Adhyaya 49

Verse 1

[दाक्षिणात्य अधिक पाठका इं श्लोक मिलाकर कुल ३० ६ “लोक हैं।] नल रत (0) आज अत 3 पज्चचत्वारिशो< ध्याय: उभय पक्षके सैनिकोंका उन्ड-युद्ध संजय उवाच पूर्वाह्नि तस्य रौद्रस्य युद्धमह्नो विशाम्पते । प्रावर्तत महाघोरें राज्ञां देहावकर्तनम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പ്രജാനാഥാ! ആ രൗദ്രമായ യുദ്ധദിനത്തിന്റെ മുൻപകൽ രാജാക്കന്മാരുടെ ദേഹങ്ങളെ ഛേദിക്കുന്ന മഹാഘോര സമരം ആരംഭിച്ചു।

Verse 2

कुरूणां सृञजयानां च जिगीषूणां परस्परम्‌ । सिंहानामिव संह्वादो दिवमुर्वी च नादयन्‌

കുരുക്കളും സൃഞ്ജയരും പരസ്പരം ജയിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ സിംഹങ്ങളെപ്പോലെ ഗർജിച്ചു; അവരുടെ സിംഹനാദം ഭൂമിയെയും ആകാശത്തെയും മുഴക്കിച്ചു।

Verse 3

आसीत्‌ किलकिलाशब्दस्तलशड्खरवै: सह । जज्षिरे सिंहनादाश्न शूराणां प्रतिगर्जताम्‌,तल और शंखोंकी ध्वनिके साथ सैनिकोंका किलकिल शब्द गूँज उठा। एक-दूसरेके प्रति गर्जना करनेवाले शूरवीरोंके सिंहनाद होने लगे

താളങ്ങളുടെയും ശംഖങ്ങളുടെയും മുഴക്കത്തോടൊപ്പം സൈന്യത്തിന്റെ കിളകിളാരവം ഉയർന്നു; പരസ്പരം പ്രതിഗർജിക്കുന്ന ശൂരന്മാരുടെ സിംഹനാദങ്ങൾ മുഴങ്ങിത്തുടങ്ങി।

Verse 4

तलत्राभिह्वताश्षैव ज्याशब्दा भरतर्षभ | पत्तीनां पादशब्दक्ष वाजिनां च महास्वन:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! തലപ്പാവുകളുടെ ഇടിച്ചിലിന്റെയും ധനുസ്സിന്റെ ജ്യയുടെ താളത്തിന്റെയും ശബ്ദം, പാദസൈന്യത്തിന്റെ ഭാരമുള്ള പാദധ്വനി, കുതിരകളുടെ ഉച്ചഹ്രേഷണം—ഇവയെല്ലാം ചേർന്ന് ഒരൊറ്റ ഭീതിജനക ഗർജ്ജനമായി ഉയർന്നു; സേനകൾ പൂർണ്ണമായി യുദ്ധത്തിലേക്ക് കുതിച്ചുകയറിയെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്ന അപശകുനനാദംപോലെ അത് മുഴങ്ങി.

Verse 5

तोत्राडकुशनिपातश्च आयुधानां च नि:स्वनः । घण्टाशब्दश्न नागानामन्योन्यमभिधावताम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ചാട്ടയുടെ പടപടപ്പും അങ്കുശത്തിന്റെ പ്രഹാരവും, ആയുധങ്ങളുടെ കൂട്ടിയിടി മുഴക്കവും, പരസ്പരം നേരെ പാഞ്ഞുചേരുന്ന ഗജരാജന്മാരുടെ ഘണ്ടാനാദവും—ഇവയെല്ലാം ചേർന്ന് രോമാഞ്ചം വരുത്തുന്നത്ര ഭീതിജനകമായ ഒരു ഗർജ്ജനമായി പൊങ്ങി; ജീവികളെ തള്ളിയും അടിച്ചും സേനയെ മുന്നോട്ടു നീക്കുന്ന യുദ്ധത്തിന്റെ നൈതിക അന്ധകാരത്തിന്റെ ശ്രാവ്യചിത്രംപോലെ അത് തോന്നി.

Verse 6

तस्मिन्‌ समुदिते शब्दे तुमुले लोमहर्षणे । बभूव रथनिर्घोष: पर्जन्यनिनदोपम:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ കോലാഹലപൂർണ്ണവും രോമാഞ്ചജനകവുമായ നാദം ഉയർന്നപ്പോൾ, രഥങ്ങളുടെ ഗംഭീര നിർഘോഷവും പടർന്നു—മഴമേഘങ്ങളുടെ ഭീകര ഗർജ്ജനത്തെപ്പോലെ. യുദ്ധഭൂമിയിലെ പല ശബ്ദങ്ങളും ഒരൊറ്റ മഹാനാദമായി ലയിച്ചു.

Verse 7

ते मन: क्रूरमाधाय समभित्यक्तजीविता: । पाण्डवानभ्यवर्तन्त सर्व एवोच्छितध्वजा:,वे समस्त कौरव सैनिक अपने मनको कठोर बना प्राणोंकी बाजी लगाकर ऊँची ध्वजाएँ फहराते हुए पाण्डवोंपर धावा करने लगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ എല്ലാവരും കൗരവയോദ്ധാക്കൾ മനസ്സിനെ കഠിനമാക്കി, ജീവനെ പണയം വെച്ച്, ഉയർന്ന ധ്വജങ്ങൾ ഉയർത്തി പാണ്ഡവന്മാരുടെ നേരെ പാഞ്ഞുകയറി.

