Prakarana 8
समापन-सोपान: लीला-दर्शन से सिद्धान्त-दर्शन तक। यहाँ साधक ‘चरित’ के रस में रमा हुआ रहते हुए ‘माया-भ्रम’ की जड़ पहचानता है और निष्कर्ष पर पहुँचता है कि मुक्ति का द्वार केवल राम-कृपा/भजन है। यह चरण ‘लोक-व्यवहार’ बनाम ‘परमार्थ’ के द्वैत को साधकर, भक्त को निर्गुण-सगुण की एकता में स्थिर करता है—अर्थात् लीला को मिथ्या नहीं, उपास्य-सत्य का करुणा-रूप मानकर सीढ़ी की अंतिम पायदान पर चढ़ाता है।
Garud ne sawal pucha to Kakbhusundi ne bataya ki maya sab ko pakadti hai. Jnani, tapaswi, veer, kavi - sab maya ke kile mein fans jate hain. Phir woh kehte hain ki maya Bhagwan ke masti se bani hui nachnewali hai. Bhagwan khud alag khade hain, maya se juda, shant aur sukhmay. Kakbhusundi ne misal di - jaise peela chand dikhta hai ya suraj paschim se ugta dikhta hai. Yeh sab dekhne ki galti hai, Bhagwan ki nahi. Jab unhone bachche Rama ko dekha to woh bhi hairan ho gaye the. Par woh hairani bhi Bhagwan ne apne bhakt ki hifazat ke liye di thi. Aise mein nirvana ki bhi koi value nahi jab tak Rama ka bhajan na ho. Isliye bhakti hi sabse upar hai, gyan ka bhi taj.
Verses
Chaupai 70.1-4
बोलेउ काकभसुंड बहोरी।नभग नाथ पर प्रीति न थोरी।।
सब बिधि नाथ पूज्य तुम्ह मेरे।कृपापात्र रघुनायक केरे।।
तुम्हहि न संसय मोह न माया।मो पर नाथ कीन्ह तुम्ह दाया।।
पठइ मोह मिस खगपति तोही।रघुपति दीन्हि बड़ाई मोही।।
तुम्ह निज मोह कही खग साईं।सो नहिं कछु आचरज गोसाईं।।
नारद भव बिरंचि सनकादी।जे मुनिनायक आतमबादी।।
मोह न अंध कीन्ह केहि केही।को जग काम नचाव न जेही।।
तृस्नाँ केहि न कीन्ह बौराहा।केहि कर हृदय क्रोध नहिं दाहा।।
boleu kākabhasuṇḍa bahorī |nabhaga nātha para prīti na thorī ||
saba bidhi nātha pūjya tumha mere |kṛpā-pātra raghunāyaka kere ||
tumhahi na saṃsaya moha na māyā |mo para nātha kīnha tumha dāyā ||
paṭhai moha misa khagapati tohī |raghupati dīnhi baṛāī mohī ||
tumha nija moha kahī khaga-sāīṃ |so nahiṃ kachu ācaraja gosāīṃ ||
nārada bhava birañci sanakādī |je muni-nāyaka ātamabādī ||
moha na aṃdha kīnha kehi kehī |ko jaga kāma nacāva na jehī ||
tṛsnā̃ kehi na kīnha baurāhā |kehi kara hṛdaya krodha nahiṃ dāhā ||
Phir Kakbhushundi bole, are pakshiyon ke nath, mujhe tumse bahut pyar hai, ye chhoti baat nahi hai. Har tarah se tum meri pooja ke layak ho, kyonki Ram ji ki kripa tum par hai. Tumhe koi shak nahi hai, koi bhram nahi hai, koi maya nahi hai. Nath ne sirf mujh par daya karke ye kiya. Ram ji ne mujhe bada banaya, aur pakshiyon ke raja tumhe mere bhram ke bahane yahan bheja. Jo tumne apna bhram bataya hai, are pakshiyon ke nath, usme koi hairat ki baat nahi hai. Narad, Shiv, Brahma, Sanak aur unke bhai, aur jo sabse bade rishi hain aur aatma ki baat karte hain. Bhram ne kise andha nahi kiya? Duniya mein aisa kaun hai jise kamna nacha nahi rahi? Lalach ne kise paagal nahi kiya? Kiske dil mein gussa nahi bhadka?
Doha 70(क)-(ख)
ग्यानी तापस सूर कबि कोबिद गुन आगार।केहि कै लौभ बिडंबना कीन्हि न एहिं संसार।।70(क)।।
श्री मद बक्र न कीन्ह केहि प्रभुता बधिर न काहि।मृगलोचनि के नैन सर को अस लाग न जाहि।।70(ख)।।
gyānī tāpasa sūra kabi kobida guna āgāra |kehi kai laubha biḍambanā kīnhi na ehiṃ saṃsāra ||70(ka)||
śrī mada bakra na kīnha kehi prabhutā badhira na kāhi |mṛgalocani ke naina sara ko asa lāga na jāhi ||70(kha)||
gyani log, tapasvi, bahadur, kavi aur padhe likhe log, jinme gun bhar bhar hai, duniya me aisa kaun hai jise lalach ne badnaam nahi kiya? paisa hone ka garv kise ko tedha nahi kiya, aur taqat kise ko bahra nahi bana diya? aur aisi kaun hai jiske naino ke teer ne kisi ko nahi baicha??
