീതലം; ഉദരം ഭുവർലോകം. വക്ഷസ്ഥലം സ്വർലോകം; കഴുത്ത് മഹർലോകം; മുഖം ജനലോകം।

Verse 5

नेत्रे तपः सत्यलोकं शीर्षदेशं वदंति च । तद्यथा सप्त द्वीपानि पृथिव्यां संस्थितानि च

കണ്ണുകളെ തപോലോകമെന്നും, ശിരസ്സിന്റെ ശിഖരദേശത്തെ സത്യലോകമെന്നും പറയുന്നു. ഭൂമിയിൽ ഏഴ് ദ്വീപുകൾ സ്ഥാപിതമായിരിക്കുന്നതുപോലെ—

Verse 6

तथात्र धातवः सप्त नामतस्तान्निबोध मे । त्वगसृङ्मांस मेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः

അതുപോലെ ഇവിടെ ഏഴ് ധാതുക്കളുണ്ട്—എന്നിൽ നിന്ന് അവയുടെ നാമങ്ങൾ ഗ്രഹിക്ക: ത്വക്ക്, രക്തം, മാംസം, മേദസ്, അസ്ഥി, മജ്ജ, ശുക്രം—ഇവയാണ് ധാതുക്കൾ.

Verse 7

अस्थ्नामत्र शतानि स्युस्त्रीणि षष्ट्यधिकानि च । त्रिंशच्छतसहस्राणि नाडीनां कथितानि च

ഇവിടെ അസ്ഥികളുടെ എണ്ണം മൂന്നു നൂറ്റി അറുപത് എന്നു പറയുന്നു; നാഡികളുടെ എണ്ണം മൂന്നു ലക്ഷം എന്നും വിവരണം ചെയ്യുന്നു.

Verse 8

षट्पंचाशत्सहस्राणि तथान्यानि नवैव तु । ता वहंति रसं देहे जलं नद्यो यथा भुवि

അമ്പത്താറായിരം (നാഡീമാർഗങ്ങൾ) കൂടാതെ മറ്റൊമ്പതും ഉണ്ട്. അവ ദേഹത്തിലെ രസത്തെ, ഭൂമിയിലെ നദികൾ ജലം വഹിക്കുന്നതുപോലെ, വഹിക്കുന്നു.

Verse 9

सार्धाभिस्तिसृभिश्छन्नं समंताद्रोमकोटिभिः । शरीरं स्थूलसूक्ष्माभिर्दृश्यादृश्या हि ताः स्मृताः

മൂന്നര കോടി രോമങ്ങളാൽ ശരീരം എല്ലാടവും മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അവ രണ്ടുവിധമെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു—സ്ഥൂലവും സൂക്ഷ്മവും, ദൃശ്യവും അദൃശ്യവും.

Verse 10

षडंगानि प्रधानानि कथ्यमानानि मे शृणु । द्वौ बाहू सक्थिनी द्वे च मूर्धा जठरमेव च

ഞാൻ വിവരിക്കുന്ന ആറു പ്രധാന അവയവങ്ങൾ കേൾക്കുക—രണ്ടു ഭുജങ്ങൾ, രണ്ടുതുടകൾ, ശിരസ്, ഉദരം।

Verse 11

अंत्राण्यत्र तथा त्रीणि सार्धव्यामत्रयाणि च । त्रिव्यामानि तथा स्त्रीणामाहुर्वेदविदो द्विजाः

ഇവിടെ അന്തരങ്ങളും മൂന്നു എന്നു പറയുന്നു; അവയുടെ അളവ് സാർദ്ധ മൂന്നു വ്യാമം. സ്ത്രീകൾക്കോ മൂന്നു വ്യാമം എന്നു വേദവിദ്വാൻ ദ്വിജർ പറയുന്നു।

Verse 12

ऊर्ध्वनालमधोवक्त्रं हृदि पद्मं प्रकीर्त्यते । हृत्पद्मवामतः प्लीहो दक्षिणे स्यात्तथा यकृत्

ഹൃദയത്തിൽ ഒരു പദ്മം ഉണ്ടെന്ന് പറയുന്നു—അതിന്റെ നാളം മേലോട്ടും മുഖം താഴോട്ടുമാണ്. ഹൃദയപദ്മത്തിന്റെ ഇടത്ത് പ്ലീഹയും വലത്ത് യകൃതും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു।

Verse 13

मज्जातो मेदसश्चैव वसायाश्च तथा द्विज । मूत्रस्य चैव पित्तस्य श्लेष्मणः शकृतस्तथा

ഹേ ദ്വിജാ, (ദേഹദ്രവ്യങ്ങൾ) മജ്ജ, മേദസ്, വസാ; അതുപോലെ മൂത്രം, പിത്തം, ശ്ലേഷ്മം, മലവും പറയപ്പെടുന്നു।

Verse 14

रक्तस्य चरमस्यात्र गर्ता द्व्यंजलयः स्मृताः । गेयः प्रवर्तमानास्ते देहं संधारयंत्युत

ഇവിടെ അന്തിമ രക്തത്തിന്റെ ഗർത്തങ്ങൾ (ആധാരങ്ങൾ) രണ്ടു അഞ്ജലി അളവെന്ന് പറയുന്നു. അവ പ്രവഹിച്ചുകൊണ്ട് ദേഹത്തെ നിശ്ചയമായി ധരിക്കുന്നു।

Verse 15

सीवन्यश्च तथा सप्त पंच मूर्धानमास्थिताः । एका मेढ्रं गता चैका तथा जिह्वां गता द्विज

സീവന്യങ്ങൾ ഏഴാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു; അവയിൽ അഞ്ചെണ്ണം ശിരസ്സിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ഒന്ന് മേഢ്രം (ലിംഗം) വരെ പോകുന്നു; മറ്റൊന്ന് അതുപോലെ ജിഹ്വ വരെ പോകുന്നു, ഹേ ദ്വിജാ।

Verse 16

नाड्यः सर्वाः प्रवर्तंते नाभिपद्मात्तथात्र च । यासां श्रेष्ठा शिरो याता सुषुम्नेडाऽथ पिंगला

ഇവിടെ എല്ലാ നാഡികളും നാഭി-പദ്മത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച് പ്രവഹിക്കുന്നു. അവയിൽ ശിരസ്സിലേക്കെത്തുന്ന ശ്രേഷ്ഠ നാഡികൾ സുഷുമ്നാ, ഇഡാ, പിംഗളാ.