Verse 8

अथ शान्तनवो राजन्नभ्यधावद्‌ धनंजयम्‌ | प्रगृह्य॒ कार्मुकं घोरं कालदण्डोपमं रणे,राजन! तदनन्तर शान्तनुनन्दन भीष्म उस युद्धभूमिमें कालदण्डके समान भीषण धनुष लेकर अर्जुनकी ओर दौड़े

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! തുടർന്ന് ശാന്തനുവിന്റെ പുത്രൻ ഭീഷ്മൻ, യുദ്ധത്തിൽ കാലദണ്ഡംപോലെ ഭീകരമായ ധനുസ്സിനെ പിടിച്ചുകൊണ്ട് ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) നേരെ പാഞ്ഞുചെന്നു.

Verse 9

अर्जुनो5पि धनुर्गृह्म गाण्डीवं लोकविश्रुतम्‌ अभ्यधावत तेजस्वी गाज़ेयं रणमूर्धनि,उधरसे महातेजस्वी अर्जुन भी अपना लोकविख्यात गाण्डीव धनुष लेकर युद्धके मुहानेपर गंगानन्दन भीष्मकी ओर दौड़े

അവിടെ മഹാതേജസ്വിയായ അർജുനനും ലോകവിഖ്യാതമായ ഗാണ്ഡീവധനുസ്സു കൈയിലെടുത്ത് യുദ്ധഭൂമിയുടെ മുൻനിരയിൽ ഗംഗാനന്ദനായ ഭീഷ്മന്റെ നേരെ പാഞ്ഞുചെന്നു।

Verse 10

तावुभौ कुरुशार्दूलौ परस्परवधैषिणौ । गाड़ेयस्तु रणे पार्थ विद्धवा नाकम्पयद्‌ बली

അവർ ഇരുവരും കുരുകുലത്തിന്റെ സിംഹങ്ങൾ; പരസ്പരവധം ആഗ്രഹിച്ചു. എന്നാൽ ബലവാനായ ഭീഷ്മൻ യുദ്ധത്തിൽ പാർഥനെ കുത്തി പരിക്കേൽപ്പിച്ചിട്ടും അവനെ കുലുക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല।

Verse 11

तथैव पाण्डवो राजन्‌ भीष्मं नाकम्पयद्‌ युधि । सात्यकिस्तु महेष्वास: कृतवर्माणमभ्ययात्‌

രാജാവേ! അതുപോലെ പാണ്ഡവനായ അർജുനനും യുദ്ധത്തിൽ ഭീഷ്മനെ കുലുക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. മറുവശത്ത് മഹാധനുർധരനായ സാത്യകി കൃതവർമയെ നേരെ ആക്രമിച്ചു।

Verse 12

तयो: समभवद्‌ युद्ध तुमुलं लोमहर्षणम्‌ । सात्यकि: कृतवर्माणं कृतवर्मा च सात्यकिम्‌

അവരിരുവരുടെയും ഇടയിൽ ഭീകരവും കോലാഹലപൂർണവും രോമാഞ്ചകരവുമായ യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. സാത്യകി കൃതവർമയെ ആക്രമിച്ചു; കൃതവർമയും സാത്യകിയെ ആക്രമിച്ചു।

Verse 13

तौ शरार्चितसर्वाड्रौ शुशुभाते महाबलौ

ശരവർഷം കൊണ്ട് അടയാളപ്പെട്ട സർവ്വാംഗങ്ങളോടെയും ആ രണ്ടു മഹാബലന്മാർ കൂടുതൽ ദീപ്തിയായി ശോഭിച്ചു।

Verse 14

अभिमन्युर्महेष्वासं बृहदूबलमयोधयत्‌,अभिमन्युने महान्‌ धनुर्धर बृहदबलके साथ युद्ध किया। प्रजानाथ! कोसलनरेश बृहदबलने उस युद्धमें अभिमन्युके ध्वजको काट दिया और सारथिको मार गिराया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അഭിമന്യു മഹാധനുർധരനായ ബൃഹദ്ബലനോടു സമരത്തിൽ യുദ്ധം ചെയ്തു. ഹേ പ്രജാനാഥാ! കോസലരാജൻ ബൃഹദ്ബലൻ ആ പോരിൽ അഭിമന്യുവിന്റെ ധ്വജം വെട്ടിമുറിച്ചു, അവന്റെ സാരഥിയെയും നിലത്താഴ്ത്തി.

Verse 15

तत: कोसलराजासावभिमन्योर्विशाम्पते । ध्वजं चिच्छेद समरे सारथिं च न्यपातयत्‌

അപ്പോൾ, ഹേ പ്രജാനാഥാ! കോസലരാജൻ സമരത്തിൽ അഭിമന്യുവിന്റെ ധ്വജം വെട്ടിമുറിച്ചു, അവന്റെ സാരഥിയെയും നിലത്താഴ്ത്തി.