Chaupai 71.1-4
गुन कृत सन्यपात नहिं केही।कोउ न मान मद तजेउ निबेही।।
जोबन ज्वर केहि नहिं बलकावा।ममता केहि कर जस न नसावा।।
मच्छर काहि कलंक न लावा।काहि न सोक समीर डोलावा।।
चिंता साँपिनि को नहिं खाया।को जग जाहि न ब्यापी माया।।
कीट मनोरथ दारु सरीरा।जेहि न लाग घुन को अस धीरा।।
सुत बित लोक ईषना तीनी।केहि के मति इन्ह कृत न मलीनी।।
यह सब माया कर परिवारा।प्रबल अमिति को बरनै पारा।।
सिव चतुरानन जाहि डेराहीं।अपर जीव केहि लेखे माहीं।।
guna kṛta sannyapāta nahiṃ kehī |kou na māna mada tajeu nibehī ||
jobana jvara kehi nahiṃ balakāvā |mamatā kehi kara jasa na nasāvā ||
macchara kāhi kalaṅka na lāvā |kāhi na soka samīra ḍolāvā ||
ciṃtā sā̃pini ko nahiṃ khāyā |ko jaga jāhi na byāpī māyā ||
kīṭa manoratha dāru sarīrā |jehi na lāga ghuna ko asa dhīrā ||
suta bita loka īṣanā tīnī |kehi ke mati inha kṛta na malīnī ||
yaha saba māyā kara parivārā |prabala amiti ko baranai pārā ||
siva caturānana jāhi ḍerāhīṃ |apara jīva kehi lekhe māhīṃ ||
1. Teeno guno se jo pagalpan hota hai, usse koi bacha nahi. Aisa kaun hai jo apni aukaat aur ghamand ko poori tarah chhod de? 2. Jawani ki bukhar ne kisi ko pagal nahi kiya? Kisi ki izzat ko uske 'mera' kehne ne kaise tabah nahi kiya? 3. Jalan ne kisi ko badnaam nahi kiya? Dukh ka hawa kisi ko hilaya nahi? 4. Chinta jaisa saamp kise nahi kha gaya? Duniya mein aisi maya hai jisne kisi ko nahi chhua? 5. Khwahish ek keeda hai aur shareer ek lakdi hai. Aisa kaun hai jisme ye keeda nahi ghusa? 6. Teen lalach, beta, paisa aur duniya ki izzat. In sabne kiske dimag ko ganda nahi kiya? 7. Ye sab maya ka parivar hai. Maya bahut taqatwar hai aur iska koi end nahi. Ise koi poora describe kar sakta hai? 8. Shiv aur Brahma bhi isse darte hain. Phir baaki jeev kya cheez hain?
Doha 71(क)-(ख)
ब्यापि रहेउ संसार महुँ माया कटक प्रचंड।सेनापति कामादि भट दंभ कपट पाषंड।।71(क)।।
सो दासी रघुबीर कै समुझें मिथ्या सोपि।छूट न राम कृपा बिनु नाथ कहउँ पद रोपि।।71(ख)।।
byāpi raheu saṃsāra mahũ māyā kaṭaka pracaṇḍa |senāpati kāmādi bhaṭ daṃbha kapaṭa pāṣaṇḍa ||71(ka)||
so dāsī raghubīra kai samujheṃ mithyā sopi |chūṭa na rāma kṛpā binu nātha kahaũ pada ropi ||71(kha)||
Maya ki ek bahut khatarnak sena poori duniya mein phaili hui hai. Is sena ke sardar kaam aur baaki icchayein hain. Iske sipahi hain ahankar, dhokha aur galat mat. Ye Maya Ram ki dasi hai, jo Raghu vansh ke veer hain. Log ise samajhte hain ki ye asli nahi hai. Phir bhi Ram ki kripa ke bina isse bacha nahi ja sakta. Ye baat main apne Swami ko keh raha hoon, pair jamakar.
