Prakarana 15

Verse 298 (दोहा/सोरठा)

सो मैं तुम्ह सन कहउँ सबु सुनु मुनीस मन लाई।। राम कथा कलि मल हरनि मंगल करनि सुहाइ।।141।।

so maiṁ tumha sana kahauṁ sabu sunu munīsa mana lāī. rāma kathā kali mala harani maṅgala karani suhāī. ||141||

അതുകൊണ്ട് ഇതെല്ലാം ഞാൻ നിന്നോടു വിവരിക്കുന്നു—മുനിശ്രേഷ്ഠാ, മനസ്സു ഏകാഗ്രമാക്കി ശ്രവിക്കണമേ. ശ്രീരാമകഥ ശ്രവിക്കാൻ അതിമധുരം; അത് കലിയുഗത്തിന്റെ മലിനതയെ നശിപ്പിച്ച് മംഗളകരമായ ശ്രേയസ്സിനെ ഉദിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 299 (चौपाई)

स्वायंभू मनु अरु सतरूपा। जिन्ह तें भै नरसृष्टि अनूपा।। दंपति धरम आचरन नीका। अजहुँ गाव श्रुति जिन्ह कै लीका।। नृप उत्तानपाद सुत तासू। ध्रुव हरि भगत भयउ सुत जासू।। लघु सुत नाम प्रिय्रब्रत ताही। बेद पुरान प्रसंसहि जाही।। देवहूति पुनि तासु कुमारी। जो मुनि कर्दम कै प्रिय नारी।। आदिदेव प्रभु दीनदयाला। जठर धरेउ जेहिं कपिल कृपाला।। सांख्य सास्त्र जिन्ह प्रगट बखाना। तत्व बिचार निपुन भगवाना।। तेहिं मनु राज कीन्ह बहु काला। प्रभु आयसु सब बिधि प्रतिपाला।।

svāyaṃbhū manu aru śatarūpā | jinha teṃ bhai nara-sṛṣṭi anūpā || daṃpati dharama ācarana nīkā | ajahũ gāva śruti jinha kai līkā || nṛpa uttānapāda suta tāsū | dhruva hari-bhagata bhayau suta jāsū || laghu suta nāma priyrabrata tāhī | beda purāna prasaṃsahi jāhī || devahūti puni tāsū kumārī | jo muni kardama kai priya nārī || ādi-deva prabhu dīna-dayālā | jaṭhara dhareu jehĩ kapila kṛpālā || sāṃkhya sāstra jinha pragaṭa bakhānā | tatva bicāra nipuna bhagavānā || tehĩ manu rāja kīnha bahu kālā | prabhu āyasu saba bidhi pratipālā ||

സ്വായംഭുവ മനുവും ശതരൂപയും - അവരിൽ നിന്നാണ് അനുപമമായ മനുഷ്യവംശം ഉണ്ടായത്. ആ ദമ്പതികൾ ധർമ്മം ഉത്തമമായി ആചരിച്ചു, ഇന്നും വേദങ്ങൾ അവർ പിന്തുടർന്ന പാത പാടുന്നു. ഉത്താനപാദൻ അവരുടെ രാജപുത്രനായിരുന്നു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രനായ ധ്രുവൻ ഹരിഭക്തനായി. ഇളയ പുത്രന്റെ പേര് പ്രിയവ്രതൻ, വേദങ്ങളും പുരാണങ്ങളും അദ്ദേഹത്തെ സ്തുതിക്കുന്നു. ദേവഹൂതി അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രിയായിരുന്നു, മുനിയായ കർദ്ദമന്റെ പ്രിയപത്നി. അവളുടെ ഗർഭത്തിൽ ആദിദേവനായ പ്രഭു, ദീനദയാളുവായ കപിലനായി ജനിച്ചു. അദ്ദേഹം സാംഖ്യശാസ്ത്രം പ്രകടമായി പ്രതിപാദിച്ചു, തത്ത്വവിചാരത്തിൽ നിപുണനായ ഭഗവാൻ. അങ്ങനെ മനു വളരെക്കാലം രാജ്യം ഭരിച്ചു, പ്രഭുവിന്റെ ആജ്ഞ എല്ലാവിധത്തിലും പാലിച്ചു.

Verse 300 (दोहा/सोरठा)

होइ न बिषय बिराग भवन बसत भा चौथपन। हृदयँ बहुत दुख लाग जनम गयउ हरिभगति बिनु।।142।।

hoi na biṣaya birāga bhavana basata bhā cautʰapana. hṛdayã bahuta dukha lāga janama gayau haribhagati binu. ||142||

ദീർഘകാലം ഗൃഹസ്ഥാശ്രമത്തിൽ സ്ഥിരമായി പാർത്തും പ്രായപക്വതയിലെത്തിയിട്ടും, വിഷയസുഖങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വൈരാഗ്യം എനിക്കു ജനിച്ചിട്ടില്ല. ഹൃദയത്തിൽ ആഴമുള്ള ദുഃഖം കത്തുന്നു: ഹരിഭക്തിയില്ലാതെ എന്റെ ജീവിതം വഴുതിപ്പോയിരിക്കുന്നു.

