Prakarana 8
समापन-सोपान: लीला-दर्शन से सिद्धान्त-दर्शन तक। यहाँ साधक ‘चरित’ के रस में रमा हुआ रहते हुए ‘माया-भ्रम’ की जड़ पहचानता है और निष्कर्ष पर पहुँचता है कि मुक्ति का द्वार केवल राम-कृपा/भजन है। यह चरण ‘लोक-व्यवहार’ बनाम ‘परमार्थ’ के द्वैत को साधकर, भक्त को निर्गुण-सगुण की एकता में स्थिर करता है—अर्थात् लीला को मिथ्या नहीं, उपास्य-सत्य का करुणा-रूप मानकर सीढ़ी की अंतिम पायदान पर चढ़ाता है।
ಈ ಅಂಶವು ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಆ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಭಾವ-ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆ ‘ಲೀಲಾ-ರಸ’ದಿಂದ ‘ತತ್ತ್ವ-ನಿರೂಪಣೆ’ಯ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಧಾನ ರಸ ಶಾಂತ; ಆದರೆ ಅದರೊಳಗೆ ಅದ್ಭುತ (ಭಗವತ್-ಐಶ್ವರ್ಯ), ವಾತ್ಸಲ್ಯ (ಬಾಲ-ಲೀಲೆ), ಮತ್ತು ಕರුණೆ (ಜೀವನ ಮಾಯಾ-ಗ್ರಸ್ತ ಸ್ಥಿತಿ)ಗಳ ಸಂಯೋಗ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಕಾಕಭುಸುಂಡಿ ಮೊದಲು ಗರುಡನ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ‘ಮೋಹ’ದ ಸಾರ್ವಭೌಮಿಕತೆಯನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾರೆ—ಜ್ಞಾನಿ, ತಪಸ್ವಿ, ಶೂರ, ಕವಿ, ಕೋಬಿದರೂ ಮಾಯಾ-ಕಟಕದಿಂದ ಸುತ್ತಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ—ನಂತರ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ: ಈ ಮಾಯೆ ಸ್ವತಃ ಪ್ರಭುವಿನ ಭ್ರೂ-ವಿಲಾಸದಿಂದ ಜನಿಸಿದ ನಾಟಿಯಂತಿದ್ದರೂ, ಪ್ರಭು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಅಖಂಡ. ಮುಂದೆ ‘ದೋಷ-ದರ್ಶನ’ದ ಉಪಮಾ-ಶ್ರೇಣಿ (ಪೀತ-ಚಂದ್ರ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ ಸೂರ್ಯ, ನೌಕಾ-ಭ್ರಮ)ಗಳಿಂದ ಮೋಹವು ಜೀವಿಯ ದೃಷ್ಟಿದೋಷ; ಹರಿಯ ದೋಷವಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಬಾಲ-ರಾಮನ ಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಭುಸುಂಡಿಯ ‘ಮೋಹ’ವೂ ಪ್ರಭು-ಪ್ರೇರಿತವೇ—ದಾಸ-ರಕ್ಷಣಾರ್ಥ—ಎಂಬುದು ತೋರುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ನಿರ್ಣಯ: ನಿರ್ವಾಣದ ಆಸೆಯೂ ರಾಮ-ಭಜನೆ ಇಲ್ಲದೆ ನಿಷ್ಫಲ. ಹೀಗಾಗಿ ಉತ್ತರಕಾಂಡವು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಮಾಪನ-ಸೋಪಾನ’ವಾಗಿ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಜ್ಞಾನದ ಶಿರೋಮಣಿ ಎಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
Verses
ಚೌಪಾಯಿ 70.1-4
बोलेउ काकभसुंड बहोरी।नभग नाथ पर प्रीति न थोरी।।
सब बिधि नाथ पूज्य तुम्ह मेरे।कृपापात्र रघुनायक केरे।।
तुम्हहि न संसय मोह न माया।मो पर नाथ कीन्ह तुम्ह दाया।।
पठइ मोह मिस खगपति तोही।रघुपति दीन्हि बड़ाई मोही।।
तुम्ह निज मोह कही खग साईं।सो नहिं कछु आचरज गोसाईं।।
नारद भव बिरंचि सनकादी।जे मुनिनायक आतमबादी।।
मोह न अंध कीन्ह केहि केही।को जग काम नचाव न जेही।।
तृस्नाँ केहि न कीन्ह बौराहा।केहि कर हृदय क्रोध नहिं दाहा।।
boleu kākabhasuṇḍa bahorī |nabhaga nātha para prīti na thorī ||
saba bidhi nātha pūjya tumha mere |kṛpā-pātra raghunāyaka kere ||
tumhahi na saṃsaya moha na māyā |mo para nātha kīnha tumha dāyā ||
paṭhai moha misa khagapati tohī |raghupati dīnhi baṛāī mohī ||
tumha nija moha kahī khaga-sāīṃ |so nahiṃ kachu ācaraja gosāīṃ ||
nārada bhava birañci sanakādī |je muni-nāyaka ātamabādī ||
moha na aṃdha kīnha kehi kehī |ko jaga kāma nacāva na jehī ||
tṛsnā̃ kehi na kīnha baurāhā |kehi kara hṛdaya krodha nahiṃ dāhā ||
ಕಾಕಭುಶುಂಡಿ ಮತ್ತೆ ಮಾತನಾಡಿದರು: "ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುವ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಒಡೆಯನೇ, ನಿಮ್ಮ ಮೇಲಿನ ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿ ಸಣ್ಣದಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ, ನನ್ನ ಒಡೆಯನೇ, ನೀವು ನನ್ನ ಪೂಜೆಗೆ ಅರ್ಹರು, ಏಕೆಂದರೆ ನೀವು ರಘುನಾಯಕರ ಕೃಪೆಗೆ ಪಾತ್ರರು. ನಿಮಗೆ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ, ಮೋಹವಿಲ್ಲ, ಮಾಯೆಯಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ಮೇಲೆ ದಯೆ ತೋರಿ, ನನ್ನ ಒಡೆಯನೇ, ನೀವು ಇದನ್ನು ಮಾಡಿದಿರಿ. ಮೋಹದ ನೆಪದಿಂದ ನಿಮ್ಮನ್ನು, ಪಕ್ಷಿಗಳ ರಾಜನೇ, ಕಳುಹಿಸಿ, ರಘುಪತಿ ನನಗೆ ಗೌರವ ನೀಡಿದರು. ನೀವು ಹೇಳಿದ ನಿಮ್ಮ ಮೋಹದ ಬಗ್ಗೆ, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸ್ವಾಮೀ, ಅದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನೂ ಇಲ್ಲ, ನನ್ನ ಒಡೆಯನೇ. ನಾರದ, ಶಿವ, ಬ್ರಹ್ಮ, ಸನಕಾದಿಗಳು, ಆತ್ಮವಾದವನ್ನು ಹೇಳುವ ಮುನಿನಾಯಕರೆಲ್ಲರೂ: ಮೋಹ ಯಾರನ್ನು ಕುರುಡಾಗಿಸಲಿಲ್ಲ? ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಮ ಯಾರನ್ನು ನರ್ತಿಸಲಿಲ್ಲ? ತೃಷ್ಣೆ ಯಾರನ್ನು ಹುಚ್ಚಾಗಿಸಲಿಲ್ಲ? ಕೋಪ ಯಾರ ಹೃದಯವನ್ನು ಸುಡಲಿಲ್ಲ?"
