Prakarana 8

Verse 148 (चौपाई)

बोलेउ काकभसुंड बहोरी। नभग नाथ पर प्रीति न थोरी।। सब बिधि नाथ पूज्य तुम्ह मेरे। कृपापात्र रघुनायक केरे।। तुम्हहि न संसय मोह न माया। मो पर नाथ कीन्ह तुम्ह दाया।। पठइ मोह मिस खगपति तोही। रघुपति दीन्हि बड़ाई मोही।। तुम्ह निज मोह कही खग साईं। सो नहिं कछु आचरज गोसाईं।। नारद भव बिरंचि सनकादी। जे मुनिनायक आतमबादी।। मोह न अंध कीन्ह केहि केही। को जग काम नचाव न जेही।। तृस्नाँ केहि न कीन्ह बौराहा। केहि कर हृदय क्रोध नहिं दाहा।।

boleu kākabhasuṇḍa bahorī | nabhaga nātha para prīti na thorī || saba bidhi nātha pūjya tumha mere | kṛpā-pātra raghunāyaka kere || tumhahi na saṃsaya moha na māyā | mo para nātha kīnha tumha dāyā || paṭhai moha misa khagapati tohī | raghupati dīnhi baṛāī mohī || tumha nija moha kahī khaga-sāīṃ | so nahiṃ kachu ācaraja gosāīṃ || nārada bhava birañci sanakādī | je muni-nāyaka ātamabādī || moha na aṃdha kīnha kehi kehī | ko jaga kāma nacāva na jehī || tṛsnā̃ kehi na kīnha baurāhā | kehi kara hṛdaya krodha nahiṃ dāhā ||

Kakabhushundi spoke again: “O Lord of the sky-birds, your love is no small thing. In every way, O master, you are worthy of my worship—one specially favoured by Raghu’s Lord. In you there is no doubt, no delusion, no Maya; on me, O master, you have shown compassion. Raghupati sent you (here) under the pretext of delusion, and thereby granted honour to me. That you should speak of your own delusion, O king of birds—there is nothing astonishing in it, O revered sir. Narada, Shiva, Brahma, Sanaka and the rest—those leaders of sages who proclaim the Self— whom has delusion not blinded? Who in the world has not been made to dance by Desire? Whom has craving not driven mad? In whose heart has anger not burned?”

Verse 149 (दोहा/सोरठा)

ग्यानी तापस सूर कबि कोबिद गुन आगार। केहि कै लौभ बिडंबना कीन्हि न एहिं संसार।।70(क)।। श्री मद बक्र न कीन्ह केहि प्रभुता बधिर न काहि। मृगलोचनि के नैन सर को अस लाग न जाहि।।70(ख)।।

gyānī tāpasa sūra kabi kobida guna āgāra | kehi kai laubha biḍambanā kīnhi na ehiṃ saṃsāra || 70(ka) || śrī mada bakra na kīnha kehi prabhutā badhira na kāhi | mṛgalocani ke naina sara ko asa lāga na jāhi || 70(kha) ||

“ജ്ഞാനിയും തപസ്വിയും വീരനും കവിയും പണ്ഡിതനും—ഗുണങ്ങളുടെ നിധിയെന്നാലും— ഈ ലോകത്ത് ലോഭം പരിഹസിക്കാത്തവർ ആരുണ്ട്? സമ്പത്തിന്റെ അഹങ്കാരം വളച്ചുകളയാത്തവർ ആരുണ്ട്? അധികാരം ബധിരനാക്കാത്തവർ ആരുണ്ട്? മാൻകണ്ണികളായ മോഹിനിയുടെ നേത്രബാണങ്ങൾ പതിക്കാത്തവൻ ആരാണ്?”

Verse 150 (चौपाई)

गुन कृत सन्यपात नहिं केही। कोउ न मान मद तजेउ निबेही।। जोबन ज्वर केहि नहिं बलकावा। ममता केहि कर जस न नसावा।। मच्छर काहि कलंक न लावा। काहि न सोक समीर डोलावा।। चिंता साँपिनि को नहिं खाया। को जग जाहि न ब्यापी माया।। कीट मनोरथ दारु सरीरा। जेहि न लाग घुन को अस धीरा।। सुत बित लोक ईषना तीनी। केहि के मति इन्ह कृत न मलीनी।। यह सब माया कर परिवारा। प्रबल अमिति को बरनै पारा।। सिव चतुरानन जाहि डेराहीं। अपर जीव केहि लेखे माहीं।।

guna kṛta sannyapāta nahiṃ kehī | kou na māna mada tajeu nibehī || jobana jvara kehi nahiṃ balakāvā | mamatā kehi kara jasa na nasāvā || macchara kāhi kalaṅka na lāvā | kāhi na soka samīra ḍolāvā || ciṃtā sā̃pini ko nahiṃ khāyā | ko jaga jāhi na byāpī māyā || kīṭa manoratha dāru sarīrā | jehi na lāga ghuna ko asa dhīrā || suta bita loka īṣanā tīnī | kehi ke mati inha kṛta na malīnī || yaha saba māyā kara parivārā | prabala amiti ko baranai pārā || siva caturānana jāhi ḍerāhīṃ | apara jīva kehi lekhe māhīṃ ||

“Whom has not the outbreak born of virtues (turned to self-display) seized? Who has steadfastly abandoned the intoxication of honour? Whom has the fever of youth not driven wild? Whose glory has possessiveness not ruined? Who is untouched by envy’s stain? Whom has the wind of grief not shaken? Whom has the serpent of anxiety not devoured? Who in the world is not pervaded by Maya? This body is like wood; petty desires are the worms—who is so firm that the woodworm does not gnaw? Three longings—son, wealth, and worldly fame—whose mind have these not sullied? All these are Maya’s retinue—mighty and immeasurable; who can describe its extent? When even Shiva and four-faced Brahma are alarmed by it, what lesser creature can be counted as beyond it?”