Verse 301 (चौपाई)

बरबस राज सुतहि तब दीन्हा। नारि समेत गवन बन कीन्हा।। तीरथ बर नैमिष बिख्याता। अति पुनीत साधक सिधि दाता।। बसहिं तहाँ मुनि सिद्ध समाजा। तहँ हियँ हरषि चलेउ मनु राजा।। पंथ जात सोहहिं मतिधीरा। ग्यान भगति जनु धरें सरीरा।। पहुँचे जाइ धेनुमति तीरा। हरषि नहाने निरमल नीरा।। आए मिलन सिद्ध मुनि ग्यानी। धरम धुरंधर नृपरिषि जानी।। जहँ जँह तीरथ रहे सुहाए। मुनिन्ह सकल सादर करवाए।। कृस सरीर मुनिपट परिधाना। सत समाज नित सुनहिं पुराना ।

barabasa rāja sutahi taba dīnhā | nāri sameta gavana bana kīnhā || tīratha bara naimiṣa bikhyātā | ati punīta sādhaka sidhi dātā || basahiṁ tahāṁ muni siddha samājā | tahaṁ hiyaṁ haraṣi caleu manu rājā || pantha jāta sohahiṁ mati-dhīrā | gyāna bhagati janu dhareṁ sarīrā || pahuṁce jāi dhenumati tīrā | haraṣi nahāne niramala nīrā || āe milana siddha muni gyānī | dharama dhuraṁdhara nṛpa-ṛṣi jānī || jahaṁ-jahaṁ tīratha rahe suhāe | muninha sakala sādara karavāe || kṛsa sarīra muni-paṭa paridhānā | sata samāja nita sunahiṁ purānā |

നിർബന്ധപൂർവ്വം രാജകുമാരനെ അന്നേരം അയച്ചു; ഭാര്യയോടൊപ്പം അദ്ദേഹം വനത്തിലേക്ക് പോയി. അവിടെ പ്രസിദ്ധമായ നൈമിഷാരണ്യം എന്ന പുണ്യതീർത്ഥം ഉണ്ടായിരുന്നു - അത്യന്തം പവിത്രം, സാധകർക്ക് സിദ്ധി നൽകുന്നത്. അവിടെ മുനികളുടെയും സിദ്ധരുടെയും സമാജം വസിച്ചിരുന്നു; ഹൃദയത്തിൽ ആനന്ദത്തോടെ മനുരാജാവ് അങ്ങോട്ട് പുറപ്പെട്ടു. വഴിയിൽ സ്ഥിരബുദ്ധികൾ തിളങ്ങി, ജ്ഞാനവും ഭക്തിയും ശരീരം ധരിച്ചു നടക്കുന്നതുപോലെ. ധേനുമതി നദീതീരത്ത് എത്തി, നിർമ്മലമായ ജലത്തിൽ ആനന്ദത്തോടെ സ്നാനം ചെയ്തു. സിദ്ധർ, മുനിമാർ, ജ്ഞാനികൾ അദ്ദേഹത്തെ കാണാൻ വന്നു, ധർമ്മത്തിന്റെ ഭാരം വഹിക്കുന്ന രാജർഷിയായി അദ്ദേഹത്തെ മനസ്സിലാക്കി. എവിടെ സുന്ദരമായ തീർത്ഥസ്ഥലങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നോ അവിടെയെല്ലാം മുനിമാർ ആദരപൂർവ്വം ദർശിപ്പിച്ചു. മെലിഞ്ഞ ശരീരം, മുനിവസ്ത്രം ധരിച്ചു, സത്സംഗത്തിൽ എപ്പോഴും പങ്കെടുത്തു പുരാണങ്ങൾ കേട്ടു.

Verse 302 (दोहा/सोरठा)

द्वादस अच्छर मंत्र पुनि जपहिं सहित अनुराग। बासुदेव पद पंकरुह दंपति मन अति लाग।।143।।

dvādasa acchara mantra puni japahiṃ sahita anurāga | bāsudeva pada paṅkaruha daṃpati mana ati lāga ||143||

അവർ വീണ്ടും പന്ത്രണ്ടക്ഷര മന്ത്രം ആവർത്തിച്ചു; പ്രേമരസത്തിൽ നനഞ്ഞ ജപം. ഭക്തിയുള്ള ആ ദമ്പതികളുടെ മനസ്സുകൾ വാസുദേവന്റെ പദപങ്കജങ്ങളിൽ അത്യന്തം ആകർഷിതമായി ലയിച്ചു.

Verse 303 (चौपाई)

करहिं अहार साक फल कंदा। सुमिरहिं ब्रह्म सच्चिदानंदा।। पुनि हरि हेतु करन तप लागे। बारि अधार मूल फल त्यागे।। उर अभिलाष निंरंतर होई। देखअ नयन परम प्रभु सोई।। अगुन अखंड अनंत अनादी। जेहि चिंतहिं परमारथबादी।। नेति नेति जेहि बेद निरूपा। निजानंद निरुपाधि अनूपा।। संभु बिरंचि बिष्नु भगवाना। उपजहिं जासु अंस तें नाना।। ऐसेउ प्रभु सेवक बस अहई। भगत हेतु लीलातनु गहई।। जौं यह बचन सत्य श्रुति भाषा। तौ हमार पूजहि अभिलाषा।।

karahiṁ ahāra sāka phala kandā | sumirahiṁ brahma saccidānandā || puni hari hetu karana tapa lāge | bāri adhāra mūla phala tyāge || ura abhilāṣa niṁratara hoī | dekha na yana parama prabhu soī || aguna akhaṇḍa anaṁta anādī | jehi ciṁtahiṁ paramārathabādī || neti neti jehi beda nirūpā | nijānanda nirupādhi anūpā || saṁbhu biraṁci biṣṇu bhagavānā | upajahiṁ jāsu aṁsa teṁ nānā || aiseu prabhu sevaka basa ahaī | bhagata hetu līlā-tanu gahaī || jauṁ yaha bacana satya śruti bhāṣā | tau hamāra pūjahi abhilāṣā ||