Verse 16

सौभद्रस्तु ततः क्रुद्ध: पातिते रथसारथौ । बृहदूबलं महाराज विव्याध नवभि: शरै:,महाराज! अपने रथके सारथिके मारे जानेपर सुभद्राकुमार अभिमन्यु कुपित हो उठे और उन्होंने बृहदबलको नौ बाणोंसे घायल कर दिया

മഹാരാജാ! തന്റെ രഥസാരഥി നിലംപതിച്ചതോടെ സൗഭദ്രൻ (അഭിമന്യു) ക്രോധത്തോടെ ജ്വലിച്ചു; ബൃഹദ്ബലനെ ഒമ്പത് ശരങ്ങളാൽ വേദിച്ചു.

Verse 17

अथापराशभ्यां भल्लाभ्यां शिताभ्यामरिमर्दन: । ध्वजमेकेन चिच्छेद पा्णिमेकेन सारथिम्‌

അനന്തരം അരിമർദ്ദനനായ ആ വീരൻ മൂർച്ചയുള്ള രണ്ട് ഭല്ലശരങ്ങളാൽ—ഒന്നുകൊണ്ട് ധ്വജം വെട്ടിമുറിച്ചു; മറ്റൊന്നുകൊണ്ട് സാരഥിയുടെ കൈ വെട്ടിവീഴ്ത്തി.

Verse 18

मानिनं समरे दृप्तं कृतवैरं महारथम्‌

അവൻ അഭിമാനിയും, സമരത്തിൽ ദർപ്പത്തോടെ മദിച്ചവനും, വൈരം ഉറപ്പിച്ചവനും, മഹാരഥനും ആയിരുന്നു.

Verse 19

तावुभौ नरशार्दूलौ कुरुमुख्यौ महाबलौ

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ രണ്ടു നരശാർദൂലന്മാർ, കുരുക്കളിൽ അഗ്രഗണ്യരും മഹാബലവാന്മാരും; യുദ്ധഭൂമിയിൽ അവരുടെ ദേഹദീപ്തിയും വീര്യവും വരാനിരിക്കുന്ന സംഘർഷത്തിന്റെ ഗൗരവം വെളിപ്പെടുത്തി നിന്നു।

Verse 20

तौ वीक्ष्य तु महात्मानौ कृतिनौ चित्रयोधिनौ

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ രണ്ടു മഹാത്മാക്കളെ—കൃതിനർ, സിദ്ധഹസ്തർ, വിചിത്രയോധികൾ—കണ്ടപ്പോൾ യുദ്ധഭൂമിയുടെ ദൃശ്യം അവരുടെ സാന്നിധ്യത്തിലും പരാക്രമത്തിലും കേന്ദ്രീകരിച്ചു; വരാനിരിക്കുന്ന സമരത്തിന്റെ ധർമ്മഭാരം അവരുടെ തേജസ്സാൽ കൂടുതൽ തെളിഞ്ഞു।

Verse 21

विस्मय: सर्वभूतानां समपद्यत भारत । भारत! वे दोनों महामनस्वी अस्त्रविद्याके विद्वान्‌ तथा विचित्र प्रकारसे युद्ध करनेवाले थे। उन्हें देखकर समस्त प्राणियोंको बड़ा विस्मय हुआ || २० है ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരത! സർവ്വഭൂതങ്ങളെയും വിസ്മയം പിടിച്ചെടുത്തു. ആ രണ്ടു മഹാമനസ്കർ അസ്ത്രവിദ്യയിൽ പണ്ഡിതരും വിചിത്രരീതിയിൽ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നവരുമായിരുന്നു; അവരെ കണ്ടപ്പോൾ എല്ലാവരും അത്ഭുതത്തിൽ മുങ്ങി. തുടർന്ന് മഹാബലനായ ദുഃശാസനൻ നകുലനെ നേരിടാൻ മുന്നേറി।

Verse 22

तस्य माद्रीसुत: केतुं सशरं च शरासनम्‌,भारत! तब माद्रीकुमार नकुलने भी हँसते हुए-से तीखे बाण मारकर दुःशासनके धनुष- बाण और ध्वजको काट गिराया और पचीस बाण मारकर उसे घायल कर दिया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരത! അപ്പോൾ മാദ്രിയുടെ പുത്രനായ നകുലൻ പുഞ്ചിരിയോടെ എന്നപോലെ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ ദുഃശാസനന്റെ വില്ലും അമ്പുകളും പതാകയും വെട്ടിവീഴ്ത്തി; തുടർന്ന് ഇരുപത്തിയഞ്ച് അമ്പുകളാൽ അവനെ കുത്തി പരിക്കേൽപ്പിച്ചു।

Verse 23

चिच्छेद निशितैर्बाणै: प्रहसन्निव भारत । अथैनं पज्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരത! നകുലൻ പുഞ്ചിരിയോടെ എന്നപോലെ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ (ദുഃശാസനന്റെ) വില്ലും അമ്പുകളും പതാകയും വെട്ടിമുറിച്ചു; തുടർന്ന് ഇരുപത്തിയഞ്ച് ചെറുതും വേഗമുള്ളതുമായ അമ്പുകളാൽ അവനെ പരിക്കേൽപ്പിച്ചു।

Verse 24

पुत्रस्तु तव दुर्धर्षो नकुलस्य महाहवे । तुरज्गांश्विच्छिदे बाणैर्ध्वजं चैवाभ्यपातयत्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ നിന്റെ ദുര്ധർഷനായ പുത്രൻ ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ നകുലന്റെ കുതിരകളെ അമ്പുകളാൽ വെട്ടിമുറിച്ച്, അവന്റെ ധ്വജവും താഴെയിട്ടു।

