Prakarana 15
सोपान-प्रवेश: ‘श्रवण-श्रद्धा’ से ‘दर्शन-लालसा’ तक। बालकाण्ड में भक्ति का बीज (कथा-श्रवण) अंकुरित होता है—हरि की अनंत लीला का आश्रय लेकर साधक माया-मोह की पहचान करता है और सगुण-दर्शन की आकांक्षा जगाता है। यह चरण ‘कथा’ को साधना बनाकर हृदय को शुद्ध करता है, जिससे आगे के काण्डों में त्याग, मर्यादा और प्रेम-भक्ति का भवन खड़ा हो सके।
या खंड-खंडित अंशाचा प्रधान रस ‘शान्त’ आहे; त्यात ‘अद्भुत’ आणि ‘भक्ति’ यांचा मधुर संयोग वाहतो. आरंभी हरि-चरिताची अनंतता आणि कल्प-कल्पांत अवतरणाचा संकेत देऊन तुलसी कथाश्रवणालाच साक्षात साधन बनवतात—हा शास्त्रीय ‘श्रवण-मनन’चा लोकभाषिक आविष्कार आहे. पुढे मायेची प्रबलता (सुर-नर-मुनिपर्यंत) सांगून साधकाच्या अंतःकरणात विवेक जागतो: ज्ञानही मायेमुळे मोहित होऊ शकते; म्हणून आश्रय केवळ हरिकथा. त्यानंतर स्वायंभुव मनु–शतरूपा यांची तपस्या व प्रभु-दर्शनाचा विस्तार येतो; जिथे निर्गुण (अज, अगुण, अरूप; नेति-नेति) याचे कथन सगुण-रूप-वर्णनात परिणत होते. ही ‘सिद्धान्त-संगती’ मानसाची रीढ आहे: तोच ब्रह्म भक्त-हितासाठी लीलातनु धारण करतो. अशा रीतीने बालकाण्ड येथे ‘दर्शन-आकांक्षा’ जन्माला घालतो—मुक्तीच्या शिडीवरील पहिला दृढ पायदान.
Verses
चौपाई 140.1-4
एहि बिधि जनम करम हरि केरे।सुंदर सुखद बिचित्र घनेरे।।
कलप कलप प्रति प्रभु अवतरहीं।चारु चरित नानाबिधि करहीं।।
तब तब कथा मुनीसन्ह गाई।परम पुनीत प्रबंध बनाई।।
बिबिध प्रसंग अनूप बखाने।करहिं न सुनि आचरजु सयाने।।
हरि अनंत हरिकथा अनंता।कहहिं सुनहिं बहुबिधि सब संता।।
रामचंद्र के चरित सुहाए।कलप कोटि लगि जाहिं न गाए।।
यह प्रसंग मैं कहा भवानी।हरिमायाँ मोहहिं मुनि ग्यानी।।
प्रभु कौतुकी प्रनत हितकारी।सेवत सुलभ सकल दुख हारी।।
ehi bidhi janama karama hari kere |sundara sukhada bicitra ghanere ||
kalapa kalapa prati prabhu avatarahīṁ |cāru carita nānā-bidhi karahīṁ ||
taba taba kathā munīsanha gāī |parama punīta prabandha banāī ||
bibidha prasaṅga anūpa bakhāne |karahiṁ na suni ācaraju sayāne ||
hari anaṁta hari-kathā anaṁtā |kahahiṁ sunahiṁ bahu-bidhi saba saṁtā ||
rāmacandra ke carita suhāe |kalapa koṭi lagi jāhiṁ na gāe ||
yaha prasaṅga maiṁ kahā bhavānī |hari-māyāṁ mohahiṁ muni gyānī ||
prabhu kautukī pranata hitakārī |sevata sulabha sakala dukha hārī ||
याप्रमाणे हरीचे जन्म आणि कर्म अनेक आहेत, सुंदर, सुखदायक आणि विचित्र विविधतेने भरलेले। प्रत्येक कल्पात प्रभु अवतार घेतात आणि अनेक प्रकारची सुंदर चरित्रे करतात। त्यावेळी मुनीशांनी कथा गायली, परम पवित्र प्रबंध रचून। विविध अनूप प्रसंगांचे वर्णन केले, ऐकून ज्ञानी आश्चर्य मानत नाहीत। हरी अनंत आहेत आणि हरीची कथा अनंत आहे; सर्व संत अनेक प्रकारे सांगतात आणि ऐकतात। रामचंद्राची सुहावणारी चरित्रे करोडो कल्प लागली तरी गाता येत नाहीत। हा प्रसंग मी सांगितला, भवानी; हरीची माया मुनी आणि ज्ञानी यांनाही मोहित करते। प्रभु लीलामय आणि शरणागतांचे हितकारी आहेत; सेवा करणाऱ्यांना सुलभ होतात आणि सर्व दुःखे हरतात।
सोरठा 140
सुर नर मुनि कोउ नाहिं जेहि न मोह माया प्रबल।अस बिचारि मन माहिं भजिअ महामाया पतिहि।।140।।
sura nara muni kou nāhiṁ jehi na moha māyā prabala |aśa bicāri mana māhiṁ bhaji-a mahāmāyā pati-hi ||140||
देव, मनुष्य आणि मुनींमध्ये असा कोणी नाही ज्याला प्रबळ मोहमाया भ्रमित करत नाही। हे मनात विचारून महामायेचे स्वामी भजा।
चौपाई 141.1-4
अपर हेतु सुनु सैलकुमारी।कहउँ बिचित्र कथा बिस्तारी।।
जेहि कारन अज अगुन अरूपा।ब्रह्म भयउ कोसलपुर भूपा।।
जो प्रभु बिपिन फिरत तुम्ह देखा।बंधु समेत धरें मुनिबेषा।।
जासु चरित अवलोकि भवानी।सती सरीर रहिहु बौरानी।।