Verse 17

नासिकाद्वारमासाद्य संस्थिते देहवर्धने । वायुरग्निश्चंद्रमाश्च पंचधा पंचधात्र च

നാസികാദ്വാരം എത്തി, അവ ദേഹവൃദ്ധിക്കും ധാരണയ്ക്കുമായി സ്ഥാപിതമായി നിലകൊള്ളുന്നു. അവിടെ വായു, അഗ്നി, ചന്ദ്ര-തത്ത്വം എന്നിവയും ഓരോന്നും അഞ്ചുവിധമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

Verse 18

प्राणापानसमानाश्च उदानो व्यान एव च । पंच भेदाः स्मृता वायोः कर्मार्ण्येषां वदंति च

പ്രാണൻ, അപാനൻ, സമാനൻ, ഉദാനൻ, വ്യാനൻ—ഇവ വായുവിന്റെ അഞ്ചു ഭേദങ്ങളായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; ഇവയുടെ കര്‍മ്മങ്ങളും ഉപദേശിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 19

उच्छ्वासश्चैव निःश्वासो ह्यन्नपानप्रवेशनम् । आकंठाच्छीर्षसंस्थास्य प्राणकर्म प्रकीर्तितम्

ഉച്ഛ്വാസം, നിശ്വാസം, അന്നപാനങ്ങളുടെ പ്രവേശനം—ഇവയാണ് പ്രാണന്റെ കര്‍മ്മങ്ങളെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു; അതിന്റെ ആസനം കണ്ഠത്തിൽ നിന്ന് ശിരസ്സുവരെ ആകുന്നു.

Verse 20

त्यागो विण्मूत्रशुक्राणां गर्भविस्रवणं तथा । अपानकर्म निर्दिष्टं स्थानमस्य गुदोपरि

മലം, മൂത്രം, ശുക്രം എന്നിവയുടെ വിസർജ്ജനവും ഗർഭബന്ധിത സ്രാവവും—ഇതാണ് അപാനവായുവിന്റെ കര്‍മ്മമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; അതിന്റെ സ്ഥാനം ഗുദത്തിനുമീതെയാണ്।

Verse 21

समानो धारयत्यन्नं विवेचयति चाप्यथ । रसयंश्चैव चरति सर्वश्रोणिष्ववारितः

സമാനവായു ആഹാരം ഉള്ളിൽ ധരിച്ച്, പിന്നെ അത് ജീർണ്ണിപ്പിച്ച് വേർതിരിക്കുന്നു; എല്ലാ നാഡികളിലും തടസ്സമില്ലാതെ സഞ്ചരിച്ച് രസത്തെ പരത്തുന്നു।

Verse 22

वाक्प्रवृत्तिप्रदोद्गारे प्रयत्ने सर्वकर्मणाम् । आकंठसुरसंस्थानमुदानस्य प्रकीर्त्यते

വാക്കിന്റെ പ്രവൃത്തി, ഏമ്പക്കം, കൂടാതെ എല്ലാ കര്‍മ്മങ്ങളിലുമുള്ള പരിശ്രമം—ഇവയ്ക്കു കാരണം ഉദാനവായുവാണെന്ന് പറയുന്നു; അതിന്റെ സ്ഥാനം കണ്ഠംവരെ, മേല്ഭാഗത്തിലെ ദേവസ്ഥാനപ്രദേശമുവരെ എന്നും കീര്ത്തിക്കുന്നു।

Verse 23

व्यानो हृदि स्थितो नित्यं तथा देहचरोपि च । धातुवृद्धिप्रदः स्वेदलालोन्मेषनिमेषकृत्

വ്യാനവായു നിത്യം ഹൃദയത്തിൽ നിലകൊള്ളുകയും ദേഹമൊട്ടാകെ സഞ്ചരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; അത് ധാതുവൃദ്ധി നൽകുകയും വിയർപ്പ്, ലാല, കണ്ണുകളുടെ തുറക്കൽ-അടയ്ക്കൽ എന്നിവ ഉണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।

Verse 24

पाचको रजकश्चैव साधकालोचकौ तथा । भ्राजकश्च तथा देहे पञ्चधा पावकः स्थितः

ദേഹത്തിൽ പാവകൻ (അഗ്നി) അഞ്ചുവിധമായി നിലകൊള്ളുന്നു—പാചക, രഞ്ജക, സാധക, ആലോചക, ഭ്രാജക।

Verse 25

पाचकस्तु पचत्यन्नं नित्यं पक्वाशये स्थित । आमाशयस्थोऽपि रसं रंजकः कुरुते त्वसृक्

പാചകൻ പക്വാശയത്തിൽ സ്ഥിതനായി നിത്യം അന്നം ജീർണ്ണിപ്പിക്കുന്നു. രഞ്ജകൻ ആമാശയപ്രദേശത്ത് ഇരുന്നാലും രസത്തെ രക്തമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നു.

Verse 26

साधको हृदिसंस्थश्च बुद्ध्याद्युत्साहकारकः । आलोचकश्च दृक्संस्थो रूपदर्शनशक्ति कृत

സാധകൻ ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥിതനായി ബുദ്ധി മുതലായവയ്ക്കു ഉത്സാഹം ജനിപ്പിക്കുന്നു. ആലോചകൻ കണ്ണിൽ സ്ഥിതനായി രൂപദർശനശക്തി നൽകുന്നു.

Verse 27

त्वक्संस्थो भ्राजको देहं भ्राजयेन्निर्मलीकृतः । क्लेदको बोधकश्चैव तर्पणः श्लेष्मणस्तथा

ത്വക്കിൽ സ്ഥിതനായ ഭ്രാജകൻ ദേഹത്തെ നിർമലീകരിച്ച് ദീപ്തമാക്കുന്നു. അതുപോലെ ക്ലേദകൻ, ബോധകൻ, തർപ്പണം എന്നിവയും ശ്ലേഷ്മം (കഫം) എന്നതിന്റെ രൂപങ്ങളായി ഉപദേശിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 28

आलंबकस्तथा देहे पंचधा सोम उच्यते । क्लेदकः क्लेदयत्यन्नं नित्यं पक्वाशये स्थितः

ദേഹത്തിൽ ആലമ്പകാദികളാൽ സോമൻ അഞ്ചുവിധമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു. ക്ലേദകൻ പക്വാശയത്തിൽ സ്ഥിതനായി നിത്യം അന്നത്തെ നനച്ച് മൃദുവാക്കുന്നു.