Verse 25

दुर्मुख: सहदेवं च प्रत्युद्याय महाबलम्‌ । विव्याध शरवर्षेण यतमानं महाहवे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദുർമുഖൻ മഹാബലനായ സഹദേവനെ നേരിടാൻ മുന്നേറി; മഹാസമരത്തിൽ ജയത്തിനായി പരിശ്രമിച്ചിരുന്ന സഹദേവനെ അമ്പുമഴകൊണ്ട് കുത്തിവേദനിപ്പിച്ചു।

Verse 26

सहदेवस्ततो वीरो दुर्मुखस्य महारणे । शरेण भृशतीक्ष्णेन पातयामास सारथिम्‌,तब वीरवर सहदेवने उस महायुद्धमें अत्यन्त तीखे बाणसे दुर्मुखके सारथिको मार गिराया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ വീരനായ സഹദേവൻ ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ അത്യന്തം മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൊണ്ട് ദുർമുഖന്റെ സാരഥിയെ വീഴ്ത്തി।

Verse 27

तावन्योन्यं समासाद्य समरे युद्धदुर्मदौ । त्रासयेतां शरैघोरै: कृतप्रतिकृतेषिणा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധമദത്തിൽ മത്തായ ആ ഇരുവരും സമരത്തിൽ പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടി; മുൻകൃത അപരാധങ്ങൾക്ക് പ്രതികാരം തേടി, ഭീകരമായ അമ്പുകളാൽ തമ്മിൽ തമ്മിൽ ഭീതിയുണർത്താൻ തുടങ്ങി।

Verse 28

युधिष्ठिर: स्वयं राजा मद्रराजानमभ्ययात्‌ । तस्य मद्राधिपश्षापं द्विधा चिच्छेद मारिष,स्वयं राजा युधिष्ठिरने मद्रराज शल्यपर आक्रमण किया। राजन! मद्रराजने युधिष्ठिरके धनुषके दो टुकड़े कर दिये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവായ യുധിഷ്ഠിരൻ സ്വയം മദ്രരാജനെ നേരിടാൻ മുന്നേറി. അപ്പോൾ, മഹാരാജാ, മദ്രാധിപൻ യുധിഷ്ഠിരന്റെ ധനുസ്സിനെ രണ്ടായി വെട്ടിമുറിച്ചു।

Verse 29

तदपास्य भनुश्कछिन्न॑ कुन्तीपुत्रो युधिष्िर: । अन्यत्‌ कार्मुकमादाय वेगवद्‌ बलवत्तरम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കുന്തീപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരൻ മുറിഞ്ഞ വില്ല് ഉപേക്ഷിച്ച്, കൂടുതൽ വേഗവും ശക്തിയും ഉള്ള മറ്റൊരു വില്ല് കൈക്കൊണ്ടു. പിന്നെ വളഞ്ഞ സന്ധികളുള്ള മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ മദ്രരാജൻ ശല്യനെ എല്ലാടവും മൂടി. തുടർന്ന് ക്രോധം നിറഞ്ഞ് അവൻ ഗർജിച്ചു—“നിൽക്കൂ, നിൽക്കൂ!”

Verse 30

ततो मद्रेश्वर॑ राजा शरैः संनतपर्वभि: । छादयामास संक्रुद्धस्तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्‌

അപ്പോൾ മദ്രേശ്വരനായ രാജാവ് ശല്യൻ ക്രോധംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ച്, വളഞ്ഞ സന്ധികളുള്ള മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ എതിരാളിയെ എല്ലാടവും മൂടി; യുദ്ധഭൂമിയിൽ—“നിൽക്കൂ, നിൽക്കൂ!” എന്ന് വിളിച്ചു.

Verse 31

धृष्टद्युम्नस्ततो द्रोणमभ्यद्रवत भारत । तस्य द्रोण: सुसंक्रुद्ध: परासुकरणं दृढम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ, ഹേ ഭാരത, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ദ്രോണന്റെ നേരെ പാഞ്ഞു. അവനോടു ദ്രോണൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, ശത്രുവിനെ പ്രാണാന്തം ചെയ്യുന്നതിൽ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ ഉറച്ചു നിന്നു.

Verse 32

शरं चैव महाघोरं कालदण्डमिवापरम्‌

അവൻ അത്യന്തം ഭീകരമായ ഒരു അമ്പും വിട്ടു—മരണദേവന്റെ ദണ്ഡംപോലെ മറ്റൊന്ന് തന്നെയെന്നോണം.

Verse 33

अथान्यद्‌ धनुरादाय सायकांश्व चतुर्दश

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പിന്നീട് ദ്രുപദപുത്രൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ മറ്റൊരു വില്ല് കൈക്കൊണ്ട് പതിനാലു അമ്പുകൾ വിട്ടു; യുദ്ധഭൂമിയിൽ ദ്രോണാചാര്യനെ മുറിവേൽപ്പിച്ച് വേദനിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് ഇരുവരും പരസ്പരം അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായി ഭീകരമായ സമരത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു.

Verse 34

द्रोणं द्रुपदपुत्रस्तु प्रतिविव्याध संयुगे । तावन्योन्यं सुसंक्रुद्धौ चक्रतु: सुभृशं॑ रणम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധഭൂമിയിൽ ദ്രുപദപുത്രൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ദ്രോണനെ പ്രത്യാക്രമിച്ചു. തുടർന്ന് പരസ്പരം അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായി അവർ ഇരുവരും അതിഭീകരമായ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു.