Chaupai 72.1-4
जो माया सब जगहि नचावा।जासु चरित लखि काहुँ न पावा।।
सोइ प्रभु भ्रू बिलास खगराजा।नाच नटी इव सहित समाजा।।
सोइ सच्चिदानंद घन रामा।अज बिग्यान रूपो बल धामा।।
ब्यापक ब्याप्य अखंड अनंता।अखिल अमोघसक्ति भगवंता।।
अगुन अदभ्र गिरा गोतीता।सबदरसी अनवद्य अजीता।।
निर्मम निराकार निरमोहा।नित्य निरंजन सुख संदोहा।।
प्रकृति पार प्रभु सब उर बासी।ब्रह्म निरीह बिरज अबिनासी।।
इहाँ मोह कर कारन नाहीं।रबि सन्मुख तम कबहुँ कि जाहीं।।
jo māyā saba jagahi nacāvā |jāsu carita lakhi kāhũ na pāvā ||
soi prabhu bhrū bilāsa khaga-rājā |nāca naṭī iva sahita samājā ||
soi saccidānanda ghana rāmā |aja bigyāna rūpo bala dhāmā ||
byāpaka byāpya akhaṇḍa anaṃtā |akhila amogha-sakti bhagavaṃtā ||
aguna adabhra girā gotītā |sabadarasī anavadya ajītā ||
nirmama nirākāra niramohā |nitya nirañjana sukha saṃdohā ||
prakṛti pāra prabhu saba ura bāsī |brahma nirīha biraja abināsī ||
ihā̃ moha kara kārana nāhīṃ |rabi sanmukha tama kabahũ ki jāhīṃ ||
Wo maya jisne poori duniya ko nachaya, jiske kaam koi bhi aaj tak samajh nahi paaya. Wo maya pakshi raja, prabhu ke bhoon vilas dekh kar apni poori team ke saath ek actress ki tarah naach rahi hai. Wo hi Ram sachchidanand roop hai, jo kabhi paida nahi hua, gyaan ka swaroop hai aur shakti ka ghar hai. Wo sab mein vyaapak hai aur sabse vyaapya hai, bina banta, anant, sab kuch, jiski shakti kabhi fail nahi hoti, wo bhagwan hai. Wo guno se pare hai, bada hai chhota nahi, bol aur indriyon ki pahunch se pare hai, sab dekhne wala, bina dosh, jise haraya nahi ja sakta. Wo mamta se free hai, bina aakar, moh se free, hamesha, bina daag, khushi ka bhandar. Prabhu prakriti se pare hai aur sab ke dil mein rehta hai. Wo Brahma hai, bina ichha, bina raag, bina nash. Usme moh ka koi kaaran nahi. Andhera kabhi sooraj ke saamne aa sakta hai kya?
Doha 72(क)-(ख)
भगत हेतु भगवान प्रभु राम धरेउ तनु भूप।किए चरित पावन परम प्राकृत नर अनुरूप।।72(क)।।
जथा अनेक बेष धरि नृत्य करइ नट कोइ।सोइ सोइ भाव देखावइ आपुन होइ न सोइ।।72(ख)।।
bhagata hetu bhagavāna prabhu rāma dhareu tanu bhūpa |kiye carita pāvana parama prākṛta nara anurūpa ||72(ka)||
jathā aneka beṣa dhari nṛtya karai naṭa koi |soi soi bhāva dekhāvai āpuna hoi na soi ||72(kha)||
Bhagwan Ram apne bhakton ke liye ek raja ka shareer dhar ke aaye. Unhone bahut paap dhone wale kaam kiye, bilkul aam insaano ki tarah behave karke. Jaise koi natak wala kayi kapde pehan ke naachta hai, aur har character ka mood dikhata hai, par khud koi bhi character nahi banta, waise hi bhagwan ka haal hai.
Chaupai 73.1-5
असि रघुपति लीला उरगारी।दनुज बिमोहनि जन सुखकारी।।
जे मति मलिन बिषयबस कामी।प्रभु मोह धरहिं इमि स्वामी।।
नयन दोष जा कहँ जब होई।पीत बरन ससि कहुँ कह सोई।।
जब जेहि दिसि भ्रम होइ खगेसा।सो कह पच्छिम उयउ दिनेसा।।
नौकारूढ़ चलत जग देखा।अचल मोह बस आपुहि लेखा।।
बालक भ्रमहिं न भ्रमहिं गृहादीं।कहहिं परस्पर मिथ्याबादी।।
हरि बिषइक अस मोह बिहंगा।सपनेहुँ नहिं अग्यान प्रसंगा।।
मायाबस मतिमंद अभागी।हृदयँ जमनिका बहुबिधि लागी।।
ते सठ हठ बस संसय करहीं।निज अग्यान राम पर धरहीं।।
asi raghupati līlā uragārī |danuja bimohani jana sukhakārī ||
je mati malina biṣaya-basa kāmī |prabhu moha dharahim imi svāmī ||
nayana doṣa jā kahaṁ jaba hoī |pīta barana sasi kahuṁ kaha soī ||
jaba jehi disi bhrama hoi khagesā |so kaha pacchima uyau dinesā ||
naukārūṛha calata jaga dekhā |acala moha basa āpuhī lekhā ||
bālaka bhramahim na bhramahim gṛha-ādīṁ |kahahim paraspara mithyābādīṁ ||
hari biṣaika asa moha bihaṅgā |sapanehuṁ nahiṁ ajñāna prasaṅgā ||
māyābasa matimanda abhāgī |hṛdayaṁ jamanikā bahubidhi lāgī ||
te saṭha haṭha basa saṁsaya karahīṁ |nija ajñāna rāma para dharahīṁ ||
Dushmano ko bhram me daal kar bhagwan ki ye leela unke bhakto ko khushi deti hai, ye sach hai. Jin logo ka dimaag ganda hai, jo indriyo ke bas me hain aur lalach me phanse hain, wahi bhagwan ko bhi bhram me maante hain, ey dost. Jiski aankh me koi dosh ho jaye, wo chaand ko peele rang ka bolta hai. Jab kisi ko disha ka bhram ho jata hai, to wo sooraj ko pachchhim me ugta hua bolta hai. Nao me baith kar chalta hua insaan duniya ko chalta hua dekhta hai, aur apne aapko bhram me beetheek khada maanta hai. Bachche ghumte hain, ghar aur baaki cheezein nahi ghumti, phir bhi wo ek dusre ko galat baatein bolte hain. Bhagwan ke baare me bhi aisa hi bhram hai, unhe nahi pata, unhe to sapne me bhi agyaan ka koi sawal hi nahi hota. Jo log moorakh hain aur bure kismat wale hain, Maya ke bas me hokar unke dil par kai tarah se parda pad jata hai. Wahi moorakh log zidd me aakar shak karte hain, aur apni agyaan ko Ram par thok dete hain.