अजहुँ न छाया मिटति तुम्हारी।तासु चरित सुनु भ्रम रुज हारी।।
लीला कीन्हि जो तेहिं अवतारा।सो सब कहिहउँ मति अनुसारा।।
भरद्वाज सुनि संकर बानी।सकुचि सप्रेम उमा मुसकानी।।
लगे बहुरि बरने बृषकेतू।सो अवतार भयउ जेहि हेतू।।
apara hetu sunu saila-kumārī |kahuṁ bicitra kathā bistārī ||
jehi kārana aja aguna arūpā |brahma bhayu kosalapura bhūpā ||
jo prabhu bipina firata tumha dekhā |bandhu sameta dhareṁ muni-beṣā ||
jāsu carita avaloki bhavānī |satī sarīra rahihu baurānī ||
ajahum̐ na chāyā miṭati tumhārī |tāsu carita sunu bhrama ruja hārī ||
līlā kīnhi jo tehiṁ avatārā |so saba kahihauṁ mati anusārā ||
bharadvāja suni saṅkara bānī |sakuci sa-prema umā musakānī ||
lage bahuri barane bṛṣaketū |so avatāra bhayu jehi hetū ||
हे पर्वतकन्ये, दुसरे कारण ऐक; मी विचित्र कथा विस्ताराने सांगेन। ज्या कारणासाठी अज, गुणरहित आणि निराकार ब्रह्म कोसलपुराचे राजे झाले। ज्या प्रभूला तू भाऊसह वनात मुनिवेष धारण करून फिरताना पाहिले। ज्यांचे चरित्र पाहून हे भवानी, तू सतीच्या शरीरात बौरलीस। आजही तुझ्या त्या भ्रमाची छाया मिटली नाही. त्यांचे चरित्र ऐक, जे भ्रमरोग नाहीसे करते. त्या अवतारात ज्या लीला त्यांनी केल्या, त्या सर्व मी आपल्या बुद्धीनुसार सांगेन. भरद्वाजाने शंकराचे वचन ऐकून उमा सकुचत प्रेमाने हसली. मग वृषभध्वज शिव त्या अवताराचे कारण ज्यासाठी झाले ते सांगू लागले.
दोहा 141
सो मैं तुम्ह सन कहउँ सबु सुनु मुनीस मन लाई।राम कथा कलि मल हरनि मंगल करनि सुहाइ।।141।।
so maiṁ tumha sana kahauṁ sabu sunu munīsa mana lāī.rāma kathā kali mala harani maṅgala karani suhāī ||141||
तर मी तुम्हाला सर्व सांगतो, हे मुनीश्वरा, मन लावून ऐका। रामकथा कलियुगाचे मळ नाही करणारी आणि मंगल करणारी सुंदर आहे।
चौपाई 142.1-4
स्वायंभू मनु अरु सतरूपा।जिन्ह तें भै नरसृष्टि अनूपा।।
दंपति धरम आचरन नीका।अजहुँ गाव श्रुति जिन्ह कै लीका।।
नृप उत्तानपाद सुत तासू।ध्रुव हरि भगत भयउ सुत जासू।।
लघु सुत नाम प्रिय्रब्रत ताही।बेद पुरान प्रसंसहि जाही।।
देवहूति पुनि तासु कुमारी।जो मुनि कर्दम कै प्रिय नारी।।
आदिदेव प्रभु दीनदयाला।जठर धरेउ जेहिं कपिल कृपाला।।
सांख्य सास्त्र जिन्ह प्रगट बखाना।तत्व बिचार निपुन भगवाना।।
तेहिं मनु राज कीन्ह बहु काला।प्रभु आयसु सब बिधि प्रतिपाला।।
svāyaṃbhū manu aru śatarūpā |jinha teṃ bhai nara-sṛṣṭi anūpā ||
daṃpati dharama ācarana nīkā |ajahũ gāva śruti jinha kai līkā ||
nṛpa uttānapāda suta tāsū |dhruva hari-bhagata bhayau suta jāsū ||
laghu suta nāma priyrabrata tāhī |beda purāna prasaṃsahi jāhī ||
devahūti puni tāsū kumārī |jo muni kardama kai priya nārī ||
ādi-deva prabhu dīna-dayālā |jaṭhara dhareu jehĩ kapila kṛpālā ||
sāṃkhya sāstra jinha pragaṭa bakhānā |tatva bicāra nipuna bhagavānā ||
tehĩ manu rāja kīnha bahu kālā |prabhu āyasu saba bidhi pratipālā ||
स्वायंभू मनु आणि शतरूपा होते, ज्यांपासून अनुपम मनुष्य सृष्टी उत्पन्न झाली. त्या दांपत्याचे धर्माचरण उत्तम होते, आणि आजही वेद त्यांच्या दाखवलेल्या मार्गाचे गान करतात. त्यांचा पुत्र राजा उत्तानपाद होता, ज्याचा पुत्र ध्रुव होता, जो हरीचा भक्त होता. मनुचा धाकटा पुत्र प्रियव्रत या नावाचा होता, ज्याची वेद आणि पुराणे प्रशंसा करतात. त्यांची कन्या देवहूती होती, जी मुनी कर्दमाची प्रिय पत्नी झाली. आदिदेव प्रभू, दीनदयाळ, कृपाळू कपिल, तिच्या गर्भात धारण केले गेले. ते भगवान होते, तत्त्व विचारात निपुण, ज्यांनी सांख्य शास्त्राचे प्रकट वर्णन केले. त्या मनुने बराच काळ राज्य केले, प्रभुच्या आज्ञेचे सर्व प्रकारे पालन केले.