Verse 151 (दोहा/सोरठा)

ब्यापि रहेउ संसार महुँ माया कटक प्रचंड।। सेनापति कामादि भट दंभ कपट पाषंड।।71(क)।। सो दासी रघुबीर कै समुझें मिथ्या सोपि। छूट न राम कृपा बिनु नाथ कहउँ पद रोपि।।71(ख)।।

byāpi raheu saṃsāra mahũ māyā kaṭaka pracaṇḍa || senāpati kāmādi bhaṭ daṃbha kapaṭa pāṣaṇḍa || 71(ka) || so dāsī raghubīra kai samujheṃ mithyā sopi | chūṭa na rāma kṛpā binu nātha kahaũ pada ropi || 71(kha) ||

“ലോകമൊട്ടാകെ മായയുടെ ഭീകരസൈന്യം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിന്റെ സേനാധിപൻ കാമം; സൈനികർ കപടത, വഞ്ചന, കള്ളധർമ്മം. എങ്കിലും ആ മായ രഘുവീരന്റെ ദാസിയത്രേ—അവളെ മിഥ്യയെന്നു അറിഞ്ഞ് ഇനി മോഹനിദ്രയിൽ കിടക്കരുത്. രാമകൃപയില്ലാതെ, പ്രഭോ, ആരും മോചിതനാകുന്നില്ല—ഇതാണ് ഞാൻ പാദം ഉറപ്പിച്ചു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത്.”

Verse 152 (चौपाई)

जो माया सब जगहि नचावा। जासु चरित लखि काहुँ न पावा।। सोइ प्रभु भ्रू बिलास खगराजा। नाच नटी इव सहित समाजा।। सोइ सच्चिदानंद घन रामा। अज बिग्यान रूपो बल धामा।। ब्यापक ब्याप्य अखंड अनंता। अखिल अमोघसक्ति भगवंता।। अगुन अदभ्र गिरा गोतीता। सबदरसी अनवद्य अजीता।। निर्मम निराकार निरमोहा। नित्य निरंजन सुख संदोहा।। प्रकृति पार प्रभु सब उर बासी। ब्रह्म निरीह बिरज अबिनासी।। इहाँ मोह कर कारन नाहीं। रबि सन्मुख तम कबहुँ कि जाहीं।।

jo māyā saba jagahi nacāvā | jāsu carita lakhi kāhũ na pāvā || soi prabhu bhrū bilāsa khaga-rājā | nāca naṭī iva sahita samājā || soi saccidānanda ghana rāmā | aja bigyāna rūpo bala dhāmā || byāpaka byāpya akhaṇḍa anaṃtā | akhila amogha-sakti bhagavaṃtā || aguna adabhra girā gotītā | sabadarasī anavadya ajītā || nirmama nirākāra niramohā | nitya nirañjana sukha saṃdohā || prakṛti pāra prabhu saba ura bāsī | brahma nirīha biraja abināsī || ihā̃ moha kara kārana nāhīṃ | rabi sanmukha tama kabahũ ki jāhīṃ ||

“ലോകമൊട്ടാകെ നൃത്തിപ്പിക്കുന്ന, ആരും പൂർണ്ണമായി ഗ്രഹിക്കാനാകാത്ത പ്രവർത്തനങ്ങളുള്ള അതേ മായ— അവൾ തന്നേ, പക്ഷിരാജാ, പ്രഭുവിന്റെ ഭ്രൂവിലാസമാത്രത്തിൽ തന്റെ മുഴുവൻ സംഘത്തോടും കൂടെ നടിയായി നൃത്തം ചെയ്യുന്നു. ആ പ്രഭു രാമൻ—സത്-ചിത്-ആനന്ദഘനൻ; അജന്മൻ, ശുദ്ധജ്ഞാനസ്വരൂപൻ, ശക്തിയുടെ ആധാരം. അവൻ വ്യാപകനും അന്തർയാമിയും; അഖണ്ഡനും അനന്തനും; അച്യുതപരാക്രമനായ ഭഗവാൻ. ഗുണാതീതൻ; വാക്കിനും മനസ്സിനും അതീതൻ; സർവദർശി, നിർമലൻ, അജേയൻ. മമതാരഹിതൻ, നിരാകാരൻ, മോഹരഹിതൻ; നിത്യശുദ്ധൻ, ആനന്ദനിധി. പ്രകൃതിയതീതൻ, ഹൃദയഹൃദയാന്തരവാസി—ബ്രഹ്മൻ; നിർകാമൻ, വിരാഗൻ, അവിനാശി. ഇവിടെ മോഹത്തിന് കാരണമെവിടെ? സൂര്യന്റെ മുമ്പിൽ ഇരുട്ട് നിലനിൽക്കുമോ?”

