Rig Veda 2.40.3: Mandala 2, Sukta 40, Mantra 3

Sukta 2.40

Rishi: Gṛtsamada (and/or the Gṛtsamada lineage)

Devata: Soma-Pūṣan (dual)

Chandas: Triṣṭubh (likely)

Samhita Patha (Devanagari)

सोमापूषणा रजसो विमानं सप्तचक्रं रथमविश्वमिन्वम् । विषूवृतं मनसा युज्यमानं तं जिन्वथो वृषणा पञ्चरश्मिम् ॥

Transliteration

somā́pūṣaṇā rájaso vimā́naṃ saptácakraṃ rátham áviśvaminvam | viṣūvṛ́taṃ mánasā yujyámānaṃ táṃ jinvatho vṛṣaṇā páñcaraśmim ||

Translation

ഹേ സോമനും പൂഷണനും! രജസ് (മധ്യലോകം) അളക്കുന്ന, ഏഴുചക്രങ്ങളുള്ള, സർവ്വത്തെയും മുന്നോട്ടു നീക്കുന്ന രഥത്തെ നിങ്ങൾ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. മനസ്സാൽ യുക്തമായ, വിശാലമായി തിരിയുന്ന—ഹേ വൃഷണന്മാരേ, ആ പഞ്ചരശ്മി (അഞ്ചു കയറുകളുള്ള) ശക്തിയെ നിങ്ങൾ ചലിപ്പിക്കുന്നു.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• सोमापूषणा: Soma and Pūṣan
• सोमापूषणा: कर्तृ
• Type: Noun (dual compound)
• Root: सोम + पूषन्

• रजसः: of the mid-air/space (rajas)
• रजसः: सम्बन्ध (genitive)
• Type: Noun
• Root: रजस्

• विमानम्: the traversing car/vehicle (measuring/traversing)
• विमानम्: कर्म
• Type: Noun/Adjective
• Root: वि + मा (माने/मितौ) → विमान (प्रातिपदिक)

• सप्तचक्रम्: seven-wheeled
• सप्तचक्रम्: विशेषण (of रथम्)
• Type: Adjective (compound)
• Root: सप्त + चक्र

• रथम्: chariot
• रथम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: रथ

• अविश्वमिन्वम्: impelling all (everywhere), all-driving
• अविश्वमिन्वम्: विशेषण (of रथम्)
• Type: Adjective (kṛdanta)
• Root: अ + विश्व + इन् (इन्-प्रत्यय) + √इव्/इन्व् (in Vedic: ‘to set in motion, impel’) → इन्व (कृदन्त-विशेषण)

• विषूवृतम्: turned/rolling apart in different directions; widely-coursing
• विषूवृतम्: विशेषण (of तम् = रथम्)
• Type: Adjective (past passive participle)
• Root: विषू + √वृत् (वर्तने) → वृत (क्त) with उपसर्ग/अव्यय ‘विषू’

• मनसा: with mind; by thought
• मनसा: करण
• Type: Noun
• Root: मनस्

• युज्यमानम्: being yoked/harnessed
• युज्यमानम्: विशेषण (of तम् = रथम्)
• Type: Participle (present passive/middle)
• Root: √युज् (योजने) → युज्यमान (शानच्; कर्मणि/मध्य) वर्तमान कृदन्त

• तम्: that (chariot/one)
• तम्: कर्म
• Type: Pronoun
• Root: तद्

• जिन्वथः: you two impel/animate
• जिन्वथः: क्रिया (कर्तृ: सोमापूषणा)
• Type: Verb
• Root: √जिव्/जिन् (जिन्वति ‘to quicken, impel, invigorate’)

• वृषणा: you two bulls; vigorous ones
• वृषणा: कर्तृ-विशेषण
• Type: Noun/Adjective
• Root: वृषन्

• पञ्चरश्मिम्: five-reined; having five reins/rays
• पञ्चरश्मिम्: विशेषण (of तम् = रथम्)
• Type: Adjective (compound)
• Root: पञ्च + रश्मि