Verse 29

बोधको रसनास्थश्च रसानामवबोधकः । शिरःस्थश्चक्षुरादीनां तर्पणात्तर्पणः स्मृतः

ബോധകൻ രസനയിൽ (നാവിൽ) സ്ഥിതനായി രുചികളെ യഥാർത്ഥമായി ബോധിപ്പിക്കുന്നു. തർപ്പണം ശിരസ്സിൽ സ്ഥിതനായി തൃപ്തിരൂപ പോഷണത്താൽ കണ്ണ് മുതലായ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ പരിപാലിക്കുന്നു.

Verse 30

सर्वसंधिगतश्चैव श्लेष्मणः श्लेष्मकृत्तथा । उरःस्थः सर्वगात्राणि स वै ह्यालंबकः स्थितः

സകല സന്ധികളിലും വ്യാപിച്ചു ശ്ലേഷ്മം (കഫം) ഉല്പാദിപ്പിക്കുന്ന ‘ആലമ്പക’ൻ ഉരസ്സിൽ നിലകൊണ്ട് ദേഹത്തിലെ എല്ലാ അവയവങ്ങളെയും താങ്ങി സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു.

Verse 31

एवं वाय्वग्निसोमैश्च देहः संधारितस्त्वसौ । आकाशजानि स्रोतांसि तथा कोष्ठविविक्तता

ഇങ്ങനെ വായു, അഗ്നി, സോമം എന്നിവയാൽ ഈ ദേഹം ധാരിതമാകുന്നു. ആകാശത്തിൽ നിന്നാണ് ദേഹത്തിലെ സ്രോതസ്സുകൾ (നാഡി/മാർഗങ്ങൾ) ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്; അതിൽ നിന്നുതന്നെ കോഷ്ടങ്ങളുടെ അന്തർവ്യത്യാസവും ഇടവിടവും ഉണ്ടാകുന്നു.

Verse 32

पार्थिवानीह जानीहि घ्राणकेशनखानि च । अस्थीनि धैर्यं गुरुता त्वङ्मांस हृदयं गुदम्

ഇവിടെ പാർത്ഥിവ തത്ത്വത്തിന്റെ ഘടകങ്ങൾ അറിയുക—ഘ്രാണം, കേശം, നഖം; അസ്ഥികൾ, ധൈര്യം, ഗുരുത്വം; ത്വക്ക്, മാംസം; കൂടാതെ ഹൃദയം, ഗുദവും.

Verse 33

नाभिर्मेदो यकृन्मज्जा अंत्रमामाशयः शिरा । स्नायुः पक्वाशयश्चैव प्राहुर्वेदविदो द्विजाः

നാഭി, മേദസ്, യകൃത്ത്, മജ്ജ, അന്തരം, ആമാശയം, ശിരകൾ; കൂടാതെ സ്നായു, പക്വാശയം എന്നിവയും—ഇങ്ങനെ വേദവിദ്യയിൽ നിപുണരായ ദ്വിജർ പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 34

नेत्रयोर्मडलं शुक्लं कफाद्भवति पैतृकम् । कृष्णं च मण्डलं वातात्तथा भवति मातृकम्

നേത്രങ്ങളിലെ ശുക്ല മണ്ഡലം കഫത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച് പൈതൃകമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു; കൃഷ്ണ മണ്ഡലം വാതത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച് മാതൃകമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 35

पक्ष्ममण्डलमेकं तु द्वितीयं चर्ममण्डलम् । शुक्लं तृतीयं कथित चतुर्थं कृष्णमण्डलम्

ഒന്ന് പക്ഷ്മമണ്ഡലം; രണ്ടാമത് ചർമ്മമണ്ഡലം. മൂന്നാമത് ശ്വേതമണ്ഡലം എന്നും നാലാമത് കൃഷ്ണമണ്ഡലം എന്നും പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 36

दृङ्मण्डलं पंचमं तु नेत्रं स्यात्पंचमण्डलम् । अपरे नेत्रभागे द्वे उपांगोऽपांग एव च

‘ദൃങ്മണ്ഡലം’ അഞ്ചാമത്; അതിനാൽ നേത്രം പഞ്ചമണ്ഡലമുള്ളതെന്ന് പറയുന്നു. ചിലർ നേത്രത്തിലെ രണ്ട് അധികഭാഗങ്ങളായ ഉപാംഗവും അപാംഗവും കൂടി പറയുന്നു.

Verse 37

उपांगो नेत्रपर्यंतो नासा मूलमपांगकः । वृषणौ च तथा प्रोक्तौ मेदोसृक्कफमांसकौ

ഉപാംഗം നേത്രത്തിന്റെ അറ്റംവരെ വ്യാപിക്കുന്നു; അപാംഗം നാസാമൂലത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. അതുപോലെ രണ്ടു വൃഷണങ്ങളും മേദസ്, അസൃക്, കഫം, മാംസം എന്നിവയാൽ യുക്തമെന്ന് പറയുന്നു.

Verse 38

असृङ्मांसमयी जिह्वा सर्वेषामेव देहिनाम् । हस्तयोरोष्ठयोर्मेढ्रे ग्रीवायां षट् च कूर्चकाः

എല്ലാ ദേഹികളുടെയും ജിഹ്വ അസൃക്‌-മാംസമയമാണ്. കൂടാതെ രണ്ടു കൈകളിലും, ഓഷ്ഠങ്ങളിലും, മേഢ്രത്തിലും, ഗ്രീവയിലും—ഇങ്ങനെ ആറു കൂർചകങ്ങൾ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.

Verse 39

एवमत्र स्थिते जीवो देहेऽस्मिन्सप्तसप्तके । पंचविंशतिको व्याप्य देहं वासोऽस्य मूर्धनि

ഇങ്ങനെ ഇവിടെ സ്ഥിതനായ ജീവൻ ഈ ദേഹത്തിൽ—സപ്ത-സപ്തകങ്ങളായി—വസിക്കുന്നു. പഞ്ചവിംശതി-തത്ത്വരൂപനായി ദേഹം മുഴുവൻ വ്യാപിച്ചിട്ടും, അവന്റെ ആസനം മൂർധനിയിൽ തന്നെയാണ്.