सोरठा 142
होइ न बिषय बिराग भवन बसत भा चौथपन।हृदयँ बहुत दुख लाग जनम गयउ हरिभगति बिनु।।142।।
hoi na biṣaya birāga bhavana basata bhā cautʰapana.hṛdayã bahuta dukha lāga janama gayau haribhagati binu ||142||
घरात राहताना इंद्रियांच्या विषयांवर वैराग्य उत्पन्न झाले नाही आणि जीवनाचा चौथा टप्पा आला। हृदयाला फार दुःख लागले की हरिभक्तीशिवाय जन्म गेला।
चौपाई 143.1-4
बरबस राज सुतहि तब दीन्हा।नारि समेत गवन बन कीन्हा।।
तीरथ बर नैमिष बिख्याता।अति पुनीत साधक सिधि दाता।।
बसहिं तहाँ मुनि सिद्ध समाजा।तहँ हियँ हरषि चलेउ मनु राजा।।
पंथ जात सोहहिं मतिधीरा।ग्यान भगति जनु धरें सरीरा।।
पहुँचे जाइ धेनुमति तीरा।हरषि नहाने निरमल नीरा।।
आए मिलन सिद्ध मुनि ग्यानी।धरम धुरंधर नृपरिषि जानी।।
जहँ जँह तीरथ रहे सुहाए।मुनिन्ह सकल सादर करवाए।।
कृस सरीर मुनिपट परिधाना।सत समाज नित सुनहिं पुराना।।
barabasa rāja sutahi taba dīnhā |nāri sameta gavana bana kīnhā ||
tīratha bara naimiṣa bikhyātā |ati punīta sādhaka sidhi dātā ||
basahiṁ tahāṁ muni siddha samājā |tahaṁ hiyaṁ haraṣi caleu manu rājā ||
pantha jāta sohahiṁ mati-dhīrā |gyāna bhagati janu dhareṁ sarīrā ||
pahuṁce jāi dhenumati tīrā |haraṣi nahāne niramala nīrā ||
āe milana siddha muni gyānī |dharama dhuraṁdhara nṛpa-ṛṣi jānī ||
jahaṁ-jahaṁ tīratha rahe suhāe |muninha sakala sādara karavāe ||
kṛsa sarīra muni-paṭa paridhānā |sata samāja nita sunahiṁ purānā ||
तेव्हा त्याने जबरदस्तीने राज्य पुत्राला दिले आणि पत्नीसह वनाला गेला। नैमिष हे तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ, प्रसिद्ध, अत्यंत पवित्र आणि साधकांना सिद्धी देणारे होते। तेथे मुनी आणि सिद्ध यांचा समाज वास्तव्य करत होता; राजा मनु हृदयात हर्ष घेऊन त्या स्थानी निघाले. मार्गावर जाताना ते दोन्ही स्थिर बुद्धीचे असे शोभत होते मानो ज्ञान आणि भक्ती यांनी शरीर धारण केले असे. ते धेनुमतीच्या तीरावर पोहोचले आणि हर्षित होऊन त्याच्या निर्मळ पाण्यात स्नान केले. ज्ञानी सिद्ध आणि मुनी त्यांच्याशी भेटायला आले, त्या राजर्षीला धर्माचा भार वाहणारा प्रमुख म्हणून ओळखून. जिथे जिथे सुंदर तीर्थे होती, मुनींनी सर्वांचे आदराने दर्शन घडवले. त्याचे शरीर कृश झाले आणि त्याने मुनींचे वस्त्र धारण केले; आणि सत्संगात नित्य पुराणे ऐकत असे.