Verse 153 (दोहा/सोरठा)

भगत हेतु भगवान प्रभु राम धरेउ तनु भूप। किए चरित पावन परम प्राकृत नर अनुरूप।।72(क)।।

bhagata hetu bhagavāna prabhu rāma dhareu tanu bhūpa | kiye carita pāvana parama prākṛta nara anurūpa ||72(ka)||

ഭക്തന്റെ നിമിത്തം ഭഗവാൻ രാമൻ രാജാവായി മനുഷ്യശരീരം ധരിച്ചു; മനുഷ്യനു സ്വാഭാവികവും യുക്തവുമായ, അത്യന്തം പാവനകരമായ ലീലകൾ അവൻ നിർവഹിച്ചു.

Verse 154 (चौपाई)

जथा अनेक बेष धरि नृत्य करइ नट कोइ। सोइ सोइ भाव देखावइ आपुन होइ न सोइ।।72(ख)।।

jathā aneka beṣa dhari nṛtya karai naṭa koi | soi soi bhāva dekhāvai āpuna hoi na soi ||72(kha)||

ഒരു നടൻ പലവിധ വേഷങ്ങൾ ധരിച്ചു നൃത്തം ചെയ്യുന്നതുപോലെ—ഓരോ ഭാവവും അവൻ പ്രകടിപ്പിക്കും; എങ്കിലും അവൻ അഭിനയിക്കുന്നതായിത്തന്നെ അവൻ മാറുന്നില്ല.

Verse 155 (दोहा/सोरठा)

असि रघुपति लीला उरगारी। दनुज बिमोहनि जन सुखकारी।। जे मति मलिन बिषयबस कामी। प्रभु मोह धरहिं इमि स्वामी।। नयन दोष जा कहँ जब होई। पीत बरन ससि कहुँ कह सोई।। जब जेहि दिसि भ्रम होइ खगेसा। सो कह पच्छिम उयउ दिनेसा।। नौकारूढ़ चलत जग देखा। अचल मोह बस आपुहि लेखा।। बालक भ्रमहिं न भ्रमहिं गृहादीं। कहहिं परस्पर मिथ्याबादी।। हरि बिषइक अस मोह बिहंगा। सपनेहुँ नहिं अग्यान प्रसंगा।। मायाबस मतिमंद अभागी। हृदयँ जमनिका बहुबिधि लागी।। ते सठ हठ बस संसय करहीं। निज अग्यान राम पर धरहीं।।

asi raghupati līlā uragārī | danuja bimohani jana sukhakārī || je mati malina biṣaya-basa kāmī | prabhu moha dharahim imi svāmī || nayana doṣa jā kahaṁ jaba hoī | pīta barana sasi kahuṁ kaha soī || jaba jehi disi bhrama hoi khagesā | so kaha pacchima uyau dinesā || naukārūṛha calata jaga dekhā | acala moha basa āpuhī lekhā || bālaka bhramahim na bhramahim gṛha-ādīṁ | kahahim paraspara mithyābādīṁ || hari biṣaika asa moha bihaṅgā | sapanehuṁ nahiṁ ajñāna prasaṅgā || māyābasa matimanda abhāgī | hṛdayaṁ jamanikā bahubidhi lāgī || te saṭha haṭha basa saṁsaya karahīṁ | nija ajñāna rāma para dharahīṁ ||

ഇങ്ങനെയത്രേ, സർപ്പശത്രുവേ, രഘുപതിയുടെ ലീലം: അത് അസുരബുദ്ധിയെ മോഹിപ്പിക്കുന്നു; ഭഗവാന്റെ ഭക്തജനങ്ങൾക്ക് ആശ്വാസം പകരുന്നു. ഇന്ദ്രിയവിഷയ-വാസനകളുടെ ദാസന്മാരായ മലിനമനസ്സുകാർ, സ്വാമി തന്നെയാണു മോഹിതനായതെന്ന് കരുതുന്നു. കണ്ണിൽ ദോഷമുണ്ടെങ്കിൽ ചന്ദ്രനെയും ‘മഞ്ഞ’ എന്നു വിളിക്കും. പക്ഷി ദിശാഭ്രമത്തിലായാൽ സൂര്യൻ പടിഞ്ഞാറിൽ ഉദിച്ചു എന്നു പറയും. വള്ളത്തിൽ ഇരിക്കുന്നവന് ലോകം നീങ്ങുന്നതായി തോന്നും; മോഹത്തിൽ താൻ നിശ്ചലനാണെന്നു വിചാരിക്കും. തെറ്റുന്നത് കുട്ടികളാണ്, വീട്ടിലെ മുതിർന്നവർ അല്ല; എങ്കിലും അവർ പരസ്പരം കള്ളം ആരോപിക്കുന്നു. അതുപോലെ, പക്ഷിയേ, ഹരിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ മോഹം മാത്രമേ ഉള്ളൂ; അവനിൽ സ്വപ്നത്തിലും അജ്ഞാനത്തിന് അവസരം ഇല്ല. എന്നാൽ ദുർഭാഗ്യവാന്മാരായ മന്ദബുദ്ധികൾ മായാവശതയിൽ ഹൃദയത്തിൽ പല മറകളും വിരിച്ചിരിക്കുന്നു. ആ മൂഢർ ദുഷ്പിടിവാശിയാൽ സംശയങ്ങൾ ഉയർത്തി, തങ്ങളുടെ അജ്ഞാനം രാമനിൽ ചുമത്തുന്നു.