അവർ ഇലകൾ, പഴങ്ങൾ, കിഴങ്ങുകൾ ഭക്ഷിച്ചു, സച്ചിദാനന്ദമായ ബ്രഹ്മത്തെ എപ്പോഴും സ്മരിച്ചു. പിന്നീട് ഭഗവാന്റെ ഉദ്ദേശ്യത്തിനായി തപസ്സ് ആരംഭിച്ചു, വെള്ളം മാത്രം കുടിച്ചു കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ചു. അവരുടെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരേയൊരു അഭിലാഷമുണ്ടായിരുന്നു: ആ പരമപ്രഭുവിനെ സ്വന്തം കണ്ണുകൊണ്ട് ദർശിക്കണം. ആ ഗുണരഹിതനും അഖണ്ഡനും അനന്തനും അനാദിയുമായ ഏകനെ - പരമാർത്ഥവാദികൾ ധ്യാനിക്കുന്നത്; നേതി നേതി എന്ന രീതിയിൽ വേദങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് - സ്വയം ആനന്ദമയനും ഉപാധിരഹിതനും അനുപമനുമായവനെ; ആയിരുന്നു അവർ ആഗ്രഹിച്ചത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അംശങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ശിവൻ, ബ്രഹ്മാവ്, വിഷ്ണു എന്നിവർ പലവിധത്തിൽ ഉത്ഭവിക്കുന്നത് - അവൻ സേവകന്മാരാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു, ഭക്തന്മാരുടെ ഉദ്ദേശ്യത്തിനായി ലീലാശരീരം സ്വീകരിക്കുന്നു. ശ്രുതിയുടെ ഈ വാക്യം സത്യമാണെങ്കിൽ, അവനെ ആരാധിക്കണമെന്ന ഞങ്ങളുടെ ആഗ്രഹം നിശ്ചയമായും ഫലം തരും.

Verse 304 (दोहा/सोरठा)

एहि बिधि बीतें बरष षट सहस बारि आहार। संबत सप्त सहस्त्र पुनि रहे समीर अधार।।144।।

ehi bidhi bīteṁ baraṣ ṣaṭ sahas bāri āhāra | saṁbat sapta sahastra puni rahe samīra adhāra ||144||

ജലമാത്രം ആഹാരമാക്കി ആറായിരം വർഷങ്ങൾ ഇങ്ങനെ കടന്നു; പിന്നെയും ഏഴായിരം വർഷങ്ങൾ അദ്ദേഹം വായുവിനെ—പ്രാണനെ—മാത്രം ആശ്രയിച്ച് നിലകൊണ്ടു.

Verse 305 (चौपाई)

बरष सहस दस त्यागेउ सोऊ। ठाढ़े रहे एक पद दोऊ।। बिधि हरि तप देखि अपारा। मनु समीप आए बहु बारा।। मागहु बर बहु भाँति लोभाए। परम धीर नहिं चलहिं चलाए।। अस्थिमात्र होइ रहे सरीरा। तदपि मनाग मनहिं नहिं पीरा।। प्रभु सर्बग्य दास निज जानी। गति अनन्य तापस नृप रानी।। मागु मागु बरु भै नभ बानी। परम गभीर कृपामृत सानी।। मृतक जिआवनि गिरा सुहाई। श्रबन रंध्र होइ उर जब आई।। ह्रष्टपुष्ट तन भए सुहाए। मानहुँ अबहिं भवन ते आए।।

baraṣa sahasa dasa tyāgeu soū. ṭhāṛhe rahe eka pada doū.. bidhi hari tapa dekhi apārā. manu samīpa āe bahu bārā.. māgahu bara bahu bhā̃ti lobhāe. parama dhīra nahĩ calahĩ calāe.. asthimātra hoi rahe sarīrā. tadapi manāga manahĩ nahĩ pīrā.. prabhu sarbagya dāsa nija jānī. gati ananya tāpasa nṛpa rānī.. māgu māgu baru bhai nabha bānī. parama gabhīra kṛpāmṛta sānī.. mṛtaka jiāvani girā suhāī. śrabana raṁdhra hoi ura jaba āī.. hraṣṭa-puṣṭa tana bhae suhāe. mānahũ abahĩ bhavana te āe..

പത്തുപതിറ്റാണ്ട് അദ്ദേഹം സർവ്വവും ഉപേക്ഷിച്ചു, ഒരു കാൽ ഉയർത്തി മറ്റേ കാൽ ഊന്നി നിശ്ചലനായി നിന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അപാരമായ തപസ്സ് കണ്ട് ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും പലപ്പോഴും അടുത്തുവന്നു. പലവിധത്തിൽ അവർ പ്രേരിപ്പിച്ചു: വരം ആവശ്യപ്പെടൂ എന്ന്, പക്ഷേ പരമസ്ഥിരനായ അദ്ദേഹം ഒന്നിനും വഴങ്ങിയില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരം അസ്ഥിമാത്രമായി ചുരുങ്ങി; എന്നിട്ടും മനസ്സിൽ ഒരല്പം പോലും വേദന തോന്നിയില്ല. സർവ്വജ്ഞനായ പ്രഭു അദ്ദേഹത്തെ സ്വന്തം സേവകനായി തിരിച്ചറിഞ്ഞു, ആ താപസന്റെയും രാജ്ഞിയുടെയും അനന്യമായ ലക്ഷ്യം മനസ്സിലാക്കി. വരം ആവശ്യപ്പെടൂ, വരം ആവശ്യപ്പെടൂ എന്ന് ആകാശത്തുനിന്ന് വാക്ക് മുഴങ്ങി - ആഴവും ഗാംഭീര്യവുമുള്ള, കൃപാമൃതത്തിൽ മുഴുകിയത്. ആ ജീവൻ നൽകുന്ന ഉച്ചാരണം, ചെവിയിലൂടെ ഹൃദയത്തിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ അത്യന്തം മംഗളകരമായി. ഉടൻ തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരം പുതുമയും ബലവും നേടി, ഇപ്പോൾ വീട്ടിൽ നിന്ന് വന്നതുപോലെ.