दोहा 143
द्वादस अच्छर मंत्र पुनि जपहिं सहित अनुराग।बासुदेव पद पंकरुह दंपति मन अति लाग।।143।।
dvādasa acchara mantra puni japahiṃ sahita anurāga |bāsudeva pada paṅkaruha daṃpati mana ati lāga ||143||
मग त्यांनी अनुरागाने बारा अक्षरांचा मंत्र जपला, आणि दांपत्याचे मन वासुदेवाच्या चरणकमलांवर अत्यंत लागले।
चौपाई 144.1-4
करहिं अहार साक फल कंदा।सुमिरहिं ब्रह्म सच्चिदानंदा।।
पुनि हरि हेतु करन तप लागे।बारि अधार मूल फल त्यागे।।
उर अभिलाष निंरंतर होई।देखअ नयन परम प्रभु सोई।।
अगुन अखंड अनंत अनादी।जेहि चिंतहिं परमारथबादी।।
नेति नेति जेहि बेद निरूपा।निजानंद निरुपाधि अनूपा।।
संभु बिरंचि बिष्नु भगवाना।उपजहिं जासु अंस तें नाना।।
ऐसेउ प्रभु सेवक बस अहई।भगत हेतु लीलातनु गहई।।
जौं यह बचन सत्य श्रुति भाषा।तौ हमार पूजहि अभिलाषा।।
karahiṁ ahāra sāka phala kandā |sumirahiṁ brahma saccidānandā ||
puni hari hetu karana tapa lāge |bāri adhāra mūla phala tyāge ||
ura abhilāṣa niṁratara hoī |dekha na yana parama prabhu soī ||
aguna akhaṇḍa anaṁta anādī |jehi ciṁtahiṁ paramārathabādī ||
neti neti jehi beda nirūpā |nijānanda nirupādhi anūpā ||
saṁbhu biraṁci biṣṇu bhagavānā |upajahiṁ jāsu aṁsa teṁ nānā ||
aiseu prabhu sevaka basa ahaī |bhagata hetu līlā-tanu gahaī ||
jauṁ yaha bacana satya śruti bhāṣā |tau hamāra pūjahi abhilāṣā ||
ते भाजी, फळे आणि कंद खाऊन सच्चिदानंद ब्रह्माचे स्मरण करीत. मग हरीसाठी तप करू लागले, जलाचा आधार घेऊन मूळ आणि फळे सोडली. त्यांच्या हृदयात निरंतर अभिलाषा उत्पन्न झाली की ते आपल्या डोळ्यांनी त्या परम प्रभूला पाहतील, जो निर्गुण, अखंड, अनंत आणि अनादी आहे, ज्याचे चिंतन परमार्थवादी करतात, ज्याला वेद 'नेति नेति' असे निरूपित करतात, जो निजानंद, उपाधिरहित आणि अनूप आहे, ज्याच्या अंशातून शंभू, ब्रह्मदेव आणि भगवान विष्णू अनेक रूपांत उत्पन्न होतात, असाही प्रभू आपल्या सेवकांच्या वशी आहे, आणि भक्तांसाठी लीलातनु धारण करतो. जर हे वचन जे श्रुतीने सांगितले आहे सत्य असेल, तर आमची अभिलाषा पूर्ण होईल.
दोहा 144
एहि बिधि बीतें बरष षट सहस बारि आहार।संबत सप्त सहस्र पुनि रहे समीर अधार।।144।।
ehi bidhi bīteṁ baraṣ ṣaṭ sahas bāri āhāra |saṁbat sapta sahasra puni rahe samīra adhāra ||144||
अशा प्रकारे सहा हजार वर्षे पाणी हेच अन्न घेऊन गेली. नंतर पुन्हा सात हजार वर्षे ते वायू हाच आधार घेऊन राहिले.
चौपाई 145.1-4
बरष सहस दस त्यागेउ सोऊ।ठाढ़े रहे एक पद दोऊ।।
बिधि हरि तप देखि अपारा।मनु समीप आए बहु बारा।।
मागहु बर बहु भाँति लोभाए।परम धीर नहिं चलहिं चलाए।।
अस्थिमात्र होइ रहे सरीरा।तदपि मनाग मनहिं नहिं पीरा।।
प्रभु सर्बग्य दास निज जानी।गति अनन्य तापस नृप रानी।।
मागु मागु बरु भै नभ बानी।परम गभीर कृपामृत सानी।।
मृतक जिआवनि गिरा सुहाई।श्रबन रंध्र होइ उर जब आई।।
हृष्टपुष्ट तन भए सुहाए।मानहुँ अबहिं भवन ते आए।।
baraṣa sahasa dasa tyāgeu soū.ṭhāṛhe rahe eka pada doū..
bidhi hari tapa dekhi apārā.manu samīpa āe bahu bārā..
māgahu bara bahu bhā̃ti lobhāe.parama dhīra nahĩ calahĩ calāe..
asthimātra hoi rahe sarīrā.tadapi manāga manahĩ nahĩ pīrā..
prabhu sarbagya dāsa nija jānī.gati ananya tāpasa nṛpa rānī..
māgu māgu baru bhai nabha bānī.parama gabhīra kṛpāmṛta sānī..
mṛtaka jiāvani girā suhāī.śrabana raṁdhra hoi ura jaba āī..
hṛṣṭa-puṣṭa tana bhae suhāe.mānahũ abahĩ bhavana te āe..