Verse 156 (चौपाई)

काम क्रोध मद लोभ रत गृहासक्त दुखरूप। ते किमि जानहिं रघुपतिहि मूढ़ परे तम कूप।।73(क)।।

kāma krodha mada lobha rata gṛhāsakta dukharūpa | te kimi jānahim raghupatihi mūṛha pare tama kūpa ||73(ka)||

കാമം, ക്രോധം, മാനം, ലാഭം എന്നിവയിൽ മുങ്ങി—ദുഃഖത്തിന്റെ രൂപമായ ഗൃഹാസക്തിയുടെ കുരുക്കിൽ കുടുങ്ങി—ഇരുണ്ട കിണറ്റിൽ വീണിരിക്കുന്ന അത്തരം മോഹിതന്മാർ എങ്ങനെ രഘുപതിയെ അറിയും?

Verse 157 (दोहा/सोरठा)

निर्गुन रूप सुलभ अति सगुन जान नहिं कोइ। सुगम अगम नाना चरित सुनि मुनि मन भ्रम होइ।।73(ख)।।

nirguna rūpa sulabha ati saguna jāna nahiṁ koi | sugama agama nānā carita suni muni mana bhrama hoi ||73(kha)||

നിർഗുണ തത്ത്വം അത്യന്തം സുലഭം; എങ്കിലും സഗുണസ്വരൂപത്തെ യഥാർത്ഥത്തിൽ ആരും ഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. അവന്റെ അനവധി ചരിതങ്ങൾ കേട്ടാൽ മഹർഷിമാരുടെയും മനസ്സുകൾ കുഴങ്ങുന്നു—‘സുലഭം’ എന്നും ‘അപ്രാപ്യം’ എന്നും ഒരുമിച്ച് തോന്നുന്നു.

Verse 158 (चौपाई)

राम कृपा आपनि जड़ताई। कहउँ खगेस सुनहु मन लाई।। जब जब राम मनुज तनु धरहीं। भक्त हेतु लीला बहु करहीं।। तब तब अवधपुरी मैं ज़ाऊँ। बालचरित बिलोकि हरषाऊँ।। जन्म महोत्सव देखउँ जाई। बरष पाँच तहँ रहउँ लोभाई।। इष्टदेव मम बालक रामा। सोभा बपुष कोटि सत कामा।। निज प्रभु बदन निहारि निहारी। लोचन सुफल करउँ उरगारी।। लघु बायस बपु धरि हरि संगा। देखउँ बालचरित बहुरंगा।।

rāma kṛpā āpani jaṛatāī | kahuṁ khageśa sunahu mana lāī || jaba jaba rāma manuja tanu dharahīṁ | bhakta hetu līlā bahu karahīṁ || taba taba avadhapurī maiṁ jāūṁ | bālacarita biloki haraṣāūṁ || janma mahotsava dekhauṁ jāī | baraṣa pāṁca tahaṁ rahauṁ lobhāī || iṣṭadeva mama bālaka rāmā | sobhā bapuṣ koṭi sata kāmā || nija prabhu badana nihāri-nihārī | locana suphala karauṁ uragārī || laghu bāyasa bapu dhari hari saṅgā | dekhauṁ bālacarita bahuraṅgā ||

രാമകൃപയാൽ—എന്റെ ബോധം മന്ദമായിട്ടും—ഞാൻ പറയുന്നു; പക്ഷിരാജാവേ, മനസ്സു ഏകാഗ്രമാക്കി കേൾക്കുക. രാമൻ മനുഷ്യദേഹം ധരിക്കുമ്പോഴൊക്കെയും, ഭക്തജനങ്ങളുടെ നിമിത്തം അവൻ പലവിധ ലീലകൾ നടത്തുന്നു. അപ്പോൾ ഞാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും അയോധ്യയിൽ ചെന്നു, ആനന്ദത്തോടെ അവന്റെ ബാലലീലകൾ കാണുന്നു. അവന്റെ ജന്മമഹോത്സവം കാണാൻ ഞാൻ പോകും; മോഹിതനായി അവിടെ അഞ്ചുവർഷം താമസിക്കും. എന്റെ ഇഷ്ടദേവൻ ബാലരാമൻ തന്നേ; അവന്റെ രൂപസൗന്ദര്യം കോടിക്കണക്കിന് കാമന്മാരെയും മീതെക്കടക്കുന്നു. എന്റെ സ്വാമിയുടെ മുഖം നോക്കി നോക്കി, സർപ്പശത്രുവേ, എന്റെ കണ്ണുകളെ ഞാൻ സഫലമാക്കുന്നു. ചെറിയ കാക്കയുടെ ദേഹം സ്വീകരിച്ച് ഹരിയുടെ സമീപത്തു പാർത്തു, അവന്റെ വർണ്ണവൈവിധ്യമാർന്ന ബാലലീലകൾ ഞാൻ നിരീക്ഷിക്കുന്നു.