Verse 306 (दोहा/सोरठा)

श्रवन सुधा सम बचन सुनि पुलक प्रफुल्लित गात। बोले मनु करि दंडवत प्रेम न हृदयँ समात।।145।।

śravaṇa sudhā sama bacana suni pulaka praphullita gāta | bole manu kari daṇḍavat prema na hṛdayaṁ samāta ||145||

ചെവിക്കു അമൃതസമമായ ആ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, അവന്റെ സർവ്വാംഗവും പുളകിതമായി ആനന്ദത്തിൽ വിരിഞ്ഞു. മനു ആദ്യം സാഷ്ടാംഗ നമസ്കാരം ചെയ്ത് സംസാരിച്ചു; ഹൃദയത്തിലെ പ്രേമം അടക്കിവെക്കാൻ കഴിയാതെയായിരുന്നു.

Verse 307 (चौपाई)

सुनु सेवक सुरतरु सुरधेनु। बिधि हरि हर बंदित पद रेनू।। सेवत सुलभ सकल सुख दायक। प्रनतपाल सचराचर नायक।। जौं अनाथ हित हम पर नेहू। तौ प्रसन्न होइ यह बर देहू।। जो सरूप बस सिव मन माहीं। जेहि कारन मुनि जतन कराहीं।। जो भुसुंडि मन मानस हंसा। सगुन अगुन जेहि निगम प्रसंसा।। देखहिं हम सो रूप भरि लोचन। कृपा करहु प्रनतारति मोचन।। दंपति बचन परम प्रिय लागे। मुदुल बिनीत प्रेम रस पागे।। भगत बछल प्रभु कृपानिधाना। बिस्वबास प्रगटे भगवाना।।

sunu sevaka surataru suradhenū | bidhi hari hara bandita pada renū || sevata sulabha sakala sukha dāyaka | pranata-pāla sacarācara nāyaka || jaũ anātha hita hama para nehū | tau prasanna hoi yaha bara dehū || jo sarūpa basa siva mana māhīṁ | jehi kārana muni jatana karāhīṁ || jo bhusuṇḍi mana mānasa haṁsā | saguna aguna jehi nigama prasaṁsā || dekhahiṁ hama so rūpa bhari locana | kṛpā karahu pranatārati mocana || dampati bacana parama priya lāge | mudula binīta prema-rasa pāge || bhagata bachala prabhu kṛpānidhānā | bisvabāsa pragaṭe bhagavānā ||

സേവകനേ കേൾക്കൂ - സുരതരുവേ, സുരധേനുവേ - ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും ശിവനും വന്ദിക്കുന്ന പാദപദ്മങ്ങളുടെ പൊടിയേ! സേവിക്കാൻ സുലഭൻ, സകല സുഖങ്ങളും നൽകുന്നവൻ, ശരണാഗതന്മാരെ രക്ഷിക്കുന്നവൻ, ചരാചരങ്ങളുടെയും നാഥൻ: അനാഥന്മാരുടെ ഹിതത്തിനായി നിനക്ക് സ്നേഹമുണ്ടെങ്കിൽ, പ്രസന്നനായി ഈ വരം തരേണമേ - ശിവന്റെ മനസ്സിൽ വസിക്കുന്ന ആ രൂപം, അതിനായി മുനിമാർ യത്നിക്കുന്നത്; ഭുശുണ്ഡിയുടെ മനസ്സിലെ ഹംസം ആനന്ദിക്കുന്നതും നിഗമങ്ങൾ സഗുണനും നിർഗുണനുമായി സ്തുതിക്കുന്നതുമായ ആ രൂപം - ഞങ്ങൾ കണ്ണുകൾ നിറയെ ആ രൂപം ദർശിക്കണം. കൃപ കാണിക്കണേ, ശരണാഗതന്മാരുടെ ദുഃഖം നീക്കുന്നവനേ. ദമ്പതികളുടെ വാക്കുകൾ അത്യന്തം പ്രിയങ്കരമായി; മൃദുവും വിനയപൂർണ്ണവും പ്രേമരസത്തിൽ മുഴുകിയതുമായിരുന്നു. ഭക്തവത്സലനായ പ്രഭു, കൃപാനിധിയായ ഭഗവാൻ, വിശ്വത്തിന്റെ നാഥൻ പ്രത്യക്ഷനായി.

Verse 308 (दोहा/सोरठा)

नील सरोरुह नील मनि नील नीरधर स्याम। लाजहिं तन सोभा निरखि कोटि कोटि सत काम।।146।।

nīla saroruh nīla mani nīla nīradhar syāma | lājahin tana sobhā nirakhi koṭi koṭi sata kāma ||146||

നീലോത്പലത്തെപ്പോലെ നീലൻ, ഇന്ദ്രനീലമണിപോലെ നീലൻ, മഴമേഘത്തെപ്പോലെ നീലൻ—ശ്യാമപ്രഭു. അവന്റെ രൂപശോഭ ദർശിക്കുമ്പോൾ, കോടിക്കണക്കിന്—അതെ, നൂറുകോടിക്കണക്കിന്—കാമന്മാരും ലജ്ജിച്ചു മങ്ങിപ്പോകുന്നു.