Verse 40

त्वगसृग्मांसमित्याहुस्त्रिकं मातृसमुद्भवम् । मेदोमज्जास्थिकं प्रोक्तं पितृजं षट्च कौशिकम्

ത്വക്ക്, രക്തം, മാംസം—ഈ ത്രയം മാതൃസമുദ്ഭവമെന്ന് പറയുന്നു. മേദസ്, മജ്ജ, അസ്ഥി എന്നിവ പിതൃജമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; അതുപോലെ ഷട് ‘കൗശിക’ സമുച്ചയവും തദനുസരിച്ച് വിവക്ഷിതം.

Verse 41

एवं भूतमयं देहं पंचभूतसमुद्भवैः । अन्नैर्यथा वृद्धिमेति तदहं वर्णयामि ते

ഇങ്ങനെ പഞ്ചഭൂതസമുദ്ഭവമായ ഈ ഭൂതമയ ദേഹം, പഞ്ചമഹാഭൂതങ്ങളിൽ നിന്നുയർന്ന അന്നങ്ങളാൽ എങ്ങനെ വർദ്ധിക്കുന്നു—അത് ഞാൻ നിനക്കു വിവരിക്കുന്നു.

Verse 42

तदन्नं पिण्डकवलैर्ग्रासैर्भुक्तं च देहिभिः । पूर्वं स्थूलाशये वायुः प्राणः प्रकुरुते द्विधा

ആ അന്നം ദേഹികൾ പിണ്ഡങ്ങളായും കവിളുകളായും ഭുജിച്ച് ആദ്യം സ്ഥൂല ആമാശയത്തിൽ എത്തുന്നു. അവിടെ പ്രാണവായു അതിന്മേൽ ദ്വിവിധമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

Verse 43

संप्रविश्यान्नमध्ये तु पृथगन्नपृथग्जलम् । अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्य तदन्नं तज्जलोपरि

അന്നത്തിനുള്ളിൽ പ്രവേശിച്ച് അത് അന്നത്തെ ജലത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിക്കുന്നു. ജഠരാഗ്നിയുടെ മീതെ ജലം സ്ഥാപിച്ച്, ആ ജലത്തിനുമീതെ അന്നത്തെ നിലനിർത്തുന്നു.

Verse 44

जलस्याधः स्वयं प्राणः स्थित्वाग्निं धमते शनैः । वायुना धम्यमानोग्निरत्युष्णं कुरुते जलम्

ജലത്തിന്റെ കീഴിൽ സ്വയം പ്രാണൻ നിലകൊണ്ട് അഗ്നിയെ മന്ദമായി ഊതുന്നു. വായുവാൽ ഊതപ്പെടുന്ന ആ അഗ്നി ജലത്തെ അത്യന്തം ഉഷ്ണമാക്കുന്നു.

Verse 45

तदन्नमुष्णतोयेन समंतात्पच्यते पुनः । द्विधा भवति तत्पक्वं पृथक्किट्टं पृथग्रसम्

ആ ആഹാരം ഉഷ്ണജലത്താൽ എല്ലാദിക്കുകളിലും വീണ്ടും നന്നായി പാകപ്പെടുന്നു. ജീർണ്ണിച്ചതിന് ശേഷം അത് ദ്വിവിധമാകുന്നു—ഒരുവശം കിറ്റ്ടം (മലഭാഗം), മറ്റുവശം രസം (പോഷകസാരം).

Verse 46

मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहाद्बहिर्व्रजेत् । कर्णाक्षिनासिकाजिह्वादताः शिश्नं गुदं नखाः

കിറ്റ്ടഭാഗം ദ്വാദശ മലരൂപ അശുദ്ധികളായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടു ദേഹത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്ക് പോകുന്നു—ചെവി, കണ്ണ്, മൂക്ക്, നാവ്, പല്ലുകൾ, ശിശ്നം, ഗുദം, നഖങ്ങൾ മുതലായവ।

Verse 47

रोमकूपाणि चैव स्युर्द्वादशैते मलाश्रयाः । हृत्पद्मप्रतिबद्धाश्च सर्वा नाड्यः समंततः

രോമകൂപങ്ങളും ഇതിലടങ്ങുന്നു—ഈ ദ്വാദശം മലയാശ്രയങ്ങളാണ്. ഹൃദയപദ്മത്തോട് ബന്ധിതമായ എല്ലാ നാഡികളും എല്ലാദിക്കുകളിലായി വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 48

तासां मुखेषु तं सूक्ष्मं व्यानः स्थापयते रसम् । रसेन तेन ता नाडीः समानः पूरयेत्पुनः

ആ നാഡികളുടെ മുഖങ്ങളിൽ വ്യാനപ്രാണൻ സൂക്ഷ്മ രസം സ്ഥാപിക്കുന്നു. പിന്നെ ആ രസത്താൽ സമാനപ്രാണൻ നാഡികളെ വീണ്ടും നിറയ്ക്കുന്നു.

Verse 49

ततः प्रयांति संपूर्णास्ताश्च देहं समंततः । ततः स नाडिमध्यस्थो रञ्जकेनोष्मणा रसः

അതിനുശേഷം ആ നാഡികൾ പരിപൂർണ്ണമായി നിറഞ്ഞ് ദേഹമൊട്ടാകെ എല്ലാദിക്കുകളിലായി വ്യാപിക്കുന്നു. പിന്നെ നാഡിമധ്യസ്ഥമായ രസത്തിൽ രഞ്ജക ഉഷ്മ (വർണ്ണദായക താപം) പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

Verse 50

पच्यते पच्यमानस्तु रुधिरत्वं भजेत्पुनः । ततस्त्वग्लोमकेशाश्च मांसं स्नायु शिरास्थि च

പചിക്കപ്പെടുന്ന ആഹാരരസം വീണ്ടും രക്തഭാവം പ്രാപിക്കുന്നു. അതിൽ നിന്നാണ് ത്വക്ക്, രോമം, കേശം, കൂടാതെ മാംസം, സ്നായു, ശിരകൾ, അസ്ഥികൾ എന്നിവ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