Verse 159 (दोहा/सोरठा)

लरिकाईं जहँ जहँ फिरहिं तहँ तहँ संग उड़ाउँ। जूठनि परइ अजिर महँ सो उठाइ करि खाउँ।।75(क)।। एक बार अतिसय सब चरित किए रघुबीर। सुमिरत प्रभु लीला सोइ पुलकित भयउ सरीर।।75(ख)।।

larikāīṁ jahaṁ jahaṁ phirahīṁ tahaṁ tahaṁ saṅga uṛāūṁ | jūṭhani parai ajira maṁha so uṭhāi kari khāūṁ || 75(ka) || eka bāra atisaya saba carita kiye raghubīra | sumirata prabhu līlā soi pulakita bhayau sarīra || 75(kha) ||

അവന്റെ ബാല്യത്തിൽ അവൻ എവിടെയൊക്കെ സഞ്ചരിച്ചാലും, അവിടെയൊക്കെ ഞാൻ കൂടെ പറന്നുപോകുമായിരുന്നു. മുറ്റത്ത് അപ്പംചുരണ്ടുകൾ വീണാൽ അവ ഞാൻ കൊത്തി എടുത്ത് തിന്നുമായിരുന്നു. ഒരിക്കൽ രഘുവീരൻ അത്യദ്ഭുതമായി തന്റെ എല്ലാ ലീലകളും ചെയ്തപ്പോൾ, ആ ഭഗവദ്ലീലം ഓർത്തതുമാത്രത്തിൽ എന്റെ ശരീരം രോമാഞ്ചത്തോടെ വിറച്ചു.

Verse 160 (चौपाई)

कहइ भसुंड सुनहु खगनायक। रामचरित सेवक सुखदायक।। नृपमंदिर सुंदर सब भाँती। खचित कनक मनि नाना जाती।। बरनि न जाइ रुचिर अँगनाई। जहँ खेलहिं नित चारिउ भाई।। बालबिनोद करत रघुराई। बिचरत अजिर जननि सुखदाई।। मरकत मृदुल कलेवर स्यामा। अंग अंग प्रति छबि बहु कामा।। नव राजीव अरुन मृदु चरना। पदज रुचिर नख ससि दुति हरना।। ललित अंक कुलिसादिक चारी। नूपुर चारू मधुर रवकारी।। चारु पुरट मनि रचित बनाई। कटि किंकिन कल मुखर सुहाई।।

kahai bhasuṇḍa sunahu khaganāyaka | rāmacarita sevaka sukhadāyaka || nṛpamandira sundara saba bhāṁtī | khacita kanaka mani nānā jātī || barani na jāi rucira aṅganāī | jahaṁ khelahiṁ nita cāriu bhāī || bālabinoda karata raghurāī | bicarata ajira janani sukhadāī || marakata mṛdula kalevara syāmā | aṅga aṅga prati chabi bahu kāmā || nava rājīva aruna mṛdu caranā | padaja rucira nakha sasi duti haranā || lalita aṅka kulisādika cārī | nūpura cāru madhura ravakārī || cāru puraṭa mani racita banāī | kaṭi kiṅkina kala mukhara suhāī ||

ഭൂഷുണ്ടി പറഞ്ഞു: പക്ഷിരാജാവേ, കേൾക്കുക—രാമകഥ അവന്റെ ദാസന്മാർക്ക് ആനന്ദദായിനിയാണ്. രാജമന്ദിരം എല്ലാറ്റിലും മനോഹരം; പലവിധ സ്വർണ്ണവും രത്നങ്ങളും പതിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. നാലു സഹോദരന്മാർ നിത്യവും കളിക്കുന്ന ആ മനോഹരമായ അങ്കണങ്ങളെ വർണ്ണിക്കാനാവില്ല. രഘുരായ് ബാലകളിയിൽ മുറ്റത്ത് സഞ്ചരിച്ചു, മാതാവിനെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നു. അവന്റെ മൃദുലമായ ശ്യാമദേഹം മരതകസദൃശം; ഓരോ അവയവത്തിലും അവന്റെ സൗന്ദര്യം അനന്തകോടി കാമന്മാരെയും മങ്ങിക്കുന്നു. അവന്റെ কোমളമായ പദപദ്മങ്ങൾ പുതുപദ്മംപോലെ ചുവപ്പായിരുന്നു; മനോഹരമായ നഖങ്ങൾ ചന്ദ്രന്റെ കാന്തി കവർന്നു. മനോഹരമായ നൂപുരാദി ആഭരണങ്ങൾ തിളങ്ങി; മധുരമായ മണികൾ മൃദുസ്വരത്തിൽ മുഴങ്ങി. സ്വർണ്ണവും രത്നങ്ങളും ചേർത്ത മനോഹരമായ കട്ടിബന്ധം—അതിലെ കിങ്കിണികൾ രസകരമായ സംഗീതം പോലെ മുഴങ്ങി.

Verse 161 (दोहा/सोरठा)

रेखा त्रय सुन्दर उदर नाभी रुचिर गँभीर। उर आयत भ्राजत बिबिध बाल बिभूषन चीर।।76।।

rekhā traya sundara udara nābhī rucira gaṁbhīra | ura āyata bhrājata bibidha bāla bibhūṣana cīra || 76 ||

അവന്റെ ഉദരത്തിൽ മൂന്നു മനോഹര രേഖകൾ തെളിഞ്ഞിരുന്നു; നാഭി മനോഹരവും ആഴമുള്ളതുമായിരുന്നു. വിവിധ ബാലാഭരണങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ച അവന്റെ വിശാലവക്ഷസ്ഥലം ദീപ്തമായി തിളങ്ങി.