ದೋಹಾ 70(क)-(ख)
ग्यानी तापस सूर कबि कोबिद गुन आगार।केहि कै लौभ बिडंबना कीन्हि न एहिं संसार।।70(क)।।
श्री मद बक्र न कीन्ह केहि प्रभुता बधिर न काहि।मृगलोचनि के नैन सर को अस लाग न जाहि।।70(ख)।।
gyānī tāpasa sūra kabi kobida guna āgāra |kehi kai laubha biḍambanā kīnhi na ehiṃ saṃsāra ||70(ka)||
śrī mada bakra na kīnha kehi prabhutā badhira na kāhi |mṛgalocani ke naina sara ko asa lāga na jāhi ||70(kha)||
ಜ್ಞಾನಿಗಳು, ತಪಸ್ವಿಗಳು, ವೀರರು, ಕವಿಗಳು, ವಿದ್ವಾಂಸರು, ಗುಣಭಂಡಾರರಲ್ಲಿ, ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ದುರಾಸೆ ಯಾರನ್ನು ನಗೆಪಾಟಾಗಿಸಲಿಲ್ಲ? ಸಂಪತ್ತಿನ ಹೆಮ್ಮೆ ಯಾರನ್ನು ವಕ್ರಗೊಳಿಸಲಿಲ್ಲ, ಅಧಿಕಾರ ಯಾರನ್ನು ಕಿವುಡಾಗಿಸಲಿಲ್ಲ? ಮೃಗಲೋಚನೆಯಾಕೆಯ ಕಣ್ಣೋಟದ ಬಾಣಗಳು ಯಾರನ್ನು ತಗುಲದಿರಲಿಲ್ಲ?
ಚೌಪಾಯಿ 71.1-4
गुन कृत सन्यपात नहिं केही।कोउ न मान मद तजेउ निबेही।।
जोबन ज्वर केहि नहिं बलकावा।ममता केहि कर जस न नसावा।।
मच्छर काहि कलंक न लावा।काहि न सोक समीर डोलावा।।
चिंता साँपिनि को नहिं खाया।को जग जाहि न ब्यापी माया।।
कीट मनोरथ दारु सरीरा।जेहि न लाग घुन को अस धीरा।।
सुत बित लोक ईषना तीनी।केहि के मति इन्ह कृत न मलीनी।।
यह सब माया कर परिवारा।प्रबल अमिति को बरनै पारा।।
सिव चतुरानन जाहि डेराहीं।अपर जीव केहि लेखे माहीं।।
guna kṛta sannyapāta nahiṃ kehī |kou na māna mada tajeu nibehī ||
jobana jvara kehi nahiṃ balakāvā |mamatā kehi kara jasa na nasāvā ||
macchara kāhi kalaṅka na lāvā |kāhi na soka samīra ḍolāvā ||
ciṃtā sā̃pini ko nahiṃ khāyā |ko jaga jāhi na byāpī māyā ||
kīṭa manoratha dāru sarīrā |jehi na lāga ghuna ko asa dhīrā ||
suta bita loka īṣanā tīnī |kehi ke mati inha kṛta na malīnī ||
yaha saba māyā kara parivārā |prabala amiti ko baranai pārā ||
siva caturānana jāhi ḍerāhīṃ |apara jīva kehi lekhe māhīṃ ||
ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮೋಹ ಯಾರನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಿಲ್ಲ? ಯಾರು ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ಹೆಮ್ಮೆ, ಮಾನ, ಅಹಂಕಾರಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟರು? ಯೌವನದ ಜ್ವರ ಯಾರನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸಲಿಲ್ಲ? ಯಾರ ಕೀರ್ತಿ 'ನನ್ನದು' ಎಂಬ ಭಾವನೆಯಿಂದ ನಾಶವಾಗಲಿಲ್ಲ? ಅಸೂಯೆ ಯಾರಿಗೆ ಕಳಂಕ ತಂದಿಲ್ಲ? ದುಃಖದ ಗಾಳಿ ಯಾರನ್ನು ಆಡಿಸಲಿಲ್ಲ? ಚಿಂತೆ ಎಂಬ ಹಾವು ಯಾರನ್ನು ತಿಂದಿಲ್ಲ? ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾರ ಮೇಲೆ ಮಾಯೆ ಹರಡಲಿಲ್ಲ? ಇಚ್ಛೆ ಹುಳು, ದೇಹ ಮರ - ಈ ಹುಳು ಯಾರನ್ನು ಆವರಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂಬಷ್ಟು ದೃಢವಾದವರು ಯಾರು? ಮಕ್ಕಳು, ಸಂಪತ್ತು, ಲೋಕಕೀರ್ತಿ ಎಂಬ ಮೂರು ಬಯಕೆಗಳು - ಯಾರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಇವು ಮಲಿನಗೊಳಿಸಲಿಲ್ಲ? ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮಾಯೆಯ ಕುಟುಂಬ. ಅವಳು ಬಲಿಷ್ಠಳು, ಅಗಾಧಳು - ಯಾರು ಅವಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯ? ಶಿವ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಮುಖದ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಅವಳಿಗೆ ಹೆದರುತ್ತಾರೆ - ಇತರ ಜೀವಿಗಳು ಯಾವ ಲೆಕ್ಕಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ?
ದೋಹಾ 71(क)-(ख)
ब्यापि रहेउ संसार महुँ माया कटक प्रचंड।सेनापति कामादि भट दंभ कपट पाषंड।।71(क)।।
सो दासी रघुबीर कै समुझें मिथ्या सोपि।छूट न राम कृपा बिनु नाथ कहउँ पद रोपि।।71(ख)।।
byāpi raheu saṃsāra mahũ māyā kaṭaka pracaṇḍa |senāpati kāmādi bhaṭ daṃbha kapaṭa pāṣaṇḍa ||71(ka)||
so dāsī raghubīra kai samujheṃ mithyā sopi |chūṭa na rāma kṛpā binu nātha kahaũ pada ropi ||71(kha)||
ಮಾಯೆಯ ಭಯಂಕರ ಸೈನ್ಯ ಜಗತ್ತಿಡೀ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ; ಅದರ ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಕಾಮ ಮುಂತಾದ ವಿಕಾರಗಳು, ಅದರ ಯೋಧರು ಮದ, ಮೋಸ, ಪಾಷಂಡಗಳು. ಆಕೆ ರಘುವೀರನಾದ ರಾಮನ ದಾಸಿ; ಆಕೆ ಮಿಥ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದರೂ, ರಾಮನ ಕೃಪೆಯಿಲ್ಲದೆ ಆಕೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಇಲ್ಲ. ಇದನ್ನು, ಸ್ವಾಮಿ, ನನ್ನ ಪಾದವನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಊನರಿಸಿ, ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.