Verse 51

नखा मज्जा खवैमल्यं शुक्रवृद्धिः क्रमाद्भवेत् । एवं द्वादशधान्नस्य परिणामः प्रकीर्त्यते

ക്രമമായി നഖങ്ങൾ, മജ്ജ, ശരീരഗുഹകളുടെ ശുദ്ധീകരണം, പിന്നെ ശുക്രവർദ്ധനവും സംഭവിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അന്നത്തിന്റെ ദ്വാദശവിധ പരിണാമം പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 52

एवमेतद्विनिष्पन्नं शरीरं पुण्यहेतवे । यथैव स्यंदनः शुभ्रो भारसंवाहनाय च

ഇങ്ങനെ പൂർണ്ണമായി രൂപപ്പെട്ട ഈ ശരീരം പുണ്യഹേതുവാകാനാണ്. നിർമ്മലവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ രഥം ഭാരം വഹിക്കാനിരിക്കുന്നതുപോലെ, ദേഹവും ലക്ഷ്യസാധനത്തിനാണ്.

Verse 53

तैलाभ्यंगादिभिर्यत्नैर्बहुभिः पाल्यते न चेत् । किं कृत्यं साध्यते तेन यदि भारं वहेन्न हि

എണ്ണതേച്ചുപോലുള്ള അനേകം പരിശ്രമങ്ങളാൽ രഥത്തെ പരിപാലിക്കാതിരുന്നാൽ, അത് ഭാരം വഹിക്കുകയില്ല; അപ്പോൾ അതിനാൽ എന്ത് കാര്യം സിദ്ധിക്കും?

Verse 54

एवमेतेन देहेन किं कृत्यं भोजनोत्तमैः । वर्धितेन न चेत्पुण्यं कुरुते पशुवच्च तत्

അതുപോലെ ഉത്തമഭോജനങ്ങളാൽ ഈ ദേഹത്തെ പോഷിപ്പിച്ചതിൽ എന്ത് പ്രയോജനം? അത് വളർന്നിട്ടും പുണ്യം ചെയ്യാതെ മൃഗത്തെപ്പോലെ ജീവിച്ചാൽ.

Verse 55

भवंति चात्र श्लोकाः । यस्मिन्काले च देशे च वयसा यादृशेन च । कृतं शुभाशुभं कर्म तत्तथा तेन भुज्यते

ഇവിടെ ശ്ലോകങ്ങൾ പറയുന്നു—ഏത് കാലത്തും ഏത് ദേശത്തും ഏത് വയസ്സിലും എങ്ങനെ ശുഭമോ അശുഭമോ കർമ്മം ചെയ്യപ്പെടുന്നുവോ, അതിന്റെ ഫലവും അതേവിധം അനുഭവിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 56

तस्मात्सदा शुभं कार्यमविच्छिन्नसुखार्थिभिः । विच्छिद्यंतेऽन्यथा भोगा ग्रीष्मे कुसरितो यथा

അതുകൊണ്ട് അവിച്ഛിന്ന സുഖം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ എപ്പോഴും ശുഭകർമ്മം ചെയ്യണം; അല്ലെങ്കിൽ ഗ്രീഷ്മത്തിൽ ചെറുനീരൊഴുക്കുകൾ വറ്റുന്നതുപോലെ ഭോഗങ്ങൾ മുറിഞ്ഞുപോകും।

Verse 57

यस्मात्पापेन दुःखानि तीव्राणि सुबहून्यपि । तस्मात्पापं न कर्तव्यमात्मपीडाकरं हि तत्

പാപം മൂലം അനേകവും അത്യന്തം തീവ്രവുമായ ദുഃഖങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു; അതിനാൽ പാപം ചെയ്യരുത്, അത് സത്യത്തിൽ ആത്മപീഡാകരമാണ്।

Verse 58

एवं ते वर्णितः साधो प्रश्नोऽयं शक्तितो मया । यथा संजायते प्राणी यथा शृणु प्रलीयते

ഹേ സാദ്ധുവേ, എന്റെ ശേഷിയനുസരിച്ച് ഈ ചോദ്യം ഞാൻ വിവരിച്ചു—ജീവി എങ്ങനെ ജനിക്കുന്നു; ഇനി അത് എങ്ങനെ പ്രലയത്തിലേക്ക് (മരണത്തിലേക്ക്) ലയിക്കുന്നു എന്ന് കേൾക്കുക।

Verse 59

आयुष्ये कर्मणि क्षीणे संप्राप्ते मरणे नृणाम् । स्वकर्मवशगो देही कृष्यते यमकिंकरैः

മനുഷ്യന്റെ ആയുസ്സും ജീവനെ നിലനിർത്തുന്ന കർമ്മവും ക്ഷയിച്ച് മരണം വന്നെത്തുമ്പോൾ, ദേഹി തന്റെ കർമ്മവശനായി യമകിങ്കരന്മാർ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നു।

Verse 60

पंचतन्मात्रसहितः समनोबुद्ध्यहंकृतिः । पुण्यपापमयैः पाशैर्बद्धो जीवस्त्यजे द्वपुः

പഞ്ച തന്മാത്രകളോടും മനസ്-ബുദ്ധി-അഹങ്കാരത്തോടും കൂടിയ ജീവൻ പുണ്യപാപമയ പാശങ്ങളാൽ ബന്ധിതനായി ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു।

Verse 61

शीर्ष्णश्च सप्तभिश्छिद्रैर्निर्गच्छेत्पुण्यकर्मणाम् । अधश्च पापिनां यांति योगिनां ब्रह्मरंध्रतः

പുണ്യകർമ്മികൾ തലത്തിലെ ഏഴ് ദ്വാരങ്ങളിലൂടെ പുറപ്പെടുന്നു; പാപികൾ അധോഗതിയിലേക്കു പോകുന്നു; എന്നാൽ യോഗികൾ ബ്രഹ്മരന്ധ്രത്തിലൂടെ പ്രസ്ഥാനം ചെയ്യുന്നു।

Verse 62

तत्क्षणात्सोऽथ गृह्णाति शारीरं चातिवाहिकम् । अंगुष्ठपर्वमात्रं तु स्वप्राणैरेव निर्मितम्