Verse 162 (चौपाई)

अरुन पानि नख करज मनोहर। बाहु बिसाल बिभूषन सुंदर।। कंध बाल केहरि दर ग्रीवा। चारु चिबुक आनन छबि सींवा।। कलबल बचन अधर अरुनारे। दुइ दुइ दसन बिसद बर बारे।। ललित कपोल मनोहर नासा। सकल सुखद ससि कर सम हासा।। नील कंज लोचन भव मोचन। भ्राजत भाल तिलक गोरोचन।। बिकट भृकुटि सम श्रवन सुहाए। कुंचित कच मेचक छबि छाए।। पीत झीनि झगुली तन सोही। किलकनि चितवनि भावति मोही।। रूप रासि नृप अजिर बिहारी। नाचहिं निज प्रतिबिंब निहारी।। मोहि सन करहीं बिबिध बिधि क्रीड़ा। बरनत मोहि होति अति ब्रीड़ा।। किलकत मोहि धरन जब धावहिं। चलउँ भागि तब पूप देखावहिं।।

aruna pāni nakha karaja manohara | bāhu bisāla bibhūṣana sundara || kaṅdha bāla kehari-dara grīvā | cāru cibuka ānana chabi sīṁvā || kalabala bacana adhara arunāre | dui dui dasana bisada bara bāre || lalita kapola manohara nāsā | sakala sukhada sasi kara sama hāsā || nīla kañja locana bhava mocana | bhrājata bhāla tilaka gorocana || bikaṭa bhṛkuṭi sama śravan suhāe | kuñcita kaca mecaka chabi chāe || pīta jhīni jhagulī tana sohī | kilakani citavani bhāvati mohī || rūpa rāsi nṛpa ajira bihārī | nācahiṁ nija pratibiṁba nihārī || mohi sana karahīṁ bibidha bidhi krīḍā | baranata mohi hoti ati brīḍā || kilakata mohi dharana jaba dhāvahīṁ | calauṁ bhāgi taba pūpa dekhāvahīṁ ||

അവന്റെ പദ്മസദൃശമായ കൈകൾ ചുവപ്പായിരുന്നു; നഖങ്ങൾ ശുഭ്രം; വിശാലമായ ഭുജങ്ങൾ ആഭരണങ്ങളാൽ മനോഹരമായി. ഭുജങ്ങൾ ദൃഢം; കഴുത്ത് യുവസിംഹംപോലെ; താടി മനോഹരം—മുഖസൗന്ദര്യം അളവറ്റത്. അവന്റെ തട്ടിത്തെളിയുന്ന ബാലവാക്കുകൾ; ചുവന്ന അധരങ്ങൾ; രണ്ടു രണ്ടായി തെളിഞ്ഞ പല്ലുകൾ, മനോഹരമായി നിരന്നത്. സുന്ദരമായ കവിളുകൾ, മനോഹരമായ മൂക്ക്; ചന്ദ്ര-കർപ്പൂരസദൃശമായ പുഞ്ചിരി—എല്ലാവർക്കും ആനന്ദം നൽകുന്നത്. നീലോത്പലനയനങ്ങൾ ലോകബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്നവ; നെറ്റിയിൽ പവിത്രമായ ഗൊരോചനതിലകം പ്രകാശിച്ചു. ഭ്രൂവുകൾ ധീരമായി; സമമായ കാതുകൾ മനോഹരം; ചുരുളുന്ന കറുത്ത മുടി തിളക്കം ചൊരിഞ്ഞു. മഞ്ഞ നിറത്തിലുള്ള നേർത്ത ചെറിയ വസ്ത്രം അവന്റെ ദേഹത്തിന് യോജിച്ചു; അവന്റെ കളിഭാവമുള്ള ദൃഷ്ടികൾ എന്നെ ആനന്ദിപ്പിച്ചു. സൗന്ദര്യത്തിന്റെ കൂമ്പാരമായി രാജമുറ്റത്ത് സഞ്ചരിച്ച്, സ്വന്തം പ്രതിബിംബം കണ്ടപ്പോൾ അവൻ നൃത്തം ചെയ്തു. എന്നോടും അവൻ പലവിധത്തിൽ കളിച്ചു—അത് പറയുമ്പോൾ എനിക്ക് ലജ്ജ തോന്നുന്നു. ചിരിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ എന്നെ പിടിക്കാനോടുമ്പോൾ ഞാൻ ഓടിപ്പോകും; പിന്നെ അവൻ മധുരപിണ്ഡം കാണിച്ചു കൊടുക്കും.

Verse 163 (दोहा/सोरठा)

आवत निकट हँसहिं प्रभु भाजत रुदन कराहिं। जाउँ समीप गहन पद फिरि फिरि चितइ पराहिं।।77(क)।। प्राकृत सिसु इव लीला देखि भयउ मोहि मोह। कवन चरित्र करत प्रभु चिदानंद संदोह।।77(ख)।।

āvata nikaṭa haṁsahiṁ prabhu bhājata rudana karāhiṁ | jāuṁ samīpa gahana pada phiri-phiri citai parāhiṁ ||77(ka)|| prākṛta sisu iva līlā dekhi bhayau mohi moha | kavana caritra karata prabhu cidānanda saṁdoha ||77(kha)||

ഞാൻ അടുത്തുചെന്നാൽ ഭഗവാൻ പുഞ്ചിരിക്കും; ഞാൻ അവന്റെ അടുത്തേക്ക് ഓടിച്ചെന്നാൽ ഭയന്നതുപോലെ കരഞ്ഞു നിലവിളിക്കും. ഞാൻ അടുത്തെത്തുമ്പോൾ അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും പിന്നോട്ടു നോക്കി പാഞ്ഞോടും—അവന്റെ രീതികൾ അഗാധമായിരുന്നു. സാധാരണ ബാലന്റെ കളിപോലെ തോന്നുന്ന ഈ ലീല കണ്ടപ്പോൾ ഞാൻ പൂർണ്ണമായി വിസ്മയിച്ചു: ചൈതന്യാനന്ദനിധിയായ ഭഗവാൻ എന്തൊരു അത്ഭുതകൃത്യം ചെയ്യുന്നു!