Doha 73(क)-(ख)
काम क्रोध मद लोभ रत गृहासक्त दुखरूप।ते किमि जानहिं रघुपतिहि मूढ़ परे तम कूप।।73(क)।।
निर्गुन रूप सुलभ अति सगुन जान नहिं कोइ।सुगम अगम नाना चरित सुनि मुनि मन भ्रम होइ।।73(ख)।।
kāma krodha mada lobha rata gṛhāsakta dukharūpa |te kimi jānahim raghupatihi mūṛha pare tama kūpa ||73(ka)||
nirguna rūpa sulabha ati saguna jāna nahiṁ koi |sugama agama nānā carita suni muni mana bhrama hoi ||73(kha)||
Jo log kaam, gussa, garv aur lalach mein phanse hain, jo ghar mein hi chipke hue hain aur khud dukh roop hain, aise andhere kuen mein gire moorkh log Ram ko kaise jaan sakte hain? Bhagwan ka nirgun roop samajhna bahut aasaan hai, lekin unka sagun roop koi nahi samajh sakta. Unki bahut saari leelaen sun kar, kuch samajh mein aati hain aur kuch nahi aati hain, rishiyon ka bhi dimaag ghum jaata hai.
Chaupai 74.1-4
सुनु खगेस रघुपति प्रभुताई।कहउँ जथामति कथा सुहाई।।
जेहि बिधि मोह भयउ प्रभु मोही।सोउ सब कथा सुनावउँ तोही।।
राम कृपा भाजन तुम्ह ताता।हरि गुन प्रीति मोहि सुखदाता।।
ताते नहिं कछु तुम्हहिं दुरावउँ।परम रहस्य मनोहर गावउँ।।
सुनहु राम कर सहज सुभाऊ।जन अभिमान न राखहिं काऊ।।
संसृत मूल सूलप्रद नाना।सकल सोक दायक अभिमाना।।
ताते करहिं कृपानिधि दूरी।सेवक पर ममता अति भूरी।।
जिमि सिसु तन ब्रन होइ गोसाई।मातु चिराव कठिन की नाईं।।
sunu khagesa raghupati prabhutāī |kahaũ jathāmati kathā suhāī ||
jehi bidhi moha bhayau prabhu mohī |sou saba kathā sunāvaũ tohī ||
rāma kṛpā bhājana tumha tātā |hari guna prīti mohi sukhadātā ||
tāte nahiṁ kachu tumhahiṁ durāvaũ |parama rahasya manohara gāvaũ ||
sunahu rāma kara sahaja subhāū |jana abhimāna na rākhahiṁ kāū ||
saṁsṛta mūla sūlaprada nānā |sakala soka dāyaka abhimānā ||
tāte karahiṁ kṛpānidhi dūrī |sevaka para mamatā ati bhūrī ||
jimi sisu tana brana hoi gosāī |mātu cirāva kaṭhina kī nāīṁ ||
Sun Garud, main Raghupati ki mahima batata hoon. Jo maine samjha woh katha sunata hoon. Ram ne tumpe kripa ki hai. Isliye main Hari ke gun batata hoon, mujhe sukha milta hai. Main tumse kuch nahi chupata. Ram ka swabhav simple hai. Woh kabhi ahankar nahi rakhte. Ahankar se dukh hota hai. Isliye woh apne bhakton se bahut pyar karte hain. Jaise maa apne bacche ke nakhun lagati hai, dard hota hai par woh bacche ke liye karti hai.
Doha 74(क)-(ख)
जदपि प्रथम दुख पावइ रोवइ बाल अधीर।ब्याधि नास हित जननी गनति न सो सिसु पीर।।74(क)।।
तिमि रघुपति निज दासकर हरहिं मान हित लागि।तुलसिदास ऐसे प्रभुहि कस न भजहु भ्रम त्यागि।।74(ख)।।
jadapi prathama dukha pāvai rovai bāla adhīra |byādhi nāsa hita jananī ganati na so sisu pīra ||74(ka)||
timi raghupati nija dāsakara harahiṁ māna hita lāgi |tulasidāsa aise prabhuhi kasa na bhajahu bhrama tyāgi ||74(kha)||
Baccha pehle rota hai, dard hota hai. Par maa uski bimari theek karne ke liye karti hai, woh bacche ka dard nahi dekhti. Waise hi Raghupati apne bhakton ka maan hata dete hain, unka bhala chahte hain. Tulsidas ka kehna hai, aise bhagwan ko kaise nahi bhajoge? Bhram chodo aur unhe yaad karo.