ಚೌಪಾಯಿ 72.1-4
जो माया सब जगहि नचावा।जासु चरित लखि काहुँ न पावा।।
सोइ प्रभु भ्रू बिलास खगराजा।नाच नटी इव सहित समाजा।।
सोइ सच्चिदानंद घन रामा।अज बिग्यान रूपो बल धामा।।
ब्यापक ब्याप्य अखंड अनंता।अखिल अमोघसक्ति भगवंता।।
अगुन अदभ्र गिरा गोतीता।सबदरसी अनवद्य अजीता।।
निर्मम निराकार निरमोहा।नित्य निरंजन सुख संदोहा।।
प्रकृति पार प्रभु सब उर बासी।ब्रह्म निरीह बिरज अबिनासी।।
इहाँ मोह कर कारन नाहीं।रबि सन्मुख तम कबहुँ कि जाहीं।।
jo māyā saba jagahi nacāvā |jāsu carita lakhi kāhũ na pāvā ||
soi prabhu bhrū bilāsa khaga-rājā |nāca naṭī iva sahita samājā ||
soi saccidānanda ghana rāmā |aja bigyāna rūpo bala dhāmā ||
byāpaka byāpya akhaṇḍa anaṃtā |akhila amogha-sakti bhagavaṃtā ||
aguna adabhra girā gotītā |sabadarasī anavadya ajītā ||
nirmama nirākāra niramohā |nitya nirañjana sukha saṃdohā ||
prakṛti pāra prabhu saba ura bāsī |brahma nirīha biraja abināsī ||
ihā̃ moha kara kārana nāhīṃ |rabi sanmukha tama kabahũ ki jāhīṃ ||
ಯಾವ ಮಾಯೆಯು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕವನ್ನು ನರ್ತಿಸಿಸುತ್ತದೋ, ಆ ಮಾಯೆಯ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯಲಾಗಿಲ್ಲ, ಪಕ್ಷಿರಾಜ, ಪ್ರಭುವಿನ ಹುಬ್ಬುಗಳ ಆಟದಲ್ಲಿ ಆ ಮಾಯೆಯು ತನ್ನ ಪರಿವಾರದೊಂದಿಗೆ ನಟಿಯಂತೆ ಕುಣಿಯುತ್ತದೆ. ಆ ರಾಮನೇ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದದ ಸಾಂದ್ರ ರೂಪ, ಜನ್ಮರಹಿತ, ಜ್ಞಾನದ ಸ್ವರೂಪ, ಬಲದ ಆಶ್ರಯ. ಆತನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದವನು, ವ್ಯಾಪ್ಯನು, ಭಾಗವಿಲ್ಲದವನು, ಅಂತವಿಲ್ಲದವನು, ಸಂಪೂರ್ಣನು, ಶಕ್ತಿಯು ಎಂದಿಗೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗದ ಭಗವಂತನು. ಗುಣಗಳಿಲ್ಲದವನು, ಅದ್ಭುತನು, ಮಾತು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಮೀರಿದವನು, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುವವನು, ದೋಷರಹಿತನು, ಸೋಲಿಸಲಾಗದವನು. ಮಮತೆಯಿಲ್ಲದವನು, ಆಕಾರರಹಿತನು, ಮೋಹರಹಿತನು, ಶಾಶ್ವತನು, ಕಳಂಕರಹಿತನು, ಆನಂದದ ಸಮೂಹನು. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮಿತಿಮೀರಿದ ಪ್ರಭುವು ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ; ಆತನೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ಆಸೆಯಿಲ್ಲದವನು, ರಜೋಗುಣರಹಿತನು, ನಾಶವಿಲ್ಲದವನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೋಹಕ್ಕೆ ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಇಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯನ ಎದುರಿಗೆ ಅಂಧಕಾರ ಎಂದಾದರೂ ಬರಲು ಸಾಧ್ಯವೇ?
ದೋಹಾ 72(क)-(ख)
भगत हेतु भगवान प्रभु राम धरेउ तनु भूप।किए चरित पावन परम प्राकृत नर अनुरूप।।72(क)।।
जथा अनेक बेष धरि नृत्य करइ नट कोइ।सोइ सोइ भाव देखावइ आपुन होइ न सोइ।।72(ख)।।
bhagata hetu bhagavāna prabhu rāma dhareu tanu bhūpa |kiye carita pāvana parama prākṛta nara anurūpa ||72(ka)||
jathā aneka beṣa dhari nṛtya karai naṭa koi |soi soi bhāva dekhāvai āpuna hoi na soi ||72(kha)||
ತನ್ನ ಭಕ್ತರಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನಾದ ಶ್ರೀ ರಾಮ ಪ್ರಭು ಒಬ್ಬ ರಾಜನಾಗಿ ದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು; ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯರ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರವಾದ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಒಬ್ಬ ನಟ ಅನೇಕ ವೇಷಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ನೃತ್ಯ ಮಾಡುವಂತೆ, ಪ್ರತಿ ಪಾತ್ರದ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದರೂ ಅವನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾಗಲೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರಭುವಿಗೂ ಇದೇ ಆಗಿದೆ.