അന്നേ ക്ഷണത്തിൽ അവൻ ‘അതിവാഹിക’ എന്ന ശരീരം സ്വീകരിക്കുന്നു—അംഗുഷ്ഠസന്ധിയത്ര വലിപ്പമുള്ളത്—സ്വപ്രാണങ്ങളാൽ മാത്രം നിർമ്മിതം।

Verse 63

ततस्तस्मिन्स्थितं जीवं देहे यमभटास्तदा । बद्ध्वा नयंति मार्गेण याम्येनाति यथाबलम्

പിന്നീട് ആ ശരീരത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ജീവനെ യമഭടന്മാർ ബന്ധിച്ച്, ആവശ്യത്തിന് ബലം പ്രയോഗിച്ച്, യമമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ കൊണ്ടുപോകുന്നു।

Verse 64

तप्तांबरीषतुल्येन अयोगुडनिभेन च । प्रतप्तसिकतेनापि ताम्रपात्रनिभेन च

ആ വഴിയിൽ അവൻ കത്തുന്ന ഇരുമ്പുകട്ടിപോലെ, ഇരുമ്പുതുണ്ടുപോലെ, ചുട്ടുമരിയുന്ന മണലുപോലെ, ചൂടേറ്റ ചെമ്പുപാത്രംപോലെ പീഡിതനാകുന്നു।

Verse 65

षडशीतिसहस्राणि योजनानां महीतलात् । कृष्यमाणो यमपुरीं नीयते पापकृद्भटैः

ഭൂതലത്തിൽ നിന്ന് എൺപത്താറായിരം യോജന ദൂരം വലിച്ചിഴച്ച് പാപിയെ യമദൂതന്മാർ യമപുരിയിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു।

Verse 66

क्वचिच्छीतं महादुर्गमन्धकारं क्वचिन्महत् । अग्निसंस्पर्शवदनैः काककाकोलजंबुकैः

എവിടെയോ കടുത്ത തണുപ്പ്, എവിടെയോ അതിദുർഗമമായ മഹാന്ധകാരം; തീയുടെ സ്പർശംപോലെയുള്ള വായുകളുള്ള കാക്ക, കാകോല, കുറുനരികൾ അവനെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 68

क्वचिच्च भक्ष्यते घोरै राक्षसैः कृष्यतेऽस्यते । दह्यमानोतिघोरेण सैकतेन च नीयते

എവിടെയോ ഭീകരരാക്ഷസന്മാർ അവനെ ഭക്ഷിക്കുന്നു; എവിടെയോ വലിച്ചിഴച്ച് അടിക്കുന്നു; അത്യന്തം ദഹിപ്പിക്കുന്ന മണലിൽ കത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കെ അവനെ മുന്നോട്ട് ഓടിക്കുന്നു।

Verse 69

मुहूतैर्दशभिर्याति तं मार्गमतिदुस्तरम् । तं कालं सुमहद्वेत्ति पुरुषो वर्षसंमितम्

പത്ത് മുഹൂർത്തങ്ങൾക്കുള്ളിൽ തന്നെ ആ അതിദുഷ്കരമായ പാത കടത്തപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ ദേഹധാരി ആ സമയത്തെ അത്യന്തം ദീർഘമായി—വർഷങ്ങളെന്നപോലെ—അനുഭവിക്കുന്നു।

Verse 70

तार्यते च नदीं घोरां पूयशोणितवाहिनीम् । नदीं वैतरणीं नाम केशशैवलशाद्वलाम्

പിന്നീട് പുഴുവും രക്തവും ഒഴുകുന്ന ഭയാനക നദി കടത്തപ്പെടുന്നു—‘വൈതരണി’ എന്ന നദി—അതിന്റെ തീരങ്ങൾ മുടി, ശൈവലം, ഒട്ടുന്ന പുല്ല് എന്നിവകൊണ്ട് നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു।

Verse 71

ततो यमस्य पुरतः स्थाप्यते यमकिंकरैः । पापी महाभयं पश्येत्कालांतकमुखैर्वृतम्

അപ്പോൾ യമന്റെ കിങ്കരന്മാർ പാപിയെ യമരാജന്റെ മുമ്പിൽ നിർത്തുന്നു; അവൻ മഹാഭയം ദർശിക്കുന്നു—കാലമൃത്യുവിന്റെ മുഖങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുപോലെ।

Verse 72

पुण्यकर्मा सौम्यरूपं धर्मराजं तदा किल । मनुष्या एव गच्छंति यमलोकेन चापरे

എന്നാൽ പുണ്യകർമ്മി ആ സമയത്ത് സൌമ്യരൂപനായ ധർമരാജനെ സത്യമായി സമീപിക്കുന്നു; മറ്റുചില ജീവികളും യമലോകമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ—മനുഷ്യാത്മാക്കളായിട്ടുതന്നെ—കടന്നുപോകുന്നു।

Verse 73

मरणानंतरं तेषां जंतूनां योनिपूरणम् । तथाहि प्रेता मनुजाः श्रूयंते नान्यजंतवः

മരണാനന്തരം അവർക്കു പുതിയ യോനി പൂരണം (പുനർജന്മം) സംഭവിക്കുന്നു; കാരണം ‘പ്രേതർ’ മനുഷ്യരാണെന്ന് കേൾക്കപ്പെടുന്നു, മറ്റു ജീവികൾ അല്ല।

Verse 74

धार्मिकः पूज्यते तत्र पापः पाशगलो भवेत् । धार्मिकश्च यथा याति तं मार्गं शृणु वच्मि ते

അവിടെ ധാർമ്മികൻ പൂജിക്കപ്പെടുന്നു; പാപി പാശബന്ധനത്തിൽ കുടുങ്ങുന്നു. ഇനി കേൾക്കുക—ധാർമ്മികൻ ആ മാർഗ്ഗത്തിൽ എങ്ങനെ പോകുന്നു എന്ന് ഞാൻ നിന്നോട് പറയുന്നു।

Verse 75

आरामद्रुमदातारः फलपुष्पवता पथा । छायया च सुखं यांति तथा ये च्छत्रदा नराः

ഉദ്യാനങ്ങളും വൃക്ഷങ്ങളും ദാനം ചെയ്തവർ ഫലപുഷ്പസമൃദ്ധമായ പാതയിൽ നിഴലിന്റെ സുഖത്തോടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു; അതുപോലെ കുടദാനം ചെയ്ത മനുഷ്യരും സഞ്ചരിക്കുന്നു।

Verse 76

उपानहप्रदा यानैर्वितृषाः पूर्तधर्मिणः । विमानैर्यानदा यांति तथा शय्यासनप्रदाः

പാദുക ദാനം ചെയ്യുന്നവർ പൂർത്തധർമ്മത്തിൽ നിഷ്ഠരായി വാഹനങ്ങളിൽ ഗമിച്ച് ദാഹരഹിതരായിരിക്കും. വാഹനദാതാക്കൾ വിമാനങ്ങളിൽ ഗമിക്കും; അതുപോലെ ശയ്യയും ആസനവും ദാനം ചെയ്യുന്നവരും ശുഭഗതി പ്രാപിക്കും.