दहा हजार वर्षे त्यांनी तेही सोडले, आणि दोघे एका पायावर उभे राहिले. त्यांची अपार तपश्चर्या पाहून ब्रह्मा आणि विष्णू मनूच्या समीप अनेक वेळा आले. अनेक प्रकारे लालचवून ते म्हणाले, वर मागा, पण ते अत्यंत धीर होते, हलविले तरी हलले नाहीत. त्यांची शरीरे फक्त हाडांची राहिली, तरीही मनात लेशभरही वेदना नव्हती. सर्वज्ञ प्रभूने तपस्वी राजा आणि राणीला स्वतःचे दास समजून त्यांची अनन्य भक्ती ओळखली. आकाशातून वाणी आली, वर मागा, वर मागा, अत्यंत गंभीर आणि कृपामृतासारखी. ती मधुर वाणी मृतांना जिवंत करणारी होती, जेव्हा ती कानाच्या छिद्रातून हृदयात आली. त्यांची शरीरे बलवान, पुष्ट आणि सुंदर झाली, जणू आत्ताच घरातून आली आहेत.
दोहा 145
श्रवन सुधा सम बचन सुनि पुलक प्रफुल्लित गात।बोले मनु करि दंडवत प्रेम न हृदयँ समात।।145।।
śravaṇa sudhā sama bacana suni pulaka praphullita gāta |bole manu kari daṇḍavat prema na hṛdayaṁ samāta ||145||
कानांना अमृतासमान वचने ऐकून त्यांचे शरीर पुलकित आणि प्रफुल्लित झाले। मनूने दंडवत प्रणाम करून बोलले, कारण त्यांच्या हृदयातील प्रेम सामावत नव्हते।
चौपाई 146.1-4
सुनु सेवक सुरतरु सुरधेनु।बिधि हरि हर बंदित पद रेनू।।
सेवत सुलभ सकल सुख दायक।प्रनतपाल सचराचर नायक।।
जौं अनाथ हित हम पर नेहू।तौ प्रसन्न होइ यह बर देहू।।
जो सरूप बस सिव मन माहीं।जेहि कारन मुनि जतन कराहीं।।
जो भुसुंडि मन मानस हंसा।सगुन अगुन जेहि निगम प्रसंसा।।
देखहिं हम सो रूप भरि लोचन।कृपा करहु प्रनतारति मोचन।।
दंपति बचन परम प्रिय लागे।मुदुल बिनीत प्रेम रस पागे।।
भगत बछल प्रभु कृपानिधाना।बिस्वबास प्रगटे भगवाना।।
sunu sevaka surataru suradhenū |bidhi hari hara bandita pada renū ||
sevata sulabha sakala sukha dāyaka |pranata-pāla sacarācara nāyaka ||
jaũ anātha hita hama para nehū |tau prasanna hoi yaha bara dehū ||
jo sarūpa basa siva mana māhīṁ |jehi kārana muni jatana karāhīṁ ||
jo bhusuṇḍi mana mānasa haṁsā |saguna aguna jehi nigama prasaṁsā ||
dekhahiṁ hama so rūpa bhari locana |kṛpā karahu pranatārati mocana ||
dampati bacana parama priya lāge |mudula binīta prema-rasa pāge ||
bhagata bachala prabhu kṛpānidhānā |bisvabāsa pragaṭe bhagavānā ||
ऐक, हे सेवकांचे कल्पवृक्ष आणि कामधेनू, ज्यांच्या चरणांची धूळ ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव यांनी वंदन केली. जे सेवा करतात त्यांच्यासाठी तू सुलभ, सर्व सुखांचा दाता, शरणागतांचा रक्षक, चराचराचा स्वामी. जर अनाथांच्या हितासाठी आमच्यावर प्रेम असेल, तर प्रसन्न होऊन हा वर दे. ते रूप जे शिवाच्या मनात वास करते, ज्यासाठी मुनी यत्न करतात. ते रूप जे भुसुंडीच्या मनाच्या मानसरोवराचा हंस आहे, ज्याची निगम सगुण आणि निर्गुण रूपात प्रशंसा करतात. आपण आपल्या डोळ्यांनी ते रूप पूर्णपणे पाहू, हे शरणागतांचे दुःख हरणार्या, कृपा कर. दांपत्याचे वचन अत्यंत प्रिय वाटली, ती विनम्र आणि प्रेमरसात निमग्न होती. भक्तांवर अनुराग असलेले, कृपानिधान प्रभू, ज्यात विश्व वास करते, ते भगवान प्रकट झाले.