Chaupai 75.1-4
राम कृपा आपनि जड़ताई।कहउँ खगेस सुनहु मन लाई।।
जब जब राम मनुज तनु धरहीं।भक्त हेतु लीला बहु करहीं।।
तब तब अवधपुरी मैं ज़ाऊँ।बालचरित बिलोकि हरषाऊँ।।
जन्म महोत्सव देखउँ जाई।बरष पाँच तहँ रहउँ लोभाई।।
इष्टदेव मम बालक रामा।सोभा बपुष कोटि सत कामा।।
निज प्रभु बदन निहारि निहारी।लोचन सुफल करउँ उरगारी।।
लघु बायस बपु धरि हरि संगा।देखउँ बालचरित बहुरंगा।।
rāma kṛpā āpani jaṛatāī |kahuṁ khageśa sunahu mana lāī ||
jaba jaba rāma manuja tanu dharahīṁ |bhakta hetu līlā bahu karahīṁ ||
taba taba avadhapurī maiṁ jāūṁ |bālacarita biloki haraṣāūṁ ||
janma mahotsava dekhauṁ jāī |baraṣa pāṁca tahaṁ rahauṁ lobhāī ||
iṣṭadeva mama bālaka rāmā |sobhā bapuṣ koṭi sata kāmā ||
nija prabhu badana nihāri-nihārī |locana suphala karauṁ uragārī ||
laghu bāyasa bapu dhari hari saṅgā |dekhauṁ bālacarita bahuraṅgā ||
Main tumhe bataunga, pakshiyon ke swami, Ram ki kripa aur apni murakhata ke baare mein. Dhyan se suno. Jab jab Ram manushya tan lete hain aur apne bhakton ke liye bahut leela karte hain, tab main Ayodhya shehar mein jaata hoon, aur unke bachpan ke kaam dekh khush hota hoon. Main jaakar unka janam utsav dekhta hoon, aur itni khushi se wahan paanch saal ruk jaata hoon. Bacha Ram mera isht dev hai. Unke roop ki sobha sau crore Kamdev jaisi hai. Apne bhagwan ka chehra baar baar dekh kar, main apni aankhon ka kaam nikal leta hoon, naag dushman. Ek chhoti chidiya ka roop dhar kar, main Hari ke sang rehta hoon aur unke bachpan ke alag alag khel dekhta hoon.
Doha 75(क)-(ख)
लरिकाईं जहँ जहँ फिरहिं तहँ तहँ संग उड़ाउँ।जूठनि परइ अजिर महँ सो उठाइ करि खाउँ।।75(क)।।
एक बार अतिसय सब चरित किए रघुबीर।सुमिरत प्रभु लीला सोइ पुलकित भयउ सरीर।।75(ख)।।
larikāīṁ jahaṁ jahaṁ phirahīṁ tahaṁ tahaṁ saṅga uṛāūṁ |jūṭhani parai ajira maṁha so uṭhāi kari khāūṁ ||75(ka)||
eka bāra atisaya saba carita kiye raghubīra |sumirata prabhu līlā soi pulakita bhayau sarīra ||75(kha)||
Jab wo bachpan mein jahan jahan ghoomte the, main bhi wahan wahan unke saath udta tha. Jo jhootha khaana angan mein gir jaata tha, main usko utha kar kha leta tha. Ek baar Ram ne apne saare kaam bahut kamaal ke tarike se kiye. Jab main bhagwan ki wahi leela yaad karta hoon, mera shareer khushi se sihar jaata hai.