ಚೌಪಾಯಿ 73.1-5
असि रघुपति लीला उरगारी।दनुज बिमोहनि जन सुखकारी।।
जे मति मलिन बिषयबस कामी।प्रभु मोह धरहिं इमि स्वामी।।
नयन दोष जा कहँ जब होई।पीत बरन ससि कहुँ कह सोई।।
जब जेहि दिसि भ्रम होइ खगेसा।सो कह पच्छिम उयउ दिनेसा।।
नौकारूढ़ चलत जग देखा।अचल मोह बस आपुहि लेखा।।
बालक भ्रमहिं न भ्रमहिं गृहादीं।कहहिं परस्पर मिथ्याबादी।।
हरि बिषइक अस मोह बिहंगा।सपनेहुँ नहिं अग्यान प्रसंगा।।
मायाबस मतिमंद अभागी।हृदयँ जमनिका बहुबिधि लागी।।
ते सठ हठ बस संसय करहीं।निज अग्यान राम पर धरहीं।।
asi raghupati līlā uragārī |danuja bimohani jana sukhakārī ||
je mati malina biṣaya-basa kāmī |prabhu moha dharahim imi svāmī ||
nayana doṣa jā kahaṁ jaba hoī |pīta barana sasi kahuṁ kaha soī ||
jaba jehi disi bhrama hoi khagesā |so kaha pacchima uyau dinesā ||
naukārūṛha calata jaga dekhā |acala moha basa āpuhī lekhā ||
bālaka bhramahim na bhramahim gṛha-ādīṁ |kahahim paraspara mithyābādīṁ ||
hari biṣaika asa moha bihaṅgā |sapanehuṁ nahiṁ ajñāna prasaṅgā ||
māyābasa matimanda abhāgī |hṛdayaṁ jamanikā bahubidhi lāgī ||
te saṭha haṭha basa saṁsaya karahīṁ |nija ajñāna rāma para dharahīṁ ||
ಸರ್ಪಗಳ ಶತ್ರುವೇ, ರಘುಗಳ ಒಡೆಯನ ಲೀಲೆ ಹೀಗಿದೆ, ಅದು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಮೋಹಿಸುತ್ತದೆ, ಭಕ್ತರಿಗೆ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಯಾರ ಮನಸು ಮಲಿನವಾಗಿದೆಯೋ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಅಧೀನರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಕಾಮಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಅವರು ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಭುವಿಗೆ ಮೋಹವನ್ನು ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾರೆ, ಸ್ನೇಹಿತನೇ. ಯಾರಿಗಾದರೂ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷ ಉಂಟಾದಾಗ, ಅವನು ಚಂದ್ರನು ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದವನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆಕಾಶದ ದಿಕ್ಕಿನ ಬಗ್ಗೆ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಭ್ರಮ ಉಂಟಾದಾಗ, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಒಡೆಯನೇ, ಅವನು ಸೂರ್ಯನು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಹೋಗುವವನು ಜಗತ್ತು ಚಲಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಮೋಹದಲ್ಲಿ ತಾನು ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಕ್ಕಳು ಸುತ್ತುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಮನೆಗಳು ಮುಂತಾದವು ಸುತ್ತುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಅವರು ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಸುಳ್ಳುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹರಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಮೋಹ ಹೀಗಿದೆ, ಪಕ್ಷಿಯೇ; ಅವನಿಗೆ ಕನಸಿನಲ್ಲೂ ಅಜ್ಞಾನದ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಮಾಯೆಯ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ಮಂದಬುದ್ಧಿಯವರು, ಅದೃಷ್ಟವಿಲ್ಲದವರ ಹೃದಯದ ಮೇಲೆ ಬಹಳ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತೆರೆ ಎಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆ ಮೂರ್ಖರು ತಮ್ಮ ಹಠದಿಂದ ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಾರೆ, ತಮ್ಮ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಹೊರಿಸುತ್ತಾರೆ.
ದೋಹಾ 73(क)-(ख)
काम क्रोध मद लोभ रत गृहासक्त दुखरूप।ते किमि जानहिं रघुपतिहि मूढ़ परे तम कूप।।73(क)।।
निर्गुन रूप सुलभ अति सगुन जान नहिं कोइ।सुगम अगम नाना चरित सुनि मुनि मन भ्रम होइ।।73(ख)।।
kāma krodha mada lobha rata gṛhāsakta dukharūpa |te kimi jānahim raghupatihi mūṛha pare tama kūpa ||73(ka)||
nirguna rūpa sulabha ati saguna jāna nahiṁ koi |sugama agama nānā carita suni muni mana bhrama hoi ||73(kha)||
ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಮದ, ಲೋಭಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿರುವವರು, ಗೃಹಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿರುವವರು, ದುಃಖ ಸ್ವರೂಪಿಗಳು, ಕತ್ತಲೆಯ ಬಾವಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಮೂಢರು ಆದ ಅವರು ರಘುಪತಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯ? ನಿರ್ಗುಣ ರೂಪವು ಅತ್ಯಂತ ಸುಲಭವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯ, ಆದರೆ ಸಗುಣ ರೂಪವನ್ನು ಯಾರೂ ನಿಜವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾಗದು. ಸುಗಮವೂ ಅಗಮ್ಯವೂ ಆದ ಆತನ ಅನೇಕ ಚರಿತ್ರೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮುನಿಗಳ ಮನಸ್ಸೂ ಸಹ ಭ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ.
ಚೌಪಾಯಿ 74.1-4
सुनु खगेस रघुपति प्रभुताई।कहउँ जथामति कथा सुहाई।।
जेहि बिधि मोह भयउ प्रभु मोही।सोउ सब कथा सुनावउँ तोही।।
राम कृपा भाजन तुम्ह ताता।हरि गुन प्रीति मोहि सुखदाता।।
ताते नहिं कछु तुम्हहिं दुरावउँ।परम रहस्य मनोहर गावउँ।।
सुनहु राम कर सहज सुभाऊ।जन अभिमान न राखहिं काऊ।।
संसृत मूल सूलप्रद नाना।सकल सोक दायक अभिमाना।।
ताते करहिं कृपानिधि दूरी।सेवक पर ममता अति भूरी।।
जिमि सिसु तन ब्रन होइ गोसाई।मातु चिराव कठिन की नाईं।।
sunu khagesa raghupati prabhutāī |kahaũ jathāmati kathā suhāī ||
jehi bidhi moha bhayau prabhu mohī |sou saba kathā sunāvaũ tohī ||
rāma kṛpā bhājana tumha tātā |hari guna prīti mohi sukhadātā ||
tāte nahiṁ kachu tumhahiṁ durāvaũ |parama rahasya manohara gāvaũ ||
sunahu rāma kara sahaja subhāū |jana abhimāna na rākhahiṁ kāū ||
saṁsṛta mūla sūlaprada nānā |sakala soka dāyaka abhimānā ||
tāte karahiṁ kṛpānidhi dūrī |sevaka para mamatā ati bhūrī ||
jimi sisu tana brana hoi gosāī |mātu cirāva kaṭhina kī nāīṁ ||
ಕೇಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಒಡೆಯ: ನನ್ನ ಅರಿವಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು, ರಘುವಂಶದ ಒಡೆಯನಾದ ರಾಮನ ಪ್ರಭುತ್ವದ ಇಂಪಾದ ಕಥೆಯನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುವೆ. ನನಗೆ ಮಾಯೆ ಹೇಗೆ ಬಂತೋ, ಆ ಇಡೀ ಕಥೆಯನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುವೆ, ಪ್ರಭು. ನೀನು, ಆತ್ಮೀಯನೇ, ರಾಮನ ಕೃಪೆಯ ಪಾತ್ರ; ಹರಿಯ ಗುಣಗಳ ಮೇಲಿನ ನಿನ್ನ ಪ್ರೀತಿ ನನಗೆ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಮರೆಮಾಚುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮನೋಹರವಾದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ನಿನಗೆ ಹಾಡುವೆ. ಕೇಳು: ರಾಮನ ಸಹಜ ಸ್ವಭಾವ, ತನ್ನ ಸೇವಕರು ಯಾರೂ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳದಂತೆ ಮಾಡುವುದು. ಅಹಂಕಾರವು ಸಂಸಾರದ ಬೇರು, ಅನೇಕ ನೋವುಗಳ ಮೂಲ, ಎಲ್ಲ ಶೋಕಗಳನ್ನು ಕೊಡುವದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೃಪಾಸಮುದ್ರನು ಅದನ್ನು ದೂರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಸೇವಕನ ಮೇಲೆ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರೀತಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಮಗುವಿನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಬೀಬಿ ಉಂಟಾದಾಗ, ಒಡೆಯನೇ, ತಾಯಿ ಅದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದಾಗ ಕಠಿಣ ಹೃದಯಿಯಾಗಿ ಕಾಣುವಳು.