Verse 77

भक्ष्यभोज्यैस्तथा तृप्ता यांति भोजनदायिन । दीपप्रदाः प्रकाशेन गोप्रदास्तां नदीं सुखम्

ഭക്ഷ്യഭോജ്യ ദാനം ചെയ്യുന്നവർ തൃപ്തരായി മുന്നോട്ട് ഗമിക്കുന്നു. ദീപദാതാക്കൾ പ്രകാശത്തെ സഹചാരിയായി കൊണ്ടു പോകുന്നു; ഗോദാതാക്കൾ ആ നദി സുഖത്തോടെയും സൗകര്യത്തോടെയും കടക്കുന്നു.

Verse 78

श्रीसूर्यं श्रीमहादेवं भक्ता ये पुरुषोत्तमम् । जन्मप्रभृति ते यांति पूज्यमाना यमानुगैः

ശ്രീസൂര്യനിലും ശ്രീമഹാദേവനിലും പുരുഷോത്തമനിലും ഭക്തിയുള്ളവർ ജന്മം മുതൽ തന്നെ മുന്നോട്ട് ഗമിക്കുന്നു; യമാനുചരന്മാർ പോലും അവരെ ആദരിച്ച് പൂജിക്കുന്നു.

Verse 79

महीं गां कांचनं लोहं तिलान्कार्पासमेव च । लवणं सप्तधान्यं च दत्त्वा याति सुखं नरः

ഭൂമി, പശു, സ്വർണം, ഇരുമ്പ്, എള്ള്, പരുത്തി, ഉപ്പ്, സപ്തധാന്യം എന്നിവ ദാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ സുഖഗതി പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 80

तेषां तत्र गतानां च पापिनां पुण्यकर्मिणाम् । चित्रगुप्तः प्रेतपाय निरूपयति वै ततः

അവിടെ എത്തിയവർ—പാപികളായാലും പുണ്യകർമ്മികളായാലും—അവരുടെ കാര്യത്തിൽ ചിത്രഗുപ്തൻ അപ്പോൾ പ്രേതലോകത്തിൽ അവരുടെ തുടർഗതി നിർണ്ണയിക്കുന്നു.

Verse 81

प्रेतलोके स वसति ततः संवत्सरं नरः । वत्सरेण च तेनास्य शरीरमभिजायते

ആ മനുഷ്യൻ പ്രേതലോകത്തിൽ ഒരു വർഷം വസിക്കുന്നു; ആ വർഷം പൂർത്തിയായാൽ അവനു ഒരു ദേഹം രൂപപ്പെടുന്നു.

Verse 82

सोदकुम्भमथान्नाद्यं बांधवैर्यत्प्रदीयते । दिनेदिने स तद्भुक्त्वा तेन वृद्धिं प्रयाति च

ബന്ധുക്കൾ അർപ്പിക്കുന്ന ജലകുംഭവും അന്നാദിയും അവൻ ദിനംപ്രതി ഭുജിച്ച് പ്രേതാവസ്ഥയിൽ വളർച്ച പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 83

पूर्वदत्तमथान्नाद्यं प्राप्नोति स्वयमेव च । स्वयं येन न दत्तं च तथा दाता न विद्यते

മുമ്പ് നൽകിയ അന്നാദിയും അവൻ സ്വയം ലഭിക്കുന്നു; എന്നാൽ ജീവിതത്തിൽ ഒന്നും ദാനം ചെയ്യാത്തവന് ദാതാവ് ആരും ലഭ്യമല്ല.

Verse 84

न चाप्युदकदातासौ क्षुत्तृड्भ्यामतिपीड्यते । बांधवैस्तूदकं दत्तं नदीभूत्वोपतिष्ठति

ജലദാനി ആയവൻ വിശപ്പും ദാഹവും കൊണ്ട് അതിയായി പീഡിക്കപ്പെടുന്നില്ല; ബന്ധുക്കൾ നൽകിയ ജലം അവനടുത്തേക്ക് നദിയായി വന്നതുപോലെ എത്തുന്നു.

Verse 85

मासिमासि च यच्छ्राद्धं षोडशश्राद्धपूर्वकम् । अत्र न क्रियते यस्य प्रेतत्वात्स न मुच्यते

ഷോഡശ-ശ്രാദ്ധങ്ങളോടെ ആരംഭിക്കുന്ന മാസാന്ത ശ്രാദ്ധം ഇവിടെ ആര്ക്കായി ചെയ്യപ്പെടുന്നില്ലെങ്കിൽ, അവൻ പ്രേതത്വത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുകയില്ല.

Verse 86

मानुषेण दिनेनैव प्रेतलोके दिनं स्मृतम् । तस्माद्दिनेदिने देयं प्रेतायान्नं च वत्सरम्

മനുഷ്യലോകത്തിലെ ഒരു ദിനം തന്നെയാണ് പ്രേതലോകത്തിലെ ഒരു ദിനമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ദിനംപ്രതി ഒരു വർഷം മുഴുവൻ പ്രേതനു അന്നദാനം ചെയ്യണം.

Verse 87

तं च स्माशानिकानाम गणा याम्या भयावहाः । शीतवातातपोपेतं तत्र रक्षंति पापिनम्

അവിടെ ‘ശ്മാശാനിക’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന യമസദൃശമായ ഭയങ്കര ഗണങ്ങൾ ഉണ്ടാകും. ശീതം, കാറ്റ്, കഠിനതാപം എന്നിവാൽ പീഡിതനായ പാപിയെ അവർ അവിടെ കാവൽ കാക്കുന്നു.