Chaupai 76.1-4
कहइ भसुंड सुनहु खगनायक।रामचरित सेवक सुखदायक।।
नृपमंदिर सुंदर सब भाँती।खचित कनक मनि नाना जाती।।
बरनि न जाइ रुचिर अँगनाई।जहँ खेलहिं नित चारिउ भाई।।
बालबिनोद करत रघुराई।बिचरत अजिर जननि सुखदाई।।
मरकत मृदुल कलेवर स्यामा।अंग अंग प्रति छबि बहु कामा।।
नव राजीव अरुन मृदु चरना।पदज रुचिर नख ससि दुति हरना।।
ललित अंक कुलिसादिक चारी।नूपुर चारू मधुर रवकारी।।
चारु पुरट मनि रचित बनाई।कटि किंकिन कल मुखर सुहाई।।
kahai bhasuṇḍa sunahu khaganāyaka |rāmacarita sevaka sukhadāyaka ||
nṛpamandira sundara saba bhāṁtī |khacita kanaka mani nānā jātī ||
barani na jāi rucira aṅganāī |jahaṁ khelahiṁ nita cāriu bhāī ||
bālabinoda karata raghurāī |bicarata ajira janani sukhadāī ||
marakata mṛdula kalevara syāmā |aṅga aṅga prati chabi bahu kāmā ||
nava rājīva aruna mṛdu caranā |padaja rucira nakha sasi duti haranā ||
lalita aṅka kulisādika cārī |nūpura cāru madhura ravakārī ||
cāru puraṭa mani racita banāī |kaṭi kiṅkina kala mukhara suhāī ||
Bhusundi bole, suno pakshiyon ke raja. Ram ke kaam uske sevakon ko khushi dete hain. Raja ka mahal har tarah se sundar tha. Sone aur tarah tarah ke ratan jadhe hue the. Jahan char bhai roz khelte the, wo khoobsurat aangan ko alfaaz mein nahi bayaan kiya ja sakta. Raghukul ke swami apni mata ko khush karte hue bachpan ki khel khelte the aur aangan mein ghoomte the. Unka naram badan panna paththar jaisa gehra rang ka tha. Har ang mein bahut saari sundarta thi. Unke naram pair taaze kamal ki tarah laal the. Pair ke ungliyon ke khoobsurat naakhun ne chaand ki roshni chheen li. Unke pair par khoobsurat nishaan the, vajra aur teen aur bhi. Pyaari paayal thi jo meethi aawaz karti thi. Unki kamar mein khoobsurat ghungroo wali kamarbandh thi. Sone se bani aur ratan se jadi, jo meethi aawaz karti thi aur aankhon ko bhaati thi.
Doha 76
रेखा त्रय सुन्दर उदर नाभी रुचिर गँभीर।उर आयत भ्राजत बिबिध बाल बिभूषन चीर।।76।।
rekhā traya sundara udara nābhī rucira gaṁbhīra |ura āyata bhrājata bibidha bāla bibhūṣana cīra ||76||
Unke pet mein teen rekhein thi, bahut sundar lag raha tha. Naabhi bhi khoobsurat aur gehri thi. Unke chaude se seeney par bachchon ke tarah alag alag sazein aur kapde chamak rahe the.
Chaupai 77.1-5
अरुन पानि नख करज मनोहर।बाहु बिसाल बिभूषन सुंदर।।
कंध बाल केहरि दर ग्रीवा।चारु चिबुक आनन छबि सींवा।।
कलबल बचन अधर अरुनारे।दुइ दुइ दसन बिसद बर बारे।।
ललित कपोल मनोहर नासा।सकल सुखद ससि कर सम हासा।।
नील कंज लोचन भव मोचन।भ्राजत भाल तिलक गोरोचन।।
बिकट भृकुटि सम श्रवन सुहाए।कुंचित कच मेचक छबि छाए।।
पीत झीनि झगुली तन सोही।किलकनि चितवनि भावति मोही।।
रूप रासि नृप अजिर बिहारी।नाचहिं निज प्रतिबिंब निहारी।।
मोहि सन करहीं बिबिध बिधि क्रीड़ा।बरनत मोहि होति अति ब्रीड़ा।।
किलकत मोहि धरन जब धावहिं।चलउँ भागि तब पूप देखावहिं।।
aruna pāni nakha karaja manohara |bāhu bisāla bibhūṣana sundara ||
kaṅdha bāla kehari-dara grīvā |cāru cibuka ānana chabi sīṁvā ||
kalabala bacana adhara arunāre |dui dui dasana bisada bara bāre ||
lalita kapola manohara nāsā |sakala sukhada sasi kara sama hāsā ||
nīla kañja locana bhava mocana |bhrājata bhāla tilaka gorocana ||
bikaṭa bhṛkuṭi sama śravan suhāe |kuñcita kaca mecaka chabi chāe ||
pīta jhīni jhagulī tana sohī |kilakani citavani bhāvati mohī ||
rūpa rāsi nṛpa ajira bihārī |nācahiṁ nija pratibiṁba nihārī ||
mohi sana karahīṁ bibidha bidhi krīḍā |baranata mohi hoti ati brīḍā ||
kilakata mohi dharana jaba dhāvahīṁ |calauṁ bhāgi taba pūpa dekhāvahīṁ ||
Uske haath laal the, naakhun aur ungliyan bahut pyari thi. Uski baahein lambi aur tagdi thi, aur khoobsurat gehne se sajti thi. Uske kandhe bal sher jaise the, gardan shankh jaisi thi, thudi pyari lagti thi, aur chehre ki khoobsurti ki hadd thi. Uski baat meethi bacchon jaisi thi, hoth laal the, aur upar neeche do do daant the, bilkul safed aur chote. Uske gaal pyare the, naak khoobsurat thi, aur uski hansi sab ko khushi deti thi, jaise chaand ki kiran. Uski aankhein neele kamal jaisi thi, aur ye duniya ko bandhan se azaad karti thi. Uski maatha pe gorochan ka tilak chamakta tha. Uski bhoonhein tedhi thi, kaan khoobsurat aur milte hue the, aur ghungrele kale baalon ki chamak phaili hui thi. Uske badan pe ek patli peeli choti kameez chamakti thi, aur uski khushi ki awaaz aur nigaahen mujhe bahut pyari lagti thi. Wo khoobsurti ka khazana raja ke aangan me khelta tha, aur apni parchhayi dekh ke naachta tha. Wo mujhse bahut tarah ke khel khelta tha, jin ko bataan me mujhe bahut sharam aati hai. Jab wo pakadne ke liye chilata hua mere paas bhagta tha, to main bhaag jata tha, aur phir wo mujhe meetha cake dikhata tha.