ದೋಹಾ 74(क)-(ख)
जदपि प्रथम दुख पावइ रोवइ बाल अधीर।ब्याधि नास हित जननी गनति न सो सिसु पीर।।74(क)।।
तिमि रघुपति निज दासकर हरहिं मान हित लागि।तुलसिदास ऐसे प्रभुहि कस न भजहु भ्रम त्यागि।।74(ख)।।
jadapi prathama dukha pāvai rovai bāla adhīra |byādhi nāsa hita jananī ganati na so sisu pīra ||74(ka)||
timi raghupati nija dāsakara harahiṁ māna hita lāgi |tulasidāsa aise prabhuhi kasa na bhajahu bhrama tyāgi ||74(kha)||
ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಮಗು ನೋವು ಅನುಭವಿಸಿ ಸಹಾಯರಹಿತವಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದರೂ, ರೋಗವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಬಯಸುವ ತಾಯಿ ತನ್ನ ಮಗುವಿನ ಆ ನೋವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ರಘುಪತಿ ತನ್ನ ದಾಸನ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ ಅವನ ಹೆಮ್ಮೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ತುಲಸೀದಾಸರು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ: ಎಲ್ಲ ಮೋಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇಂತಹ ಪ್ರಭುವನ್ನು ನೀನು ಏಕೆ ಭಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ?
ಚೌಪಾಯಿ 75.1-4
राम कृपा आपनि जड़ताई।कहउँ खगेस सुनहु मन लाई।।
जब जब राम मनुज तनु धरहीं।भक्त हेतु लीला बहु करहीं।।
तब तब अवधपुरी मैं ज़ाऊँ।बालचरित बिलोकि हरषाऊँ।।
जन्म महोत्सव देखउँ जाई।बरष पाँच तहँ रहउँ लोभाई।।
इष्टदेव मम बालक रामा।सोभा बपुष कोटि सत कामा।।
निज प्रभु बदन निहारि निहारी।लोचन सुफल करउँ उरगारी।।
लघु बायस बपु धरि हरि संगा।देखउँ बालचरित बहुरंगा।।
rāma kṛpā āpani jaṛatāī |kahuṁ khageśa sunahu mana lāī ||
jaba jaba rāma manuja tanu dharahīṁ |bhakta hetu līlā bahu karahīṁ ||
taba taba avadhapurī maiṁ jāūṁ |bālacarita biloki haraṣāūṁ ||
janma mahotsava dekhauṁ jāī |baraṣa pāṁca tahaṁ rahauṁ lobhāī ||
iṣṭadeva mama bālaka rāmā |sobhā bapuṣ koṭi sata kāmā ||
nija prabhu badana nihāri-nihārī |locana suphala karauṁ uragārī ||
laghu bāyasa bapu dhari hari saṅgā |dekhauṁ bālacarita bahuraṅgā ||
ರಾಮನ ಕೃಪೆ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಮೂಢತನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಪಕ್ಷಿಗಳ ಒಡೆಯ, ಮನಸ್ಸು ಲಗ್ನಮಾಡಿ ಕೇಳು. ರಾಮ ಮಾನವ ದೇಹ ಧರಿಸಿದಾಗಲೆಲ್ಲಾ, ಭಕ್ತರಿಗಾಗಿ ಅನೇಕ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆಗಲೆಲ್ಲಾ ಅಯೋಧ್ಯಾ ಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ಆತನ ಬಾಲ್ಯಚರಿತ್ರೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತೇನೆ. ಆತನ ಜನ್ಮ ಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ಹೋಗಿ ನೋಡುತ್ತೇನೆ; ಆನಂದದಿಂದ ಐದು ವರ್ಷ ಅಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತೇನೆ. ಬಾಲ ರಾಮ ನನ್ನ ಇಷ್ಟ ದೇವ; ಆತನ ರೂಪ ಸೌಂದರ್ಯ ನೂರು ಕೋಟಿ ಕಾಮರ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮಾನ. ನನ್ನ ಪ್ರಭುವಿನ ಮುಖವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡಿ, ಸರ್ಪ ಶತ್ರು, ನನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಫಲಪ್ರದವಾಗಿಸುತ್ತೇನೆ. ಸಣ್ಣ ಕಾಗೆ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ಹರಿಯೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದು, ಆತನ ಬಹುವರ್ಣ ಬಾಲ್ಯ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇನೆ.
ದೋಹಾ 75(क)-(ख)
लरिकाईं जहँ जहँ फिरहिं तहँ तहँ संग उड़ाउँ।जूठनि परइ अजिर महँ सो उठाइ करि खाउँ।।75(क)।।
एक बार अतिसय सब चरित किए रघुबीर।सुमिरत प्रभु लीला सोइ पुलकित भयउ सरीर।।75(ख)।।
larikāīṁ jahaṁ jahaṁ phirahīṁ tahaṁ tahaṁ saṅga uṛāūṁ |jūṭhani parai ajira maṁha so uṭhāi kari khāūṁ ||75(ka)||
eka bāra atisaya saba carita kiye raghubīra |sumirata prabhu līlā soi pulakita bhayau sarīra ||75(kha)||
ಆತ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡಿದನೋ, ಅಲ್ಲೆಲ್ಲ ನಾನು ಆತನೊಂದಿಗೆ ಹಾರಿ ಹೋದೆನು; ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಆಹಾರದ ತುಂಡುಗಳನ್ನು ನಾನು ಎತ್ತಿ ತಿಂದೆನು. ಒಮ್ಮೆ ರಘುವೀರನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಚರಿತಗಳನ್ನು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಮಾಡಿದನು; ಪ್ರಭುವಿನ ಆ ಲೀಲೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ, ನನ್ನ ದೇಹವು ಆನಂದದಿಂದ ರೋಮಾಂಚಿತವಾಯಿತು.