Verse 88

यथेह बन्धने कश्चिद्रक्ष्यते विषमैर्नरैः । प्रेतपिंडा न दीयंते षोडशश्राद्धपूर्वकाः

ഇഹലോകത്തിൽ തടവിൽ ഉള്ള ഒരാളെ കഠിനന്മാരായ ആളുകൾ കാവലിൽ വെക്കുന്നതുപോലെ, ഷോഡശശ്രാദ്ധം മുതൽ അർപ്പിക്കേണ്ട പ്രേതപിണ്ഡങ്ങൾ അർപ്പിക്കപ്പെടാതിരുന്നാൽ (പ്രേതാവസ്ഥ തുടരുന്നു).

Verse 89

यस्य तस्य न मोक्षोऽस्ति प्रेतत्वाद्वै युगैरपि । ततः सपिण्डीकरणे बांधवैः सुकृते नरः

അവൻ പ്രേതാവസ്ഥയിൽ കഴിയുന്നിടത്തോളം, യുഗങ്ങളോളം കഴിഞ്ഞാലും മോക്ഷം ലഭ്യമല്ല. പിന്നീട് ബന്ധുക്കൾ പുണ്യപൂർവം സപിണ്ഡീകരണം നിർവഹിക്കുമ്പോൾ, പ്രയാതനു യഥോചിതമായ ഗുണം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 90

पूर्णे संवत्सरे देहं संपूर्णं प्रतिपद्यते । पापात्मा घोररूपं तु धार्मिको दिव्यमुत्तमम्

ഒരു വർഷം പൂർണ്ണമായാൽ അവൻ സമ്പൂർണ്ണ ദേഹം പ്രാപിക്കുന്നു. പാപാത്മാവ് ഭീകരരൂപം ധരിക്കുന്നു; ധാർമ്മികൻ ദിവ്യവും ഉത്തമവുമായ രൂപം നേടുന്നു.

Verse 91

ततः स नरकं याति स्वर्गं वा स्वेन कर्मणा । रौरवाद्याश्च नरकाः पातालतलसंस्थिताः

അതിനുശേഷം അവൻ തന്റെ കർമ്മഫലപ്രകാരം നരകത്തിലേക്കോ സ്വർഗത്തിലേക്കോ പോകുന്നു. റൗരവാദി നരകങ്ങൾ പാതാളതലങ്ങളിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.

Verse 92

सुराद्याः सत्यपर्यंताः स्वर्लोकस्योर्ध्वमाश्रिताः । इतिहासपुराणेषु वेदस्मृतिषु यच्छुतम्

ദേവലോകം മുതലായി സത്യലോകം വരെയുള്ള ലോകങ്ങൾ സ്വർഗലോകത്തിനുമീതെ സ്ഥാപിതമാണ്. ഇതാണ് ഇതിഹാസപുരാണങ്ങളിലും വേദസ്മൃതികളിലും ശ്രുതമായത്.

Verse 93

पुण्यं तेन भवेत्स्वर्गो नरकस्तद्विपर्ययात् । तत्रापि कालवसति कर्मणामनुरूपतः

പുണ്യത്താൽ സ്വർഗ്ഗം ലഭിക്കുന്നു; അതിന്റെ വിപരീതത്താൽ നരകം. അവിടെയും കർമ്മാനുസാരമായി നിശ്ചിത കാലം വാസമുണ്ട്.

Verse 94

अर्वाक्सपिंडीकरणं यस्य वर्षाच्च वा कृतम् । प्रेतत्वमपि तस्यापि प्रोक्तं संवत्सरं धुवम्

ഒരു വർഷം പൂർത്തിയാകുന്നതിന് മുമ്പേ ആരുടെയെങ്കിലും സപിണ്ഡീകരണം ചെയ്താലും, അവനുമേൽ പ്രേതത്വം നിശ്ചയമായി ഒരു വർഷം നിലനിൽക്കും എന്നു പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 95

यैरिष्टं च त्रिभिर्मेधैरर्चितं वा सुरत्रयम् । प्रेतलोकं न ते यांति तथा ये समरे हताः

മൂന്നു യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തിയവരോ ദേവത്രയത്തെ ആരാധിച്ചവരോ പ്രേതലോകത്തിലേക്ക് പോകുകയില്ല; യുദ്ധത്തിൽ ഹതരായവരും അതുപോലെ പോകുകയില്ല.

Verse 96

शुद्धेन पुण्येन दिवं च शुद्धां पापेन शुद्धेन तथा तमोंधम् । मिश्रेण स्वर्गं नरकं च याति देहस्तथैवास्य भवेच्च तादृक्

ശുദ്ധ പുണ്യത്താൽ മനുഷ്യൻ ശുദ്ധ സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കുന്നു; ശുദ്ധ പാപത്താൽ അന്ധകാരമായ തമസ്സിലേക്കു വീഴുന്നു. മിശ്രകർമ്മങ്ങളാൽ സ്വർഗ്ഗവും നരകവും രണ്ടും അനുഭവിക്കുന്നു; അവന്റെ ദേഹാവസ്ഥയും അതനുസരിച്ച് മിശ്രമാകുന്നു.

Verse 97

प्रश्नत्रयं चेति तव प्रणीतमुत्पत्तिमृत्यू परलोकवासः । यथा गुरुर्मे समुदाजहार किं भूय इच्छत्युत तद्वदामि

നീ മൂന്ന് ചോദ്യങ്ങൾ ഉന്നയിച്ചിരിക്കുന്നു—ജനനം, മരണം, പരലോകവാസം. എന്റെ ഗുരു എനിക്ക് എങ്ങനെ ഉപദേശിച്ചുവോ, അതുപോലെ ഞാൻ നിന്നോട് പറയുന്നു; ഇനി എന്തുകൂടി കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു?

Verse 617

मक्षिकादंशमशकैर्भक्ष्यते सर्पवृश्चिकैः । भक्ष्यमाणोऽपि तैर्जंतुः क्रंदते म्रियते न हि

അവൻ ഈച്ചകൾ, ഡാംശങ്ങൾ, കൊതുകുകൾ, കൂടാതെ പാമ്പുകളും തേൾകളും എന്നിവാൽ ഭക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. ഭക്ഷിക്കപ്പെടുന്നിട്ടും ആ ജീവി നിലവിളിക്കുന്നു; എങ്കിലും മരിക്കുന്നില്ല.