दोहा 146
नील सरोरुह नील मनि नील नीरधर स्याम।लाजहिं तन सोभा निरखि कोटि कोटि सत काम।।146।।
nīla saroruh nīla mani nīla nīradhar syāma |lājahin tana sobhā nirakhi koṭi koṭi sata kāma ||146||
निळ कमळ, निळ मणि आणि निळ जलद सारखे श्याम होते ते। त्यांच्या शरीराचे सौंदर्य पाहून कोटीकोटी शतकाम लज्जित झाले।
चौपाई 147.1-4
सरद मयंक बदन छबि सींवा।चारु कपोल चिबुक दर ग्रीवा।।
अधर अरुन रद सुंदर नासा।बिधु कर निकर बिनिंदक हासा।।
नव अबुंज अंबक छबि नीकी।चितवनि ललित भावँती जी की।।
भुकुटि मनोज चाप छबि हारी।तिलक ललाट पटल दुतिकारी।।
कुंडल मकर मुकुट सिर भ्राजा।कुटिल केस जनु मधुप समाजा।।
उर श्रीबत्स रुचिर बनमाला।पदिक हार भूषन मनिजाला।।
केहरि कंधर चारु जनेउ।बाहु बिभूषन सुंदर तेऊ।।
करि कर सरि सुभग भुजदंडा।कटि निषंग कर सर कोदंडा।।
śarada mayaṅka badana chabi sīṁvā |cāru kapola cibuka dara grīvā ||
adhara aruṇa rada sundara nāsā |bidhu-kara nikara binindaka hāsā ||
nava abuñja aṁbaka chabi nīkī |citavani lalita bhāvaṁtī jī kī ||
bhukuṭi manoja cāpa chabi hārī |tilaka lalāṭa paṭala dutikārī ||
kuṇḍala makara mukuṭa sira bhrājā |kuṭila kesa janu madhupa samājā ||
ura śrī-vatsa rucira bana-mālā |padika hāra bhūṣana mani-jālā ||
kehari kaṁdhara cāru janeū |bāhu bibhūṣana sundara teū ||
kari-kara sari subhaga bhuja-daṇḍā |kaṭi niṣaṅga kara sara kodaṇḍā ||
त्यांचे चेहरा शरद चंद्रासारखे होते आणि सौंदर्याचे शिखर होते; त्यांचे गाल सुंदर होते, आणि हनूवटी व शंखासारखी मान अतिमनोहर होती। त्यांचे ओठ लाल होते, दात आणि नाक सुंदर होते, आणि त्यांचे हसू चंद्राच्या किरणसमूहालाही लाजवत असे। त्यांच्या डोळ्यांमध्ये नवविकसित कमळासारखे सुंदर रूप होते, आणि त्यांची नजर मनाला अत्यंत प्रिय वाटत असे। त्यांचे भुवया कामदेवाच्या धनुष्याच्या रूपाहूनही अधिक मनोहर होत्या, आणि त्यांच्या विशाल कपाळावर तिलक तेजस्वी होता। त्यांच्या कानांमध्ये मकराकृती कुंडले आणि डोक्यावर मुकुट चमकत होते, आणि त्यांची कुरळे केस भुंग्यांच्या झुंबासारखे होते। त्यांच्या छातीवर श्रीवत्स चिन्ह आणि सुंदर वनमाला होती, आणि पदक, हार व रत्नांच्या जाळ्यांनी युक्त अलंकार त्यांना सजवत होते. त्यांचे खांदे सिंहासारखे होते आणि जानवे अतिसुंदर होते, आणि त्यांच्या बाहूंचे अलंकारही मनोहर होते। त्यांच्या सुडौल बाहू हत्तीच्या सोंडेसारखे होते; त्यांच्या कमरेवर बाणपेटी होती, आणि हातांमध्ये बाण व धनुष्य होते।
दोहा 147
तडित बिनिंदक पीत पट उदर रेख बर तीनि।नाभि मनोहर लेति जनु जमुन भवँर छबि छीनि।।147।।
taṛit binindaka pīta paṭ udara rekha bara tīni.nābhi manohara leti janu jamuna bhavaṁra chabi chīni ||147||
त्यांचे पिवळे वस्त्र विजेला लाजवत होते, आणि तीन सुंदर रेषा त्यांच्या उदरावर शोभत होत्या. त्यांची मनोहर नाभी अशी वाटत होती जणू तिने यमुनेच्या भुंवरांची शोभा हिरावली.