ಚೌಪಾಯಿ 76.1-4
कहइ भसुंड सुनहु खगनायक।रामचरित सेवक सुखदायक।।
नृपमंदिर सुंदर सब भाँती।खचित कनक मनि नाना जाती।।
बरनि न जाइ रुचिर अँगनाई।जहँ खेलहिं नित चारिउ भाई।।
बालबिनोद करत रघुराई।बिचरत अजिर जननि सुखदाई।।
मरकत मृदुल कलेवर स्यामा।अंग अंग प्रति छबि बहु कामा।।
नव राजीव अरुन मृदु चरना।पदज रुचिर नख ससि दुति हरना।।
ललित अंक कुलिसादिक चारी।नूपुर चारू मधुर रवकारी।।
चारु पुरट मनि रचित बनाई।कटि किंकिन कल मुखर सुहाई।।
kahai bhasuṇḍa sunahu khaganāyaka |rāmacarita sevaka sukhadāyaka ||
nṛpamandira sundara saba bhāṁtī |khacita kanaka mani nānā jātī ||
barani na jāi rucira aṅganāī |jahaṁ khelahiṁ nita cāriu bhāī ||
bālabinoda karata raghurāī |bicarata ajira janani sukhadāī ||
marakata mṛdula kalevara syāmā |aṅga aṅga prati chabi bahu kāmā ||
nava rājīva aruna mṛdu caranā |padaja rucira nakha sasi duti haranā ||
lalita aṅka kulisādika cārī |nūpura cāru madhura ravakārī ||
cāru puraṭa mani racita banāī |kaṭi kiṅkina kala mukhara suhāī ||
ಭುಸುಂಡಿ ಹೇಳಿದನು: ಕೇಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳ ರಾಜ, ರಾಮನ ಚರಿತ್ರೆ ಸೇವಕರಿಗೆ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುವುದು. ರಾಜನ ಅರಮನೆ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾಗಿತ್ತು, ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಬಗೆಯ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಸುಂದರವಾದ ಆಂಗಣವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಸಹೋದರರು ಪ್ರತಿದಿನ ಆಡುತ್ತಿದ್ದರು. ರಘುವಿನ ಒಡೆಯ ತನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ಸುಖವನ್ನು ನೀಡುತ್ತ ಬಾಲ್ಯದ ಆಟಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತ ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ಮೃದುವಾದ ದೇಹ ಮರಕತದಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿತ್ತು, ಪ್ರತಿ ಅಂಗದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಾಮರ ಸೌಂದರ್ಯ ವಿರಾಜಿಸಿತ್ತು. ಅವನ ಮೃದುವಾದ ಪಾದಗಳು ಹೊಸ ಕಮಲದಂತೆ ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದವು, ಅವನ ಕಾಲ್ಬೆರಳುಗಳ ಸುಂದರ ಉಗುರುಗಳು ಚಂದ್ರನ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡವು. ಅವನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ವಜ್ರ ಮುಂತಾದ ನಾಲ್ಕು ಸುಂದರ ಚಿಹ್ನಗಳಿದ್ದವು, ಮಧುರ ಶಬ್ದ ಮಾಡುವ ಸುಂದರ ಗೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು. ಅವನ ಸೊಂಟದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ರತ್ನಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಸುಂದರ ಕಿಂಕಿಣಿ ಧರಿಸಿದ್ದನು, ಅದು ಮಧುರವಾಗಿ ನಿನ್ನುತ್ತ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಸೆಳೆಯಿತು.
ದೋಹಾ 76
रेखा त्रय सुन्दर उदर नाभी रुचिर गँभीर।उर आयत भ्राजत बिबिध बाल बिभूषन चीर।।76।।
rekhā traya sundara udara nābhī rucira gaṁbhīra |ura āyata bhrājata bibidha bāla bibhūṣana cīra ||76||
ಮೂರು ಮಡಿಕೆಗಳಿಂದ ಸುಂದರವಾದ ಉದರ, ಸುಂದರವೂ ಆಳವೂ ಆದ ನಾಭಿ. ಆತನ ಅಗಲವಾದ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ವಿವಿಧ ಬಾಲ ಆಭರಣಗಳು ಮತ್ತು ವಸ್ತ್ರಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದವು.
ಚೌಪಾಯಿ 77.1-5
अरुन पानि नख करज मनोहर।बाहु बिसाल बिभूषन सुंदर।।
कंध बाल केहरि दर ग्रीवा।चारु चिबुक आनन छबि सींवा।।
कलबल बचन अधर अरुनारे।दुइ दुइ दसन बिसद बर बारे।।
ललित कपोल मनोहर नासा।सकल सुखद ससि कर सम हासा।।
नील कंज लोचन भव मोचन।भ्राजत भाल तिलक गोरोचन।।
बिकट भृकुटि सम श्रवन सुहाए।कुंचित कच मेचक छबि छाए।।
पीत झीनि झगुली तन सोही।किलकनि चितवनि भावति मोही।।
रूप रासि नृप अजिर बिहारी।नाचहिं निज प्रतिबिंब निहारी।।
मोहि सन करहीं बिबिध बिधि क्रीड़ा।बरनत मोहि होति अति ब्रीड़ा।।
किलकत मोहि धरन जब धावहिं।चलउँ भागि तब पूप देखावहिं।।
aruna pāni nakha karaja manohara |bāhu bisāla bibhūṣana sundara ||
kaṅdha bāla kehari-dara grīvā |cāru cibuka ānana chabi sīṁvā ||
kalabala bacana adhara arunāre |dui dui dasana bisada bara bāre ||
lalita kapola manohara nāsā |sakala sukhada sasi kara sama hāsā ||
nīla kañja locana bhava mocana |bhrājata bhāla tilaka gorocana ||
bikaṭa bhṛkuṭi sama śravan suhāe |kuñcita kaca mecaka chabi chāe ||
pīta jhīni jhagulī tana sohī |kilakani citavani bhāvati mohī ||
rūpa rāsi nṛpa ajira bihārī |nācahiṁ nija pratibiṁba nihārī ||
mohi sana karahīṁ bibidha bidhi krīḍā |baranata mohi hoti ati brīḍā ||
kilakata mohi dharana jaba dhāvahīṁ |calauṁ bhāgi taba pūpa dekhāvahīṁ ||
ಅವನ ಕೈಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದವು, ಉಗುರುಗಳು ಬೆರಳುಗಳು ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದವು; ಅವನ ತೋಳುಗಳು ಉದ್ದವಾಗಿ ಬಲಯುತವಾಗಿದ್ದವು, ಸುಂದರ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದವು. ಅವನ ಭುಜಗಳು ಸಿಂಹಾವತಾರದವು, ಅವನ ಕತ್ತು ಶಂಖದಂತೆ ಗುರುತುಳ್ಳದ್ದು, ಅವನ ದವಡೆ ಅಂದವಾಗಿತ್ತು, ಅವನ ಮುಖ ಸೌಂದರ್ಯದ ಎಲ್ಲೆಯಾಗಿ ಮಿನುಗಿತ್ತು. ಅವನ ಮಾತು ಇಂಪಾದ ಲಲಿಯುವ ನುಡಿ, ಅವನ ತುಟಿಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದವು, ಅವನ ಬಾಯಲಿ ಮೇಲೆ ಎರಡು ಕೆಳಗೆ ಎರಡು ಬಿಳಿಯ ಹಲ್ಲುಗಳಿದ್ದವು. ಅವನ ಕೆನ್ನೆಗಳು ಮನೋಹರವಾಗಿದ್ದವು, ಅವನ ಮೂಗು ಸುಂದರವಾಗಿತ್ತು; ಅವನ ನಗು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುವಂಥದು, ಚಂದ್ರನ ಕಿರಣಗಳಂತಿತ್ತು. ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ನೀಲ ಕಮಲಗಳಂತಿದ್ದವು, ಅವು ಲೋಕವನ್ನು ಜನ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವಂತವು; ಅವನ ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಗೋರೋಚನ ತಿಲಕ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿತ್ತು. ಅವನ ಹುಬ್ಬುಗಳು ಬಾಗಿದ್ದವು, ಅವನ ಕಿವಿಗಳು ಅಂದವಾಗಿದ್ದವು, ಅವನ ಸುರುಳಿ ಕೂದಲು ಅಂದವಾದ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಹರಡಿತ್ತು. ಅವನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ತೆಳುವಾದ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ ಸಣ್ಣ ಬಟ್ಟೆ ಹೊಳೆಯಿತು, ಅವನ ಸಂತೋಷದ ಕೂಗು, ಅವನ ನೋಟಗಳು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದವು. ಆ ಸೌಂದರ್ಯದ ಸಂಪತ್ತು ರಾಜನ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಆಡಿತು, ತನ್ನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ನರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಆಟಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಿದ್ದನು, ಅವುಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ನಾಚಿಕೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಕೂಗುತ್ತಾ ಓಡಿ ಬಂದಾಗ, ನಾನು ಓಡಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೆ, ಆಗ ಅವನು ನನಗೆ ಸಿಹಿ ಅಪ್ಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.