Verse 309 (चौपाई)

सरद मयंक बदन छबि सींवा। चारु कपोल चिबुक दर ग्रीवा।। अधर अरुन रद सुंदर नासा। बिधु कर निकर बिनिंदक हासा।। नव अबुंज अंबक छबि नीकी। चितवनि ललित भावँती जी की।। भुकुटि मनोज चाप छबि हारी। तिलक ललाट पटल दुतिकारी।। कुंडल मकर मुकुट सिर भ्राजा। कुटिल केस जनु मधुप समाजा।। उर श्रीबत्स रुचिर बनमाला। पदिक हार भूषन मनिजाला।। केहरि कंधर चारु जनेउ। बाहु बिभूषन सुंदर तेऊ।। करि कर सरि सुभग भुजदंडा। कटि निषंग कर सर कोदंडा।।

śarada mayaṅka badana chabi sīṁvā. cāru kapola cibuka dara grīvā. adhara aruṇa rada sundara nāsā. bidhu-kara nikara binindaka hāsā. nava abuñja aṁbaka chabi nīkī. citavani lalita bhāvaṁtī jī kī. bhukuṭi manoja cāpa chabi hārī. tilaka lalāṭa paṭala dutikārī. kuṇḍala makara mukuṭa sira bhrājā. kuṭila kesa janu madhupa samājā. ura śrī-vatsa rucira bana-mālā. padika hāra bhūṣana mani-jālā. kehari kaṁdhara cāru janeū. bāhu bibhūṣana sundara teū. kari-kara sari subhaga bhuja-daṇḍā. kaṭi niṣaṅga kara sara kodaṇḍā.

ശരത്കാല പൗർണ്ണമിയെ അതിശയിക്കുന്ന മുഖച്ഛായ; മനോഹരമായ കവിളുകൾ, താടി, സൂക്ഷ്മമായ കഴുത്ത്. ചുണ്ടുകൾ രക്തവർണ്ണം, പല്ലുകൾ സുന്ദരം, മൂക്ക് സുന്ദരമായി രൂപപ്പെട്ടത്; പുഞ്ചിരി ചന്ദ്രകിരണങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തെ അതിശയിക്കുന്നു. പുതുതായി വിരിഞ്ഞ താമരപോലെ സുന്ദരമായ കണ്ണുകൾ; അവയുടെ മനോഹരമായ നോട്ടം ഹൃദയം കവരുന്നു. പുരികങ്ങൾ മന്മഥന്റെ വില്ലിന്റെ സൗന്ദര്യത്തെ പരാജയപ്പെടുത്തി; വിശാലമായ നെറ്റിയിലെ തിലകം തേജസ്സോടെ തിളങ്ങി. മകരാകൃതിയിലുള്ള കുണ്ഡലങ്ങളും കിരീടവും ശിരസ്സിൽ തിളങ്ങി; ചുരുണ്ട കേശങ്ങൾ തേനീച്ചക്കൂട്ടം പോലെ. നെഞ്ചത്ത് ശ്രീവത്സവും മനോഹരമായ വനമാലയും തിളങ്ങി; മുത്തുമാലകളും രത്നങ്ങൾ പതിപ്പിച്ച ആഭരണങ്ങളും അദ്ദേഹത്തെ അലങ്കരിച്ചു. സിംഹം പോലെയുള്ള തോളുകൾ; അദ്ദേഹത്തിൽ യജ്ഞോപവീതം കിടന്നു; കൈകളിലെ ആഭരണങ്ങളും സുന്ദരം. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനോഹരമായ കൈകൾ ആനത്തുമ്പം പോലെ; അരയിൽ അമ്പുറയും അമ്പുകളും വലിയ വില്ലും ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 310 (दोहा/सोरठा)

तडित बिनिंदक पीत पट उदर रेख बर तीनि।। नाभि मनोहर लेति जनु जमुन भवँर छबि छीनि।।147।।

taṛit binindaka pīta paṭ udara rekha bara tīni. nābhi manohara leti janu jamuna bhavaṁra chabi chīni. ||147||

അവന്റെ പീതാംബരം മിന്നലിനെയും മങ്ങിയാക്കി; ഉദരത്തിൽ അത്യന്തം മംഗളകരമായ മൂന്നു രേഖകൾ തെളിഞ്ഞിരുന്നു. അവന്റെ മനോഹര നാഭി യമുനയുടെ ചുഴികളിലെ സൗന്ദര്യം പോലും കവർന്നെടുക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി. ||147||

Verse 311 (चौपाई)