चौपाई 148.1-4
पद राजीव बरनि नहि जाहीं।मुनि मन मधुप बसहिं जेन्ह माहीं।।
बाम भाग सोभति अनुकूला।आदिसक्ति छबिनिधि जगमूला।।
जासु अंस उपजहिं गुनखानी।अगनित लच्छि उमा ब्रह्मानी।।
भृकुटि बिलास जासु जग होई।राम बाम दिसि सीता सोई।।
छबिसमुद्र हरि रूप बिलोकी।एकटक रहे नयन पट रोकी।।
चितवहिं सादर रूप अनूपा।तृप्ति न मानहिं मनु सतरूपा।।
हरष बिबस तन दसा भुलानी।परे दंड इव गहि पद पानी।।
सिर परसे प्रभु निज कर कंजा।तुरत उठाए करुनापुंजा।।
pada rājīva barani nahi jāhīṁ |muni mana madhupa basahiṁ jenha māhīṁ ||
bāma bhāga sobhati anukūlā |ādiśakti chabinidhi jagamūlā ||
jāsu aṁsa upajahiṁ gunakhānī |aganita lacchi umā brahmānī ||
bhṛkuṭi bilāsa jāsu jaga hoī |rāma bāma disi sītā soī ||
chabi-samudra hari rūpa bilokī |eka-ṭaka rahe nayana paṭ rokī ||
citavahiṁ sādara rūpa anūpā |tṛpti na mānahiṁ manu satarūpā ||
haraṣa bibasa tana dasā bhulānī |pare daṇḍa iva gahi pada pānī ||
sira parase prabhu nija kara kañjā |turata uṭhāe karuṇā-puñjā ||
त्यांच्या कमळसम चरणांचे वर्णन होऊ शकत नाही; त्यांमध्ये मुनींचे मनरूपी भुंगे वास्तव्य करतात. त्यांच्या डाव्या बाजूला त्यांची पत्नी शोभते, आदिशक्ति, सौंदर्याचा खजिना आणि जगाचे मूळ. जिच्या अंशातून अगणित लक्ष्मी, उमा आणि ब्रह्मानी, सर्व गुणांच्या खाणी, उत्पन्न होतात. जिच्या भृकुटीच्या विलासाने जग उत्पन्न होते, तीच सीता रामाच्या डाव्या बाजूला उभी होती. हरीचे रूप, सौंदर्याचे सागर पाहून ते एकटक राहिले, डोळ्यांचे पट थांबवून. मनु आणि शतरूपा त्या अनुपम रूपाला आदराने पाहत राहिले, परंतु त्यांचे मन तृप्त झाले नाही. आनंदाने व्यापून गेल्याने ते शरीराची दशा विसरले, आणि दंडाप्रमाणे कोसळले, हातांनी चरण धरून. प्रभूने आपल्या कमळ हातांनी त्यांच्या डोक्यांना स्पर्श केला, आणि करुणेचा सागर त्याने लगेच त्यांना उठविले.
दोहा 148
बोले कृपानिधान पुनि अति प्रसन्न मोहि जानि।मागहु बर जोइ भाव मन महादानि अनुमानि।।148।।
bole kṛpānidhāna puni ati prasanna mohi jāni |māgahu bara joi bhāva mana mahādāni anumāni ||148||
कृपानिधान भगवानांनी पुन्हा म्हटले, मला अतिप्रसन्न समजा। मनात जे भावते ते वर मागा, मला महादानी समजून।
चौपाई 149.1-4
सुनि प्रभु बचन जोरि जुग पानी।धरि धीरजु बोली मृदु बानी।।
नाथ देखि पद कमल तुम्हारे।अब पूरे सब काम हमारे।।
एक लालसा बड़ि उर माही।सुगम अगम कहि जात सो नाहीं।।
तुम्हहि देत अति सुगम गोसाईं।अगम लाग मोहि निज कृपनाईं।।
जथा दरिद्र बिबुधतरु पाई।बहु संपति मागत सकुचाई।।
तासु प्रभा जान नहिं सोई।तथा हृदयँ मम संसय होई।।
सो तुम्ह जानहु अंतरजामी।पुरवहु मोर मनोरथ स्वामी।।
सकुच बिहाइ मागु नृप मोहि।मोरें नहिं अदेय कछु तोही।।
suni prabhu bacana jori juga pānī |dhari dhīraju bolī mṛdu bānī ||
nātha dekhi pada kamala tumhāre |aba pūre saba kāma hamāre ||
eka lālasā baṛi ura māhī |sugama agama kahi jāta so nāhīṃ ||
tumhahi deta ati sugama gosāīṃ |agama lāga mohi nija kṛpanāīṃ ||
jathā daridra bibudha-taru pāī |bahu saṃpati māgata sakucāī ||
tāsu prabhā jāna nahiṃ soī |tathā hṛdayã mama saṃsaya hoī ||
so tumha jānahu antarajāmī |puravahu mora manoratha svāmī ||
sakuca bihāi māgu nṛpa mohi |moreṃ nahiṃ adeya kachu tohī ||
प्रभूचे वचन ऐकून तिने दोन्ही हात जोडले, धीर धरून कोमल वाणीने बोलली। हे नाथ, तुमचे चरणकमल पाहून आता आमची सर्व कामे पूर्ण झाली. एक मोठी लालसा माझ्या हृदयात आहे, जी सोपी की अवघड असे सांगता येत नाही. तुम्हाला देणे अतिशय सोपे आहे, हे गोसाईं, पण मला स्वतःच्या कृपणतेमुळे अवघड वाटते. जसा कोणी दरिद्री माणूस कल्पवृक्ष मिळवून बहुत संपत्ती मागण्यास संकोच करतो. कारण तो त्याचा प्रभाव जाणत नाही, तसेच माझ्या हृदयात संशय होतो. ते तुम्ही जाणता, हे अंतर्यामी, माझा मनोरथ पूर्ण करा, हे स्वामी. हे राजा, संकोच सोडून माझ्याकडे मागा, तुम्हाला माझे काहीही अदेय नाही.
दोहा 149
दानि सिरोमनि कृपानिधि नाथ कहउँ सतिभाउ।चाहउँ तुम्हहि समान सुत प्रभु सन कवन दुराउ।।149।।
dāni siromaṇi kṛpānidhi nātha kahauṁ satibhāu.cāhauṁ tumhahi samāna suta prabhu sana kavan durāu..149..