Doha 77(क)-(ख)
आवत निकट हँसहिं प्रभु भाजत रुदन कराहिं।जाउँ समीप गहन पद फिरि फिरि चितइ पराहिं।।77(क)।।
प्राकृत सिसु इव लीला देखि भयउ मोहि मोह।कवन चरित्र करत प्रभु चिदानंद संदोह।।77(ख)।।
āvata nikaṭa haṁsahiṁ prabhu bhājata rudana karāhiṁ |jāuṁ samīpa gahana pada phiri-phiri citai parāhiṁ ||77(ka)||
prākṛta sisu iva līlā dekhi bhayau mohi moha |kavana caritra karata prabhu cidānanda saṁdoha ||77(kha)||
Jab main paas aaya, Prabhu has dete the. Jab main door hua, to wo pareshan hokar rone lagte. Jab main unke pair pakadne ke liye paas gaya, to wo bhaag jate, aur baar baar mud kar mujhe dekhte rehte. Unka aam bachche jaisa khel dekh kar main hairaan ho gaya. Ye kaisa khel hai Prabhu ka, jo khud hi gyaan aur khushi ke sagar hain?
Chaupai 78.1-4
एतना मन आनत खगराया।रघुपति प्रेरित ब्यापी माया।।
सो माया न दुखद मोहि काहीं।आन जीव इव संसृत नाहीं।।
नाथ इहाँ कछु कारन आना।सुनहु सो सावधान हरिजाना।।
ग्यान अखंड एक सीताबर।माया बस्य जीव सचराचर।।
जौं सब कें रह ग्यान एकरस।ईस्वर जीवहि भेद कहहु कस।।
माया बस्य जीव अभिमानी।ईस बस्य माया गुनखानी।।
परबस जीव स्वबस भगवंता।जीव अनेक एक श्रीकंता।।
मुधा भेद जद्यपि कृत माया।बिनु हरि जाइ न कोटि उपाया।।
etanā mana ānata khagarāyā |raghupati prērīta byāpī māyā ||
so māyā na dukhada mohi kāhīṁ |āna jīva iva saṁsṛta nāhīṁ ||
nātha ihāṁ kachu kārana ānā |sunahu so sāvadhāna harijānā ||
gyāna akhaṇḍa eka sītābara |māyā basya jīva sacarācara ||
jauṁ saba keṁ raha gyāna eka-rasa |īswara jīvahi bhēda kahahu kasa ||
māyā basya jīva abhimānī |īsa basya māyā guṇakhānī ||
parabasa jīva svabasa bhagavaṁtā |jīva anēka eka śrīkaṁtā ||
mudhā bhēda jadyapi kṛta māyā |binu hari jāi na kōṭi upāyā ||
He pakshiyon ke raja, jab main apne mann mein yeh soch raha tha, tab Ram ki bheji hui Maya mere upar chha gayi. Par woh Maya mujhe koi dukh nahi de rahi thi, aur main dusre jeevon ki tarah sansar ke chakkar mein nahi phansa. Nath, yahan ek aur wajah thi. Dhyan se suniye, he Hari par sawaar hone wale. Akhand gyaan sirf Sita ke Swami ka hai. Har jeev, chalne wala aur na chalne wala, Maya ke vas mein hai. Agar sabka gyaan ek jaisa hi hota, toh bataiye, Bhagwan aur jeev mein farq kaise hota? Jeev ahankaar mein rehta hai aur Maya ke vas mein hai. Maya, jisme saare gun hain, woh Bhagwan ke vas mein hai. Jeev dusre par nirbhar hai, aur Bhagwan apne aap par nirbhar hai. Jeev bahut hain, par Lakshmi ke pati Bhagwan ek hi hai. Maya ne jo farq banaya hai woh jhootha hai, par Hari ke bina woh door nahi hota, chahe koi koti tareeqe try kare.
Doha 78(क)-(ख)
रामचंद्र के भजन बिनु जो चह पद निर्बान।ग्यानवंत अपि सो नर पसु बिनु पूँछ बिषान।।78(क)।।
राकापति षोड़स उअहिं तारागन समुदाइ।सकल गिरिन्ह दव लाइअ बिनु रबि राति न जाइ।।78(ख)।।
rāmacandra ke bhajana binu jo caha pada nirbāna |gyānavanta api so nara pasu binu pūṁcha biṣāna ||78(ka)||
rākāpati ṣōṛasa uahiṁ tārāgana samudāi |sakala girinha dava lāia binu rabi rāti na jāi ||78(kha)||
Ram ke bhajan bina jo aadmi mukti chahta hai, woh chahe kitna bhi padha likha ho, ek aise janwar jaisa hai jiski na poonch hai na seeng. Chaand apne saare solah roop le kar uthe, saare taare ek saath aa jayein, aur saare pahaad mein aag laga do, phir bhi bina suraj ke raat nahi jaayegi.