पद राजीव बरनि नहि जाहीं। मुनि मन मधुप बसहिं जेन्ह माहीं।। बाम भाग सोभति अनुकूला। आदिसक्ति छबिनिधि जगमूला।। जासु अंस उपजहिं गुनखानी। अगनित लच्छि उमा ब्रह्मानी।। भृकुटि बिलास जासु जग होई। राम बाम दिसि सीता सोई।। छबिसमुद्र हरि रूप बिलोकी। एकटक रहे नयन पट रोकी।। चितवहिं सादर रूप अनूपा। तृप्ति न मानहिं मनु सतरूपा।। हरष बिबस तन दसा भुलानी। परे दंड इव गहि पद पानी।। सिर परसे प्रभु निज कर कंजा। तुरत उठाए करुनापुंजा।।

pada rājīva barani nahi jāhīṁ | muni mana madhupa basahiṁ jenha māhīṁ || bāma bhāga sobhati anukūlā | ādiśakti chabinidhi jagamūlā || jāsu aṁsa upajahiṁ gunakhānī | aganita lacchi umā brahmānī || bhṛkuṭi bilāsa jāsu jaga hoī | rāma bāma disi sītā soī || chabi-samudra hari rūpa bilokī | eka-ṭaka rahe nayana paṭ rokī || citavahiṁ sādara rūpa anūpā | tṛpti na mānahiṁ manu satarūpā || haraṣa bibasa tana dasā bhulānī | pare daṇḍa iva gahi pada pānī || sira parase prabhu nija kara kañjā | turata uṭhāe karuṇā-puñjā ||

ആ പത്മപാദങ്ങളെ വാക്കുകൾകൊണ്ട് വർണ്ണിക്കാൻ സാധിക്കുകയില്ല; മുനിമാരുടെ മനസ്സുകൾ തേനീചകളെപ്പോലെ അതിൽ വസിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇടതുവശത്ത്, പൂർണ്ണ സൗഹാർദ്ദത്തോടെ, സീത തിളങ്ങുന്നു: ആദിശക്തി, ലോകത്തിന്റെ മൂലം, സൗന്ദര്യത്തിന്റെ നിധി. അവളുടെ ഒരു അംശത്തിൽ നിന്നും ഗുണനിധികൾ ഉത്ഭവിക്കുന്നു, അസംഖ്യം ലക്ഷ്മിമാർ, ഉമകൾ, ബ്രഹ്മാണിമാർ. അവളുടെ പുരികങ്ങളുടെ വിലാസം കൊണ്ട് പ്രപഞ്ചം ഉണ്ടാകുന്നു; ആ സീത തന്നെ രാമന്റെ ഇടതുവശത്ത് ഇരിക്കുന്നു. ഹരിയുടെ രൂപമാകുന്ന സൗന്ദര്യസാഗരം കണ്ട്, അവർ കണ്ണുകൾ ഉറച്ചുനിന്നു, കൺപോളകൾ തുറന്നുപിടിച്ചതുപോലെ. ഭക്തിപൂർവ്വം ആ അതുല്യമായ രൂപത്തെ നോക്കി; മനസ്സ് നൂറു രൂപങ്ങൾ എടുത്തിട്ടും തൃപ്തി അംഗീകരിച്ചില്ല. ആനന്ദത്താൽ മതിമറന്ന്, ശരീരത്തിന്റെ അവസ്ഥ മറന്ന്, അവർ ദണ്ഡുപോലെ വീണു, അവന്റെ പാദങ്ങൾ കൈകളിൽ പിടിച്ചു. പ്രഭു തന്റെ പത്മഹസ്തം കൊണ്ട് അവരുടെ തലകൾ തൊട്ടു, കരുണയുടെ നിധി ഉടൻ അവരെ ഉയർത്തി.

Verse 312 (दोहा/सोरठा)

बोले कृपानिधान पुनि अति प्रसन्न मोहि जानि। मागहु बर जोइ भाव मन महादानि अनुमानि।।148।।

bole kṛpānidhāna puni ati prasanna mohi jāni | māgahu bara joi bhāva mana mahādāni anumāni ||148||

അപ്പോൾ കരുണാനിധിയായ പ്രഭു വീണ്ടും അരുളിച്ചെയ്തു; എന്റെ ഹൃദയം അറിഞ്ഞ് അത്യന്തം പ്രസന്നനായി. “നിന്റെ മനസ്സിന് ഇഷ്ടമുള്ള വരം ചോദിക്കു,” എന്നു, എന്റെ അഭിപ്രായം മുൻകൂട്ടി ഗ്രഹിച്ച പരമദാനശീലനായ കർത്താവ് അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 313 (चौपाई)

सुनि प्रभु बचन जोरि जुग पानी। धरि धीरजु बोली मृदु बानी।। नाथ देखि पद कमल तुम्हारे। अब पूरे सब काम हमारे।। एक लालसा बड़ि उर माही। सुगम अगम कहि जात सो नाहीं।। तुम्हहि देत अति सुगम गोसाईं। अगम लाग मोहि निज कृपनाईं।। जथा दरिद्र बिबुधतरु पाई। बहु संपति मागत सकुचाई।। तासु प्रभा जान नहिं सोई। तथा हृदयँ मम संसय होई।। सो तुम्ह जानहु अंतरजामी। पुरवहु मोर मनोरथ स्वामी।। सकुच बिहाइ मागु नृप मोहि। मोरें नहिं अदेय कछु तोही।।

suni prabhu bacana jori juga pānī | dhari dhīraju bolī mṛdu bānī || nātha dekhi pada kamala tumhāre | aba pūre saba kāma hamāre || eka lālasā baṛi ura māhī | sugama agama kahi jāta so nāhīṃ || tumhahi deta ati sugama gosāīṃ | agama lāga mohi nija kṛpanāīṃ || jathā daridra bibudha-taru pāī | bahu saṃpati māgata sakucāī || tāsu prabhā jāna nahiṃ soī | tathā hṛdayã mama saṃsaya hoī || so tumha jānahu antarajāmī | puravahu mora manoratha svāmī || sakuca bihāi māgu nṛpa mohi | moreṃ nahiṃ adeya kachu tohī ||