Verse 164 (चौपाई)

एतना मन आनत खगराया। रघुपति प्रेरित ब्यापी माया।। सो माया न दुखद मोहि काहीं। आन जीव इव संसृत नाहीं।। नाथ इहाँ कछु कारन आना। सुनहु सो सावधान हरिजाना।। ग्यान अखंड एक सीताबर। माया बस्य जीव सचराचर।। जौं सब कें रह ग्यान एकरस। ईस्वर जीवहि भेद कहहु कस।। माया बस्य जीव अभिमानी। ईस बस्य माया गुनखानी।। परबस जीव स्वबस भगवंता। जीव अनेक एक श्रीकंता।। मुधा भेद जद्यपि कृत माया। बिनु हरि जाइ न कोटि उपाया।।

etanā mana ānata khagarāyā | raghupati prērīta byāpī māyā || so māyā na dukhada mohi kāhīṁ | āna jīva iva saṁsṛta nāhīṁ || nātha ihāṁ kachu kārana ānā | sunahu so sāvadhāna harijānā || gyāna akhaṇḍa eka sītābara | māyā basya jīva sacarācara || jauṁ saba keṁ raha gyāna eka-rasa | īswara jīvahi bhēda kahahu kasa || māyā basya jīva abhimānī | īsa basya māyā guṇakhānī || parabasa jīva svabasa bhagavaṁtā | jīva anēka eka śrīkaṁtā || mudhā bhēda jadyapi kṛta māyā | binu hari jāi na kōṭi upāyā ||

‘ഇത്രമാത്രം,’ പക്ഷിരാജൻ പറഞ്ഞു, ‘എനിക്ക് ബോധ്യമാണ്: ഭഗവാന്റെ പ്രേരണയാൽ മായ എല്ലായിടത്തും വ്യാപിക്കുന്നു. എങ്കിലും ആ മായ എനിക്കൊട്ടും ബാധിക്കുന്നില്ല; മറ്റു ജീവികളുപോലെ ഞാൻ സംസാരബന്ധത്തിൽ കുടുങ്ങിയിട്ടില്ല. എന്നാൽ, ഹേ സ്വാമീ, ഇവിടെ മറ്റൊരു കാരണമുണ്ട്—ഹരിയെ അറിയുന്നവനേ, അത് വ്യക്തമായി പറഞ്ഞുതരണമേ. സീതാപതേ, ജ്ഞാനം ഒന്നേ, അഖണ്ഡമത്രേ; എന്നിട്ടും ചരാചരങ്ങളായ എല്ലാ ജീവികളും മായയുടെ അധീനത്തിലാണ്. അതേ ഏകസമമായ ജ്ഞാനം എല്ലായിടത്തും നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, ഭഗവാനും ജീവനും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമെന്ന് എങ്ങനെ പറയാം? അഹങ്കാരത്തിൽ വീർപ്പുമുട്ടിയ ജീവൻ മായയുടെ അധീനൻ; ഗുണനിധിയായ ഭഗവാൻ മായയെ തന്റെ വശത്തിലാക്കുന്നവൻ. ജീവൻ ആശ്രിതൻ; ഭഗവാൻ സ്വതന്ത്രസാമ്രാട്ട്. ജീവന്മാർ അനേകം; ലക്ഷ്മീപതി ഒരുവനേ. മായ ഒരു തോന്നൽ-വ്യത്യാസം സൃഷ്ടിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, ഹരിയില്ലാതെ ലക്ഷോപായങ്ങൾ കൊണ്ടും അതിനെ അതിജീവിക്കാനാവില്ല.’

Verse 165 (दोहा/सोरठा)

रामचंद्र के भजन बिनु जो चह पद निर्बान। ग्यानवंत अपि सो नर पसु बिनु पूँछ बिषान।।78(क)।। राकापति षोड़स उअहिं तारागन समुदाइ। सकल गिरिन्ह दव लाइअ बिनु रबि राति न जाइ।।78(ख)।।

rāmacandra ke bhajana binu jo caha pada nirbāna | gyānavanta api so nara pasu binu pūṁcha biṣāna ||78(ka)|| rākāpati ṣōṛasa uahiṁ tārāgana samudāi | sakala girinha dava lāia binu rabi rāति na jāi ||78(kha)||

രാമചന്ദ്രനോടുള്ള ഭക്തിയില്ലാതെ മോക്ഷാവസ്ഥയെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ—പണ്ഡിതനായാലും—വാലും കൊമ്പും മാത്രം കുറവുള്ള മനുഷ്യരൂപിയായ മൃഗം തന്നേ. പൗർണമാസിയുടെ അധിപനായ ചന്ദ്രൻ പതിനാറു കലകളോടെ നക്ഷത്രസമൂഹത്തോടുകൂടെ ഉദിച്ചാലും, സൂര്യനില്ലാതെ രാത്രി നീങ്ങുകയില്ല—എല്ലാ പർവതങ്ങളും തീകൊളുത്തിയാലും പോലും.