Chaupai 79.1-4
ऐसेहिं हरि बिनु भजन खगेसा।मिटइ न जीवन्ह केर कलेसा।।
हरि सेवकहि न ब्याप अबिद्या।प्रभु प्रेरित ब्यापइ तेहि बिद्या।।
ताते नास न होइ दास कर।भेद भगति भाढ़इ बिहंगबर।।
भ्रम ते चकित राम मोहि देखा।बिहँसे सो सुनु चरित बिसेषा।।
तेहि कौतुक कर मरमु न काहूँ।जाना अनुज न मातु पिताहूँ।।
जानु पानि धाए मोहि धरना।स्यामल गात अरुन कर चरना।।
तब मैं भागि चलेउँ उरगामी।राम गहन कहँ भुजा पसारी।।
जिमि जिमि दूरि उड़ाउँ अकासा।तहँ भुज हरि देखउँ निज पासा।।
aiseehiṁ hari binu bhajana khagēsā |miṭai na jīvanha kera kalēsā ||
hari sēvakahi na byāpa abidyā |prabhu prērīta byāpai tehi bidyā ||
tātē nāsa na hōi dāsa kara |bhēda bhagati bhāṛhai bihaṁgabara ||
bhrama tē cakita rāma mohi dēkhā |bihaṁsē so sunu carita bisēṣā ||
tehi kautuka kara maramu na kāhūṁ |jānā anuj na mātu pitāhūṁ ||
jānu pāni dhāē mohi dharanā |syāmala gāta aruna kara caranā ||
taba maiṁ bhāgi calēuṁ uragāmī |rāma gahana kahaṁ bhujā pasārī ||
jimi-jimi dūri uṛāuṁ akāsā |tahiṁ bhuj hari dēkhauṁ nija pāsā ||
aise hi, pakshiyon ke swami, bhagwan ki bhakti ke bina jeevon ke dukh khatam nahi hote. bhagwan ke sevak ko andha pan nahi chupta. jo gyan us par asar karta hai wo bhagwan ki taraf se aata hai. isliye, pakshiyon ke shreshth, bhagwan ke sevak ka kabhi naash nahi hota. kyunki malik aur sevak ka farq aur bhakti, dono badhte rehte hain. Ram ne mujhe dekha, main bhram mein atak gaya tha. wo hasa. ab suno us khaas baat ko. us khel ka raaz kisi ko nahi pata tha. na uske bhaiyon ko, na mata pita ko. wo mere piche ghutnon aur haathon par dauda. uska sharer shyam rang ka tha, aur haath pair laal the. tab main bhaag gaya, Garud. Ram ne pakadne ke liye apni bhuja aage badhai. jaisa jaisa main aasman mein door udta gaya, waisa waisa bhagwan ki bhuja mere paas hi dikhti gayi.
Doha 79(क)-(ख)
ब्रह्मलोक लगि गयउँ मैं चितयउँ पाछ उड़ात।जुग अंगुल कर बीच सब राम भुजहि मोहि तात।।79(क)।।
सप्ताबरन भेद करि जहाँ लगें गति मोरि।गयउँ तहाँ प्रभु भुज निरखि ब्याकुल भयउँ बहोरि।।79(ख)।।
brahmaloka lagi gayauṁ maiṁ citayauṁ pācha uṛāta |juga aṅgula kara bīca saba rāma bhujahi mohi tāta ||79(ka)||
saptābaraṇa bhēda kari jahāṁ lagēṁ gati mōri |gayauṁ tahāṁ prabhu bhuja nirakhi byākula bhayauṁ bahōri ||79(kha)||
Dost, main Brahma ke lok tak uda gaya. Udte hue jab maine peeche mud kar dekha, to mere aur Ram ki bhuja ke beech sirf do ungli ki jagah reh gayi thi. Saat parde tod kar main jahan tak ja sakta tha wahan tak gaya. Wahan pahunch kar jab maine bhagwan ki bhuja dekhi, to main phir se bahut pareshan ho gaya.
Frequently Asked Questions
परम्परागत मान्यता अनुसार यह खंड ‘माया-भ्रम’ की निवृत्ति और ‘राम-भजन की अनिवार्यता’ का बोध कराता है। इसके पाठ/श्रवण से साधक में शान्ति, विवेक, और दास्य-भाव दृढ़ होता है—विशेषतः ‘अभिमान-नाश’ और ‘भक्ति-निष्ठा’ की सिद्धि के लिए इसे फलदायक माना जाता है।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-संकीर्तन) या ‘राम राम’ का जप-सम्पुट प्रचलित है। कई परम्पराओं में सिद्धान्त-पंक्तियों पर ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-स्मरण (अर्थ-सम्पुट) भी जोड़ा जाता है।
Ask anything about Prakarana 8 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