हे दानदात्यांचे शिरोमणी, हे कृपेचे भांडार, हे नाथ, मी सत्यभावाने सांगतो, मला तुमच्यासारखा पुत्र हवा आहे। प्रभूच्या समोर काय लपवणार?
Inside Prakarana 15
Bhakti highlights
1) कथा-श्रवण स्वयं साधना है: ‘श्रवण-मनन’ का लोक-रूप—हरि-चरित का आश्रय हृदय-शुद्धि करता है। 2) हरि-लीला अनंत है: साधक को निरंतरता, विनय और आश्रय-बुद्धि मिलती है; भक्ति ‘एक बार’ नहीं, ‘जीवन-धारा’ है। 3) माया की व्यापकता का उपदेश: देव-मनुष्य-मुनि तक मोहित हो सकते हैं—अतः ज्ञान/तप का अहं त्यागकर हरिकथा/नाम में शरण। 4) निर्गुण-सगुण की संगति: अज-अगुण-अरूप ब्रह्म ही भक्त-हित हेतु सगुण रूप धारण करता है—दर्शन की लालसा वैध, शास्त्र-संगत और भक्ति-पोषक है। 5) मनु–शतरूपा का आदर्श: गृहस्थ-जीवन में भी संयुक्त तप, निष्ठा और विनय से प्रभु-कृपा/दर्शन की पात्रता बनती है; ‘लालसा’ को ‘अनुशासन’ का रूप देना ही भक्ति की परिपक्वता है।
Compositional abstract
इस खंड-खंडित अंश का प्रधान रस ‘शान्त’ है, जिसमें ‘अद्भुत’ और ‘भक्ति’ का मधुर संयोग चलता है। आरम्भ में हरि-चरित की अनंतता और कल्प-कल्प में अवतरण का संकेत देकर तुलसी कथाश्रवण को साक्षात् साधन बनाते हैं—यह शास्त्रीय ‘श्रवण-मनन’ का लोकभाषिक रूप है। फिर माया की प्रबलता (सुर-नर-मुनि तक) बताकर साधक के भीतर विवेक उत्पन्न होता है: ज्ञान भी माया से मोहित हो सकता है, अतः आश्रय केवल हरिकथा। इसके बाद स्वायंभुव मनु–शतरूपा की तपस्या और प्रभु-दर्शन का विस्तार आता है, जहाँ निर्गुण (अज, अगुण, अरूप; नेति-नेति) का कथन सगुण-रूप-वर्णन में परिणत होता है। यह ‘सिद्धान्त-संगति’ मनस की रीढ़ है: वही ब्रह्म भक्त-हित हेतु लीलातनु धारण करता है। इस प्रकार बालकाण्ड यहाँ ‘दर्शन-आकांक्षा’ को जन्म देता है—मुक्ति की सीढ़ी का प्रथम सुदृढ़ पायदान।
The emotional arc
प्रधान रस ‘शान्त’ से आरम्भ: हरि-चरित की अनंतता का बोध साधक को स्थिर, विनम्र और श्रवण-निष्ठ बनाता है। फिर ‘अद्भुत’ का उदय: कल्प-कल्प में अवतरण और लीलाओं की बहुलता से विस्मय, हृदय में ‘कथा’ के प्रति आकर्षण बढ़ता है। मध्य में ‘वैराग्य/विवेक-जन्य शान्त’: माया की प्रबलता (सुर-नर-मुनि तक) का संकेत भय-सा नहीं, बल्कि सावधानी और आत्म-परीक्षण जगाता है—ज्ञान-गर्व का क्षय। अंत में ‘भक्ति-रस मिश्रित शान्त’ और ‘दर्शन-लालसा’: निर्गुण (अज, अगुण, अरूप) की नेति-नेति भावना सगुण-दर्शन की आकांक्षा में रूपांतरित होती है; मनु–शतरूपा की तपस्या के प्रसंग से आश्वस्ति, करुण-आकर्षण और प्रभु-साक्षात्कार की तृष्णा प्रबल होती है।
The dialogue
- शंकर (महादेव) — बीच-बीच में कथात्मक उद्घोष के साथउमा/भवानी (पार्वती) · शिव-उमा संवाद (कैलास-घाट): माया-विमोह की चर्चा और रामकथा को ‘कलिमल-हरिणी’ मानकर कथा-मार्ग का उपदेश; यही दृष्टि साधक को ‘श्रवण-सोपान’ पर स्थिर करती है।
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह अंश ‘राम कथा कलि मल हरनि मंगल करनि’ (दोहा 141) के अनुसार कलियुग के मल का हरण, मन की शुद्धि, और सगुण-दर्शन की रुचि जगाकर भक्ति में स्थिरता देता है; विशेषतः ‘श्रवण-सुधा’ रूप वाणी से हृदय में वैराग्य और विश्वास बढ़ता है।
सामान्य पाठ-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ का नाम-संपुट, तथा शिव-उमा संवाद में ‘हर हर महादेव’ का संक्षिप्त उच्चारण/अनुस्मरण (राग-भेदानुसार) जोड़ा जाता है; कुछ मानस-परायणों में ‘राम राम’ का द्वि-अक्षर संपुट भी प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 15 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