Verse 166 (चौपाई)

ऐसेहिं हरि बिनु भजन खगेसा। मिटइ न जीवन्ह केर कलेसा।। हरि सेवकहि न ब्याप अबिद्या। प्रभु प्रेरित ब्यापइ तेहि बिद्या।। ताते नास न होइ दास कर। भेद भगति भाढ़इ बिहंगबर।। भ्रम ते चकित राम मोहि देखा। बिहँसे सो सुनु चरित बिसेषा।। तेहि कौतुक कर मरमु न काहूँ। जाना अनुज न मातु पिताहूँ।। जानु पानि धाए मोहि धरना। स्यामल गात अरुन कर चरना।। तब मैं भागि चलेउँ उरगामी। राम गहन कहँ भुजा पसारी।। जिमि जिमि दूरि उड़ाउँ अकासा। तहँ भुज हरि देखउँ निज पासा।।

aiseehiṁ hari binu bhajana khagēsā | miṭai na jīvanha kera kalēsā || hari sēvakahi na byāpa abidyā | prabhu prērīta byāpai tehi bidyā || tātē nāsa na hōi dāsa kara | bhēda bhagati bhāṛhai bihaṁgabara || bhrama tē cakita rāma mohi dēkhā | bihaṁsē so sunu carita bisēṣā || tehi kautuka kara maramu na kāhūṁ | jānā anuj na mātu pitāhūṁ || jānu pāni dhāē mohi dharanā | syāmala gāta aruna kara caranā || taba maiṁ bhāgi calēuṁ uragāmī | rāma gahana kahaṁ bhujā pasārī || jimi-jimi dūri uṛāuṁ akāsā | tahiṁ bhuj hari dēkhauṁ nija pāsā ||

അതുപോലെ തന്നേ, ഹേ പക്ഷികളുടെ അധിപനേ: ഹരിയിലേക്കുള്ള ഭക്തിയില്ലാതെ ജീവികളുടെ ക്ലേശങ്ങൾ ശമിക്കുകയില്ല. അജ്ഞാനം ഭഗവദ്ഭക്തനെ കീഴടക്കുകയില്ല; ഭഗവാന്റെ തന്നെ പ്രേരണയാൽ രക്ഷാജ്ഞാനം അവനിൽ പ്രബലമാകുന്നു. അതിനാൽ ദാസൻ മായയാൽ ‘നശിക്കപ്പെടുന്നില്ല’; മറിച്ച് വ്യത്യാസബോധം തന്നേ ഭക്തിയെ വർധിപ്പിക്കുന്നു, ഹേ ശ്രേഷ്ഠപക്ഷീ. എന്റെ മോഹത്തിൽ രാമൻ എന്നെ നോക്കി അത്ഭുതത്തോടെ പുഞ്ചിരിച്ചു—ഈ അപൂർവ അത്ഭുതം കേൾക്കുക. ആ ലീലയുടെ രഹസ്യം ആരും ഗ്രഹിച്ചില്ല—അവന്റെ അനുജനും അല്ല, മാതാപിതാക്കളും അല്ല. കൈകളാൽ എന്നെ പിടിക്കാനെന്നപോലെ അവൻ ഓടി—ശ്യാമവർണ്ണൻ, കൈകാലുകൾ അരുണിമയാർന്നവ. ഞാൻ സർപ്പത്തെപ്പോലെ വേഗത്തിൽ ഒഴിഞ്ഞോടി; എന്നാൽ അഗാധനായ രാമൻ കൈകൾ നീട്ടി എന്നിലേക്കു വന്നു. ഞാൻ ആകാശത്തിൽ എത്ര ദൂരേയ്ക്ക് പറന്നാലും, ഭഗവാന്റെ ഭുജങ്ങൾ എനിക്ക് തൊട്ടടുത്തായി തന്നെയെന്ന് ഞാൻ കണ്ടു.

Verse 167 (दोहा/सोरठा)

ब्रह्मलोक लगि गयउँ मैं चितयउँ पाछ उड़ात। जुग अंगुल कर बीच सब राम भुजहि मोहि तात।।79(क)।। सप्ताबरन भेद करि जहाँ लगें गति मोरि। गयउँ तहाँ प्रभु भुज निरखि ब्याकुल भयउँ बहोरि।।79(ख)।।

brahmaloka lagi gayauṁ maiṁ citayauṁ pācha uṛāta | juga aṅgula kara bīca saba rāma bhujahi mohi tāta ||79(ka)|| saptābaraṇa bhēda kari jahāṁ lagēṁ gati mōri | gayauṁ tahāṁ prabhu bhuja nirakhi byākula bhayauṁ bahōri ||79(kha)||

ബ്രഹ്മലോകം വരെ ഞാൻ പറന്നു; പറക്കുന്നതിനിടെ തിരിഞ്ഞുനോക്കിയപ്പോൾ, രാമന്റെ ഭുജങ്ങൾ എനിക്കു വെറും രണ്ടു വിരൽ അകലെയായി തന്നെയെന്ന് കണ്ടു. ഏഴു ലോകാവരണങ്ങൾ തുളച്ചുകടന്ന് എന്റെ പറക്കലിന്റെ അതിരുവരെ ഞാൻ ചെന്നു; അവിടെയും ഭഗവാന്റെ ഭുജങ്ങൾ കണ്ടതോടെ ഞാൻ വീണ്ടും വിറച്ചു, വ്യാകുലനായി.