പ്രഭുവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, അവൾ രണ്ടു കൈകളും കൂട്ടിപ്പിടിച്ചു; ക്ഷമ സംഭരിച്ച്, മൃദുവായ സ്വരത്തിൽ സംസാരിച്ചു: "നാഥാ, നിന്റെ പത്മപാദങ്ങൾ കണ്ടതിനാൽ, എന്റെ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ഇപ്പോൾ പൂർത്തിയായി. എന്നാൽ ഒരു വലിയ ആഗ്രഹം എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഉണ്ട്, അത് എളുപ്പമോ പ്രയാസമോ എന്ന് പറയാൻ സാധിക്കാത്തത്. നിനക്ക്, പ്രഭോ, അത് നൽകാൻ വളരെ എളുപ്പമാണ്; പക്ഷേ എനിക്ക്, എന്റെ സ്വന്തം അയോഗ്യത കൊണ്ട്, അത് പ്രാപിക്കാനാകാത്തതായി തോന്നുന്നു. ഒരു ദരിദ്രൻ ദേവവൃക്ഷത്തെ കണ്ടെത്തുമ്പോൾ, അതിന്റെ ശക്തി അറിയാതെ അധികം ആവശ്യപ്പെടാൻ മടിക്കുന്നതുപോലെ, അതുപോലെ എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരു സംശയം ഉദിക്കുന്നു. നീ ഹൃദയത്തിലെ അറിയുന്നവൻ ആകുന്നു; എന്റെ മനോരഥം നിറവേറ്റുക, സ്വാമീ. എന്റെ ലജ്ജ മാറ്റി ആവശ്യപ്പെടാൻ ആജ്ഞാപിക്കൂ, രാജൻ: എനിക്ക് നിനക്ക് നൽകാൻ കഴിയാത്തത് ഒന്നുമില്ല."

Verse 314 (दोहा/सोरठा)

दानि सिरोमनि कृपानिधि नाथ कहउँ सतिभाउ।। चाहउँ तुम्हहि समान सुत प्रभु सन कवन दुराउ।।149।।

dāni siromaṇi kṛpānidhi nātha kahauṁ satibhāu. cāhauṁ tumhahi samāna suta prabhu sana kavan durāu..149..

ഹേ പ്രഭോ, ദാതാക്കളിൽ ശിരോമണി, കരുണാനിധി—സത്യഹൃദയത്തോടെ ഞാൻ ഇതു സമർപ്പിക്കുന്നു: നിന്നെപ്പോലൊരു പുത്രനെ ഞാൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു; ഹേ സ്വാമീ, നിന്റെ സന്നിധിയിൽ മറച്ചുവെക്കലിനോ സംകോചനത്തിനോ എവിടെ ഇടമുണ്ട്?

Verse 315 (चौपाई)

देखि प्रीति सुनि बचन अमोले। एवमस्तु करुनानिधि बोले।। आपु सरिस खोजौं कहँ जाई। नृप तव तनय होब मैं आई।। सतरूपहि बिलोकि कर जोरें। देबि मागु बरु जो रुचि तोरे।। जो बरु नाथ चतुर नृप मागा। सोइ कृपाल मोहि अति प्रिय लागा।। प्रभु परंतु सुठि होति ढिठाई। जदपि भगत हित तुम्हहि सोहाई।। तुम्ह ब्रह्मादि जनक जग स्वामी। ब्रह्म सकल उर अंतरजामी।। अस समुझत मन संसय होई। कहा जो प्रभु प्रवान पुनि सोई।। जे निज भगत नाथ तव अहहीं। जो सुख पावहिं जो गति लहहीं।।

dekhi prīti suni bacana amole | evam-astu karuṇānidhi bole || āpu sarisa khojauṁ kahã jāī | nṛpa tava tanaya hoba maiṁ āī || satarūpahi biloki kara joreṁ | debi māgu baru jo ruci tore || jo baru nātha catura nṛpa māgā | soi kṛpāla mohi ati priya lāgā || prabhu parantu suṭhi hoti ḍhiṭhāī | jadapi bhagata hita tumhahi sohāī || tumha brahmādi janaka jaga svāmī | brahma sakala ura antarajāmī || asa samujhata mana saṁsaya hoī | kahā jo prabhu pravāna puni soī || je nija bhagata nātha tava ahāhīṁ | jo sukha pāvahiṁ jo gati lahahīṁ ||

അവരുടെ സ്നേഹം കണ്ട് ആ വിലപിടിപ്പുള്ള വാക്കുകൾ കേട്ട്, കരുണയുടെ നിധി മറുപടി പറഞ്ഞു, "അങ്ങനെ തന്നെ ആകട്ടെ." "എവിടെ പോയാണ് എന്നെപ്പോലുള്ളവനെ തിരയേണ്ടത്? രാജൻ, ഞാൻ നിന്റെ പുത്രനാകാൻ വന്നിരിക്കുന്നു." എന്നിട്ട്, സതരൂപയെ കൈകൾ കൂട്ടിപ്പിടിച്ചു നോക്കി, അവൻ പറഞ്ഞു, "ദേവീ, നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ള വരം ആവശ്യപ്പെടൂ." "ആ ജ്ഞാനിയായ രാജാവ് ആവശ്യപ്പെട്ട വരം, നാഥാ, കൃപാലുവേ, അത് മാത്രമാണ് എനിക്ക് അത്യധികം പ്രിയം. എന്നാൽ, പ്രഭോ, അത് ധിക്കാരമായി തോന്നുന്നു, ഭക്തന്റെ നന്മയ്ക്കായി അത് നിനക്ക് യോജിച്ചതാണെങ്കിലും. നീ ബ്രഹ്മാവിന്റെയും മറ്റുള്ളവരുടെയും പിതാവാണ്, ലോകത്തിന്റെ സ്വാമി; നീ ബ്രഹ്മമാണ്, എല്ലാ ഹൃദയങ്ങളിലും അറിയുന്നവൻ. ഇങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കിയപ്പോൾ, എന്റെ മനസ്സിൽ സംശയം ഉദിക്കുന്നു: പ്രഭു സ്വീകരിച്ചത് ശരിക്കും നടക്കുമോ? നിന്റെ സ്വന്തം ഭക്തന്മാർക്ക്, നാഥാ, അവർ എന്ത് സന്തോഷം പ്രാപിക്കുന്നു, എന്ത് അന്തിമ അവസ്ഥ ലഭിക്കുന്നു!"