Verse 35

सौमदत्तिं रणे शड्खो रभसं रभसो युधि । प्रत्युद्ययौ महाराज तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्‌,महाराज! वेगशाली शंखने उस युद्धमें वेगवान्‌ वीर भूरिश्रवापर धावा किया और कहा -- खड़े रहो, खड़े रहो”

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ, യുദ്ധത്തിൽ ആവേശവേഗത്തോടെ ശങ്കൻ സൗമദത്തി (ഭൂരിശ്രവസ്)നെ നേരിട്ട് പാഞ്ഞുചെന്ന് “നിൽക്കൂ, നിൽക്കൂ!” എന്നു വിളിച്ചു.

Verse 36

तस्य वै दक्षिणं वीरो निर्बिभेद रणे भुजम्‌ | सौमदत्तिस्तथा शड्खं जत्रुदेशे समाहनत्‌,वीर शंखने रणभूमिमें भूरिश्रवाकी दाहिनी भुजा विदीर्ण कर डाली; फिर भूरिश्रवाने भी शंखके गलेकी हँसलीपर बाण मारा

യുദ്ധത്തിൽ വീരൻ ശങ്കൻ എതിരാളിയുടെ വലതുകൈ ഭേദിച്ച് പിളർത്തി; അതുപോലെ സൗമദത്തി (ഭൂരിശ്രവസ്) ശങ്കനെ ജത്രു-പ്രദേശത്ത് (കഴുത്ത്-തോളെല്ലിന് സമീപം) പ്രഹരിച്ചു.

Verse 37

तयोस्तदभवद्‌ युद्ध॑ं घोररूप॑ विशाम्पते । दृप्तयो: समरे पूर्व वृत्रवासवयोरिव,राजन्‌! उस समरभूमिमें इन्द्र और वृत्रासुरकी भाँति उन दोनों अभिमानी वीरोंमें बड़ा भयंकर युद्ध हुआ

വിശാംപതേ (നരാധിപ), ആ രണ്ടു അഹങ്കാരമുള്ള വീരന്മാർക്കിടയിൽ സമരഭൂമിയിൽ ഭീകരരൂപമായ യുദ്ധം ഉണ്ടായി—പൂർവകാലത്ത് വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ) വൃത്രനോടു ചെയ്ത യുദ്ധംപോലെ.

Verse 38

बाल्लीकं तु रणे क्रुद्धं क़ुद्धलूपो विशाम्पते । अभ्यद्रवदमेयात्मा धृष्टकेतुर्महारथ:,प्रजानाथ! रणक्षेत्रमें कृपित हुए बाह्नीकपर अपरिमित आत्मबलसे सम्पन्न महारथी धृष्टकेतुने क्रोधपूर्वक आक्रमण किया

പ്രജാനാഥാ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ ക്രുദ്ധനായ ബാല്ലീകനെതിരെ അളവറ്റ ആത്മബലമുള്ള മഹാരഥൻ ധൃഷ്ടകേതു ക്രോധത്തോടെ പാഞ്ഞാക്രമിച്ചു.

Verse 39

बाह्लीकस्तु रणे राजन्‌ धृष्टकेतुममर्षण: । शरैर्बहुभिरानर्च्छत्‌ सिंहनादमथानदत्‌,राजन! अमर्षशील बाह्लीकने समरांगणमें बहुत-से बाणोंद्वारा धृष्टकेतुको पीड़ा दी और सिंहके समान गर्जना की

രാജാവേ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ അമർഷശീലനായ ബാഹ്ലീകൻ ധൃഷ്ടകേതുവിന്മേൽ അനവധി അമ്പുകൾ വർഷിപ്പിച്ച് അവനെ പീഡിപ്പിച്ചു; പിന്നെ സിംഹനാദംപോലെ ഗർജിച്ചു।

Verse 40

चेदिराजस्तु संक्रुद्धो बाह्लीकं नवभि: शरै: | विव्याध समरे तूर्ण मत्तो मत्तमिव द्विपम्‌

അപ്പോൾ ചേദിരാജനായ ധൃഷ്ടകേതു അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, മദിച്ച ആന മറ്റൊരു മദിച്ച ഗജരാജനെ ആക്രമിക്കുന്നതുപോലെ, സമരത്തിൽ ഉടൻ ഒമ്പത് അമ്പുകളാൽ ബാഹ്ലീകനെ കുത്തിത്തുളച്ചു।

Verse 41

तौ तत्र समरे क्रुद्धौ नर्दन्तौ च पुन: पुनः । समीयतु: सुसंक्रुद्धावड्रारकबुधाविव,उस रणभूमिमें वे दोनों वीर परस्पर कुपित हो रोषमें भरे हुए मंगल और बुधकी भाँति बारंबार गर्जते हुए युद्ध कर रहे थे

അവിടെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ആ രണ്ടു വീരരും ക്രുദ്ധരായി, വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിച്ച്, അത്യന്തം രോഷം നിറഞ്ഞവരായി, അങ്കാരക (മംഗളം)യും ബുധനും പോലെ പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടി അടുത്തുവന്നു।

Verse 42

राक्षसं रौद्रकर्माणं क्रूरकर्मा घटोत्कच: । अलनम्बुषं प्रत्युदियाद्‌ बल॑ं शक्र इवाहवे