ದೋಹಾ 77(क)-(ख)
आवत निकट हँसहिं प्रभु भाजत रुदन कराहिं।जाउँ समीप गहन पद फिरि फिरि चितइ पराहिं।।77(क)।।
प्राकृत सिसु इव लीला देखि भयउ मोहि मोह।कवन चरित्र करत प्रभु चिदानंद संदोह।।77(ख)।।
āvata nikaṭa haṁsahiṁ prabhu bhājata rudana karāhiṁ |jāuṁ samīpa gahana pada phiri-phiri citai parāhiṁ ||77(ka)||
prākṛta sisu iva līlā dekhi bhayau mohi moha |kavana caritra karata prabhu cidānanda saṁdoha ||77(kha)||
ನಾನು ಹತ್ತಿರ ಬಂದಾಗ ಪ್ರಭು ನಗುತ್ತಿದ್ದರು; ನಾನು ಓಡಿಹೋದಾಗ ಅವರು ದುಃಖದಿಂದ ಅಳುತ್ತಿದ್ದರು. ನಾನು ಅವರ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಹತ್ತಿರ ಹೋದರೆ, ಅವರು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತಿರುಗಿ ನನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಗುವಿನಂತಹ ಅವರ ಲೀಲೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ನನಗೆ ಮೋಹ ಉಂಟಾಯಿತು: ಶುದ್ಧ ಚೈತನ್ಯ ಮತ್ತು ಆನಂದದ ಸಮೂಹವಾದ ಪ್ರಭು ಇಂತಹ ಚರಿತ್ರೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆಯೇ?
ಚೌಪಾಯಿ 78.1-4
एतना मन आनत खगराया।रघुपति प्रेरित ब्यापी माया।।
सो माया न दुखद मोहि काहीं।आन जीव इव संसृत नाहीं।।
नाथ इहाँ कछु कारन आना।सुनहु सो सावधान हरिजाना।।
ग्यान अखंड एक सीताबर।माया बस्य जीव सचराचर।।
जौं सब कें रह ग्यान एकरस।ईस्वर जीवहि भेद कहहु कस।।
माया बस्य जीव अभिमानी।ईस बस्य माया गुनखानी।।
परबस जीव स्वबस भगवंता।जीव अनेक एक श्रीकंता।।
मुधा भेद जद्यपि कृत माया।बिनु हरि जाइ न कोटि उपाया।।
etanā mana ānata khagarāyā |raghupati prērīta byāpī māyā ||
so māyā na dukhada mohi kāhīṁ |āna jīva iva saṁsṛta nāhīṁ ||
nātha ihāṁ kachu kārana ānā |sunahu so sāvadhāna harijānā ||
gyāna akhaṇḍa eka sītābara |māyā basya jīva sacarācara ||
jauṁ saba keṁ raha gyāna eka-rasa |īswara jīvahi bhēda kahahu kasa ||
māyā basya jīva abhimānī |īsa basya māyā guṇakhānī ||
parabasa jīva svabasa bhagavaṁtā |jīva anēka eka śrīkaṁtā ||
mudhā bhēda jadyapi kṛta māyā |binu hari jāi na kōṭi upāyā ||
ಪಕ್ಷಿಗಳ ರಾಜ, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ಆಲೋಚನೆ ಬಂದಾಗ, ರಘುಪತಿ ಕಳುಹಿಸಿದ ಮಾಯೆ ನನ್ನನ್ನು ಆವರಿಸಿತು. ಆದರೆ ಆ ಮಾಯೆ ನನಗೆ ದುಃಖ ನೀಡಲಿಲ್ಲ; ಇತರ ಜೀವಿಗಳಂತೆ ನಾನು ಸಂಸೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಲಿಲ್ಲ. ನಾಥ, ಇಲ್ಲಿ ಬೇರೊಂದು ಕಾರಣವಿದೆ. ಅದನ್ನು ಗಮನವಿಟ್ಟು ಕೇಳು, ಹರಿ ವಾಹನನೇ. ಅಖಂಡ ಜ್ಞಾನ ಸೀತಾಪತಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೇರಿದ್ದು; ಚರಾಚರ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳು ಮಾಯೆಯ ಅಧೀನದಲ್ಲಿವೆ. ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಜ್ಞಾನ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದರೆ, ಈಶ್ವರನಿಗೂ ಜೀವಿಗೂ ಭೇದ ಹೇಗೆ ಎಂದು ಹೇಳು. ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಜೀವಿ ಮಾಯೆಯ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ; ಗುಣಗಳ ಖನಿಯಾದ ಮಾಯೆ ಈಶ್ವರನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದೆ. ಜೀವಿ ಪರಾಧೀನ, ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಂತ್ರ; ಜೀವಿಗಳು ಅನೇಕ, ಶ್ರೀಕಾಂತನು ಒಬ್ಬನೇ. ಮಾಯೆ ಮಾಡಿದ ಭೇದ ಸುಳ್ಳಾಗಿದ್ದರೂ, ಹರಿಯಿಲ್ಲದೆ ಕೋಟಿ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ ಅದು ಹೋಗದು.