Verse 316 (दोहा/सोरठा)

सोइ सुख सोइ गति सोइ भगति सोइ निज चरन सनेहु।। सोइ बिबेक सोइ रहनि प्रभु हमहि कृपा करि देहु।।150।।

soi sukha soi gati soi bhagati soi nija carana sanehu. soi bibeka soi rahani prabhu hamahi kṛpā kari dehu..150..

അതേ ആനന്ദം; അതേ ആത്മാവിന്റെ പരമലക്ഷ്യം; അതേ ഭക്തി—അതേ, നിന്റെ പാദങ്ങളിൽ ഉള്ള പ്രേമം തന്നെയാണ്. ആ വിവേകവും ആ ആചാരമാർഗ്ഗവും, ഹേ നാഥാ, നിന്റെ കരുണയാൽ എനിക്കു ദാനം ചെയ്യണമേ.

Verse 317 (चौपाई)

सुनु मृदु गूढ़ रुचिर बर रचना। कृपासिंधु बोले मृदु बचना।। जो कछु रुचि तुम्हेर मन माहीं। मैं सो दीन्ह सब संसय नाहीं।। मातु बिबेक अलोकिक तोरें। कबहुँ न मिटिहि अनुग्रह मोरें । बंदि चरन मनु कहेउ बहोरी। अवर एक बिनति प्रभु मोरी।। सुत बिषइक तव पद रति होऊ। मोहि बड़ मूढ़ कहै किन कोऊ।। मनि बिनु फनि जिमि जल बिनु मीना। मम जीवन तिमि तुम्हहि अधीना।। अस बरु मागि चरन गहि रहेऊ। एवमस्तु करुनानिधि कहेऊ।। अब तुम्ह मम अनुसासन मानी। बसहु जाइ सुरपति रजधानी।।

sunu mṛdu gūṛha rucira bara racanā. kṛpāsiṃdhu bole mṛdu bacanā.. jo kachu ruci tumhera mana māhīṃ. maiṃ so dīnh saba saṃsaya nāhīṃ.. mātu bibeka alokika toreṃ. kabahuṃ na miṭihi anugraha moreṃ. baṃdi carana manu kaheu bahorī. avara eka binati prabhu morī.. suta biṣaika tava pada rati hoū. mohi baṛa mūṛha kahai kina koū.. mani binu phani jimi jala binu mīnā. mama jīvana timi tumhahi adhīnā.. asa baru māgi carana gahi raheū. evamastu karuṇānidhi kaheū.. aba tumha mama anuśāsana mānī. basahu jāi surapati rajadhānī..

"ഈ മൃദുവായ, ഗാഢമായ, രസകരമായ ഉത്തമ ഉച്ചാരണം കേൾക്കൂ": ഇങ്ങനെ കരുണയുടെ സാഗരൻ മൃദുവായ വാക്കുകളിൽ സംസാരിച്ചു. "നിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഉണ്ടായ ഏത് ആഗ്രഹവും, ഞാൻ നൽകിയിരിക്കുന്നു, ഒരു സംശയവും വേണ്ട. മാതാവേ, നിന്റെ വിവേകം അലൗകികമാണ്; എന്റെ കൃപ ഒരിക്കലും പിൻവലിക്കപ്പെടില്ല." അവന്റെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ചു, മനസ്സ് വീണ്ടും സംസാരിച്ചു: "ഒരു പ്രാർത്ഥന കൂടി, പ്രഭോ, എനിക്കുണ്ട്. നിന്റെ പാദങ്ങളിൽ ഭക്തിയുള്ള ഒരു കുട്ടിയായി എനിക്ക് ആകട്ടെ; ആരും എന്നെ വലിയ മൂഢൻ എന്ന് വിളിക്കരുത്. ആഭരണമില്ലാത്ത പാമ്പിനെപ്പോലെ, വെള്ളമില്ലാത്ത മത്സ്യത്തെപ്പോലെ, അതുപോലെ എന്റെ ജീവൻ നിന്നെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. അത്തരം ഒരു വരം ആവശ്യപ്പെട്ടു, ഞാൻ അവന്റെ പാദങ്ങളിൽ പിടിച്ചു; കരുണയുടെ നിധി പറഞ്ഞു, 'അങ്ങനെ തന്നെ ആകട്ടെ.' "ഇപ്പോൾ, എന്റെ ആജ്ഞ അനുസരിച്ച് ദേവന്മാരുടെ നാഥന്റെ നഗരത്തിൽ പോയി വസിക്കൂ."