യുദ്ധത്തിൽ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) ‘ബല’ എന്ന ദൈത്യനെതിരെ മുന്നേറിയതുപോലെ, ക്രൂരകർമനായ ഘടോത്കചൻ ഭയങ്കരകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന അലനമ്പുഷ എന്ന രാക്ഷസനെതിരെ പാഞ്ഞുചെന്നു।

Verse 43

घटोत्कचस्तत: क्रुद्धो राक्षसं तं महाबलम्‌ । नवत्या सायकैस्ती&णैर्दारयामास भारत,भरतनन्दन! क्रोधमें भरे हुए घटोत्कचने नब्बे तीखे बाणोंद्वारा उस महाबली राक्षस अलम्बुषको विदीर्ण कर दिया

ഭാരതാ! തുടർന്ന് ക്രോധം നിറഞ്ഞ ഘടോത്കചൻ ആ മഹാബലമുള്ള രാക്ഷസനെ തൊണ്ണൂറ് മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ കീറിത്തുറന്നു।

Verse 44

अलम्बुषस्तु समरे भैमसेनिं महाबलम्‌ । बहुधा दारयामास शरै: संनतपर्वभि:,तब अलम्बुषने भी महाबली भीमसेनपुत्र घटोत्कचको झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा समरांगणमें बहुत प्रकारसे घायल कर दिया

യുദ്ധരംഗത്ത് അലമ്പുഷൻ മഹാബലനായ ഭൈമസേനി—ഭീമസേനപുത്രൻ ഘടോത്കചനെ—വളഞ്ഞ സന്ധികളുള്ള അമ്പുകളാൽ പലവിധമായി കുത്തിപ്പിളർത്തി പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.

Verse 45

व्यभ्राजेतां ततस्तौ तु संयुगे शरविक्षतौ । यथा देवासुरे युद्धे बलशक्रौ महाबलौ

അപ്പോൾ യുദ്ധത്തിൽ അമ്പുകളാൽ ക്ഷതവിച്ഛിന്നരായ ആ ഇരുവരും, ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ മഹാബലികളായ ബലൻ (അസുരൻ)യും ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ)യും പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടിട്ടും എങ്ങനെ ദീപ്തരായിരുന്നുവോ അതുപോലെ തന്നെ തിളങ്ങി നിന്നു.

Verse 46

शिखण्डी समरे राजन्‌ द्रौणिमभ्युद्ययौ बली । अश्वत्थामा ततः क्रुद्ध/ शिखण्डिनमुपस्थितम्‌

രാജാവേ! സമരത്തിൽ ബലവാനായ ശിഖണ്ഡി ദ്രോണപുത്രനെതിരെ മുന്നേറി. അപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ അശ്വത്ഥാമ സമീപിച്ച ശിഖണ്ഡിയെ നേരിടാൻ ഒരുങ്ങി.

Verse 47

नाराचेन सुतीक्ष्णेन भृशं विद्ध्वा ह्रकम्पयत्‌ । शिखण्ड्यपि ततो राजन द्रोणपुत्रमताडयत्‌

അത്യന്തം മൂർച്ചയുള്ള നാരാച അമ്പുകൊണ്ട് അശ്വത്ഥാമ ശിഖണ്ഡിയെ ശക്തമായി കുത്തി അവനെ നടുക്കിച്ചു. പിന്നെ, രാജാവേ, ശിഖണ്ഡിയും ദ്രോണപുത്രനെ പ്രഹരിച്ചു പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.

Verse 48

सायकेन सुपीतेन तीक्ष्णेन निशितेन च । तौ जघ्नतुस्तदान्योन्यं शरैर्बहुविधैर्मुधे

അപ്പോൾ ആ യുദ്ധത്തിൽ അവർ ഇരുവരും നന്നായി മിനുക്കിയ, മൂർച്ചയുള്ള, നിശിതമായ സായകങ്ങളാലും പലവിധ അമ്പുകളാലും പരസ്പരം പ്രഹരിക്കാൻ തുടങ്ങി.

Verse 49

भगदत्तं रणे शूरं विराटो वाहिनीपति: । अभ्ययात्‌ त्वरितो राजंस्ततो युद्धमवर्तत,राजन! संग्रामशूर भगदत्तपर सेनापति विराटने बड़ी उतावलीके साथ आक्रमण किया। फिर तो उन दोनोंमें युद्ध होने लगा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! സൈന്യാധിപനായ വിരാടൻ യുദ്ധത്തിൽ വീരനായ ഭഗദത്തനെതിരെ വേഗത്തിൽ മുന്നേറി. അപ്പോൾ ഇരുവരുടെയും ഇടയിൽ ഘോരയുദ്ധം ആരംഭിച്ചു.

Verse 50

विराटो भगदत्तं तु शरवर्षेण भारत । अभ्यवर्षत्‌ सुसंक्रुद्धो मेघो वृष्ट्या इवाचलम्‌,भारत! विराटने अत्यन्त कुपित होकर भगदत्तपर अपने बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी, मानो मेघ पर्वतपर जलकी बूँदें बरसा रहा हो

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! വിരാടൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി ഭഗദത്തന്റെ മേൽ അമ്പുകളുടെ മഴ പെയ്തു—മേഘം പർവതത്തിന്മേൽ മഴ പെയ്യുന്നതുപോലെ.