ದೋಹಾ 78(क)-(ख)
रामचंद्र के भजन बिनु जो चह पद निर्बान।ग्यानवंत अपि सो नर पसु बिनु पूँछ बिषान।।78(क)।।
राकापति षोड़स उअहिं तारागन समुदाइ।सकल गिरिन्ह दव लाइअ बिनु रबि राति न जाइ।।78(ख)।।
rāmacandra ke bhajana binu jo caha pada nirbāna |gyānavanta api so nara pasu binu pūṁcha biṣāna ||78(ka)||
rākāpati ṣōṛasa uahiṁ tārāgana samudāi |sakala girinha dava lāia binu rabi rāti na jāi ||78(kha)||
ರಾಮಚಂದ್ರನ ಭಜನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮುಕ್ತಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಜ್ಞಾನಿಯಾದ ಮನುಷ್ಯನು, ಬಾಲವೂ ಕೊಂಬೂ ಇಲ್ಲದ ಪ್ರಾಣಿಯಂತಿರುವನು. ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಒಡೆಯನು ಹದಿನಾರು ಕಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಸಮೂಹದೊಂದಿಗೆ ಉದಯಿಸಿದರೂ, ಎಲ್ಲಾ ಪರ್ವತಗಳಿಗೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚಿದರೂ, ಸೂರ್ಯನಿಲ್ಲದೆ ರಾತ್ರಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಚೌಪಾಯಿ 79.1-4
ऐसेहिं हरि बिनु भजन खगेसा।मिटइ न जीवन्ह केर कलेसा।।
हरि सेवकहि न ब्याप अबिद्या।प्रभु प्रेरित ब्यापइ तेहि बिद्या।।
ताते नास न होइ दास कर।भेद भगति भाढ़इ बिहंगबर।।
भ्रम ते चकित राम मोहि देखा।बिहँसे सो सुनु चरित बिसेषा।।
तेहि कौतुक कर मरमु न काहूँ।जाना अनुज न मातु पिताहूँ।।
जानु पानि धाए मोहि धरना।स्यामल गात अरुन कर चरना।।
तब मैं भागि चलेउँ उरगामी।राम गहन कहँ भुजा पसारी।।
जिमि जिमि दूरि उड़ाउँ अकासा।तहँ भुज हरि देखउँ निज पासा।।
aiseehiṁ hari binu bhajana khagēsā |miṭai na jīvanha kera kalēsā ||
hari sēvakahi na byāpa abidyā |prabhu prērīta byāpai tehi bidyā ||
tātē nāsa na hōi dāsa kara |bhēda bhagati bhāṛhai bihaṁgabara ||
bhrama tē cakita rāma mohi dēkhā |bihaṁsē so sunu carita bisēṣā ||
tehi kautuka kara maramu na kāhūṁ |jānā anuj na mātu pitāhūṁ ||
jānu pāni dhāē mohi dharanā |syāmala gāta aruna kara caranā ||
taba maiṁ bhāgi calēuṁ uragāmī |rāma gahana kahaṁ bhujā pasārī ||
jimi-jimi dūri uṛāuṁ akāsā |tahiṁ bhuj hari dēkhauṁ nija pāsā ||
ಹಾಗೆಯೇ, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಒಡೆಯ, ಹರಿಯ ಭಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಜೀವಿಗಳ ಕ್ಲೇಶಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಜ್ಞಾನವು ಹರಿಯ ಸೇವಕನನ್ನು ಆವರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಜ್ಞಾನವು ಪ್ರಭುವಿನಿಂದ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಪ್ರಭುವಿನ ಸೇವಕನಿಗೆ ನಾಶವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಯಜಮಾನ ಸೇವಕರ ಭೇದವು, ಭಕ್ತಿಯು ಬೆಳೆಯುತ್ತಲೇ ಇವೆ. ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಗೊಂಡ ನನ್ನು ರಾಮನು ನೋಡಿ, ನಗುತ್ತಾನೆ. ಆ ವಿಶೇಷ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಕೇಳು. ಆ ಕ್ರೀಡೆಯ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಅವನ ತಮ್ಮಂದಿರಿಗಲ್ಲ, ತಾಯಿ ತಂದೆಗಳಿಗಲ್ಲ. ನನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಮಂಡಿ ಕೈಗಳಿಂದ ಓಡಿ ಬಂದನು, ಕಪ್ಪು ದೇಹ, ಕೆಂಪು ಕೈ ಕಾಲುಗಳು. ಆಗ ನಾನು ಓಡಿಹೋದೆನು, ಗರುಡ, ರಾಮನು ನನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ತೋಳನ್ನು ಚಾಚಿದನು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ದೂರ ಹಾರಿದೆನೋ ಅಷ್ಟು ದೂರ ಹರಿಯ ತೋಳನ್ನು ನನ್ನ ಹತ್ತಿರ ನೋಡಿದೆನು.
ದೋಹಾ 79(क)-(ख)
ब्रह्मलोक लगि गयउँ मैं चितयउँ पाछ उड़ात।जुग अंगुल कर बीच सब राम भुजहि मोहि तात।।79(क)।।
सप्ताबरन भेद करि जहाँ लगें गति मोरि।गयउँ तहाँ प्रभु भुज निरखि ब्याकुल भयउँ बहोरि।।79(ख)।।
brahmaloka lagi gayauṁ maiṁ citayauṁ pācha uṛāta |juga aṅgula kara bīca saba rāma bhujahi mohi tāta ||79(ka)||
saptābaraṇa bhēda kari jahāṁ lagēṁ gati mōri |gayauṁ tahāṁ prabhu bhuja nirakhi byākula bhayauṁ bahōri ||79(kha)||
ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗೆ ನಾನು ಹಾರಿಹೋದೆ, ಹಾರುತ್ತಾ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ನೋಡಿದೆ, ಆತ್ಮೀಯ ಸ್ನೇಹಿತನೇ, ರಾಮನ ಭುಜಕ್ಕೂ ನನಗೂ ನಡುವೆ ಕೇವಲ ಎರಡು ಬೆರಳಷ್ಟು ಸ್ಥಳ ಇತ್ತು. ಏಳು ಆವರಣಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ನನ್ನ ಹಾರಾಟದ ಶಕ್ತಿ ಎಷ್ಟು ದೂರ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟು ದೂರ ಹೋದೆ; ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ತಲುಪಿ ಪ್ರಭುವಿನ ಭುಜವನ್ನು ನೋಡಿ, ಮತ್ತೆ ವ್ಯಾಕುಲತೆಗೆ ಒಳಗಾದೆ.
Frequently Asked Questions
परम्परागत मान्यता अनुसार यह खंड ‘माया-भ्रम’ की निवृत्ति और ‘राम-भजन की अनिवार्यता’ का बोध कराता है। इसके पाठ/श्रवण से साधक में शान्ति, विवेक, और दास्य-भाव दृढ़ होता है—विशेषतः ‘अभिमान-नाश’ और ‘भक्ति-निष्ठा’ की सिद्धि के लिए इसे फलदायक माना जाता है।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-संकीर्तन) या ‘राम राम’ का जप-सम्पुट प्रचलित है। कई परम्पराओं में सिद्धान्त-पंक्तियों पर ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-स्मरण (अर्थ-सम्पुट) भी जोड़ा जाता है।
Ask anything about Prakarana 8 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