Verse 51

भगदत्तस्ततस्तूर्ण विराट पृथिवीपतिम्‌ । छादयामास समरे मेघ: सूर्यमिवोदितम्‌,तब जैसे बादल उगे हुए सूर्यको ढक लेता है, उसी प्रकार भगदत्तने समरभूमिमें बाणोंकी वर्षद्वारा पृथ्वीपति विराटको आच्छादित कर दिया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പിന്നീട് ഭഗദത്തൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ വേഗത്തിൽ ഭൂപതിയായ വിരാടനെ ഘനമായ അമ്പുമഴകൊണ്ട് മൂടി—മേഘം ഉദിച്ച സൂര്യനെ മറയ്ക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 52

बृहत्क्षत्रं तु कैकेयं कृप: शारद्वतो ययौ । त॑ं कृप: शरवर्षेण छादयामास भारत

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ശാരദ്വതപുത്രനായ കൃപൻ കൈകേയരുടെ മഹാവീരനായ ബൃഹത്ക്ഷത്രനെതിരെ മുന്നേറി; കൃപൻ അമ്പുകളുടെ മഴകൊണ്ട് അവനെ മൂടി.

Verse 53

गौतम॑ं कैकय: क्रुद्धः शरवृष्ट्या भ्यपूरयत्‌ । भरतनन्दन! केकयराज बृहत्क्षत्रपर शरद्वानके पुत्र कृपाचार्यने आक्रमण किया और अपने बाणोंकी वर्षद्वारा उन्हें ढक दिया। तब केकयराजने भी क्ुद्ध होकर अपने सायकोंकी वर्षासे कृपाचार्यको आच्छादित कर दिया || ५२ ह || तावन्योन्यं हयान्‌ हत्वा धनुश्छित्त्वा च भारत

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭരതനന്ദനാ! കൈകേയരാജാവ് ക്രോധത്തോടെ ഗൗതമനായ (കൃപാചാര്യനെ) അമ്പുകളുടെ ഘനമഴകൊണ്ട് മൂടി. ഹേ ഭാരതാ! പിന്നെ ഇരുവരും പരസ്പരം കുതിരകളെ കൊന്നു, വില്ലുകൾ വെട്ടിമുറിച്ചു. രഥരഹിതരായി വാളുകൾ കൈയിൽ പിടിച്ച് മുഖാമുഖം നിന്നു; തുടർന്ന് അവരുടെ ഇടയിൽ അത്യന്തം ഭീകരവും ദാരുണവുമായ യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു.

Verse 54

विरथावसियुद्धाय समीयतुरमर्षणौ । तयोस्तदभवद्‌ युद्ध घोररूपं सुदारुणम्‌

ആ രണ്ടു അമർഷണീയ വീരന്മാർ പരസ്പരം കുതിരകളെ വധിച്ച്, ധനുസ്സുകൾ തകർത്തു, രഥരഹിതരായി, അമർഷം നിറഞ്ഞ് ഖഡ്ഗയുദ്ധത്തിനായി മുഖാമുഖം നിന്നു. പിന്നെ, ഹേ ഭാരത, അവരുടെ ഇടയിൽ അത്യന്തം ഘോരവും ദാരുണവും ആയ യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു.

Verse 55

द्रुपदस्तु ततो राजन्‌ सैन्धवं वै जयद्रथम्‌ । अभ्युद्ययौ हृष्टरूपो हृष्टरूपं परंतप:

രാജാവേ! തുടർന്ന് ശത്രുസന്താപകനായ ദ്രുപദൻ മഹാഹർഷത്തോടെ സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥനിലേക്കു പാഞ്ഞുകയറി. ജയദ്രഥനും അതേ ഉത്സാഹത്തോടെ സന്തോഷഭരിതനായി അവനെ നേരിട്ടു.

Verse 56

ततः सैन्धवको राजा द्रुपदं॑ विशिखैस्त्रिभि: । ताडयामास समरे स च त॑ प्रत्यविध्यत,तत्पश्चात्‌ सिन्धुराज जयद्रथने समरांगणमें तीन बाणोंद्वारा द्रपदको गहरी चोट पहुँचायी। ट्रुपदने भी बदलेमें उसे बींध डाला

അതിനുശേഷം സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥൻ യുദ്ധത്തിൽ മൂന്നു മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ ദ്രുപദനെ പ്രഹരിച്ചു. ദ്രുപദനും മറുപടിയായി അവനെ ഭേദിച്ചു.

Verse 57

तयोस्तदभवद्‌ युद्ध घोररूपं सुदारुणम्‌ । ईक्षणप्रीतिजननं शुक्राड्रारकयोरिव,उन दोनोंका वह घोर एवं अत्यन्त भयंकर युद्ध शुक्र और मंगलके संघर्षकी भाँति नेत्रोंके लिये हर्ष उत्पन्न करनेवाला था

അവരുടെ ഇടയിൽ ഉണ്ടായ ആ ഘോരരൂപവും അത്യന്തം ദാരുണവുമായ യുദ്ധം, ശുക്രനും അങ്കാരകനും ഏറ്റുമുട്ടുന്നതുപോലെ, കാണുന്നവരുടെ കണ്ണുകൾക്ക് ആനന്ദം പകരുന്ന ദൃശ്യമായിരുന്നു.

Verse 58

विकर्णस्तु सुतस्तुभ्यं सुतसोम॑ महाबलम्‌ । अभ्ययाज्जवनैरश्वैस्ततो युद्धमवर्तत,आपके पुत्र विकर्णने तेज चलनेवाले घोड़ोंद्वारा महाबली सुतसोमपर धावा किया। तत्पश्चात्‌ उनमें भारी युद्ध होने लगा

നിന്റെ പുത്രനായ വികർണൻ വേഗമേറിയ കുതിരകളോടെ മഹാബലനായ സുതസോമനിലേക്കു പാഞ്ഞുകയറി. തുടർന്ന് അവരുടെ ഇടയിൽ ഘോരയുദ്ധം ആരംഭിച്ചു.

Verse 59

विकर्ण: सुतसोम॑ तु विद्ध्वा नाकम्पयच्छरै: । सुतसोमो विकर्ण च तदद्भुतमिवाभवत्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വികർണൻ അമ്പുകളാൽ സുതസോമനെ വേദനിപ്പിച്ചെങ്കിലും അവനെ കുലുക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അതുപോലെ സുതസോമനും വികർണനെ വിറപ്പിക്കാനായില്ല. ആക്രമണത്തിനിടയിലും അചഞ്ചലമായ ആ ഇരുവരുടെയും പരാക്രമം അത്ഭുതമായി തോന്നി.

Verse 60

सुशर्माणं नरव्याप्रश्नेकितानो महारथ: । अभ्यद्रवत्‌ सुसंक्रुद्ध: पाण्डवार्थे पराक्रमी,नरश्रेष्ठ पराक्रमी महारथी चेकितानने पाण्डवोंके लिये अत्यन्त कुपित होकर सुशर्मापर धावा किया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മനുഷ്യവ്യാഘ്രനായ മഹാരഥൻ ചേകിതാനൻ പാണ്ഡവർക്കുവേണ്ടി അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി സുശർമയിലേക്കു നേരെ പാഞ്ഞുകയറി.

Verse 61

सुशर्मा तु महाराज चेकितानं महारथम्‌ | महता शरवर्षेण वारयामास संयुगे,महाराज! सुशर्माने भारी बाण-वर्षाके द्वारा महारथी चेकितानको युद्धमें आगे बढ़नेसे रोक दिया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! സുശർമൻ യുദ്ധത്തിൽ കനത്ത അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞ് മഹാരഥൻ ചേകിതാനനെ മുന്നേറാതെയാക്കി തടഞ്ഞു.

Verse 62

चेकितानो<पि संरब्ध: सुशर्माणं महाहवे | प्राच्छादयत्‌ तमिषुभिर्महामेघ इवाचलम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ചേകിതാനനും ക്രോധം ജ്വലിച്ച് ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ അമ്പുകളുടെ കനത്ത മഴകൊണ്ട് സുശർമനെ മൂടി; മഹാമേഘം മഴവർഷത്തോടെ പർവ്വതത്തെ മറയ്ക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 63

शकुनि: प्रतिविन्ध्यं तु पराक्रान्तं पराक्रमी । अभ्यद्रवत राजेन्द्र मत्त: सिंह इव द्विपम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! പരാക്രമത്തോടെ മുന്നേറുന്ന പ്രതിവിന്ധ്യനെ കണ്ട പരാക്രമിയായ ശകുനി, മദോന്മത്ത സിംഹം ആനയെ ആക്രമിക്കുന്നതുപോലെ അവന്റെ മേൽ പാഞ്ഞുകയറി.

Verse 64

यौधिष्ठिरस्तु संक्रुद्ध: सौबलं निशितै: शरै: । व्यदारयत संग्रामे मघवानिव दानवम्‌

യുദ്ധഭൂമിയിൽ യുധിഷ്ഠിരപുത്രൻ പ്രതിവിന്ധ്യൻ അതിക്രോധത്തോടെ സൗബലനെ (ശകുനി) മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ വേദിച്ച് കീറിത്തുറന്നു—മഘവാൻ ഇന്ദ്രൻ യുദ്ധത്തിൽ ദാനവനെ വേദിച്ച് വേദിച്ച് വധിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 65

शकुनि: प्रतिविन्ध्यं तु प्रतिविध्यन्तमाहवे । व्यदारयन्महाप्राज्ञ: शरै: संनतपर्वभि:,युद्धमें अपनेको बेधनेवाले प्रतिविन्ध्यको भी परम बुद्धिमान्‌ शकुनिने झुके हुए गाँठवाले बाणोंसे घायल कर दिया

യുദ്ധത്തിൽ തന്നെ വേദിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന പ്രതിവിന്ധ്യനെയേ മഹാപ്രാജ്ഞനായ ശകുനി വളഞ്ഞ കെട്ടുകളുള്ള ശരങ്ങളാൽ പ്രതിവേദിച്ച് കീറിത്തുറന്നു.

Verse 66

सुदक्षिणं तु राजेन्द्र काम्बोजानां महारथम्‌ | श्रुतकर्मा पराक्रान्तमभ्यद्रवत संयुगे,राजेन्द्र! काम्बोजदेशके राजा पराक्रमी महारथी सुदक्षिणपर रणभूमिमें श्रुतकर्माने आक्रमण किया

രാജേന്ദ്രാ! യുദ്ധത്തിൽ പരാക്രമശാലിയായ ശ്രുതകർമ്മാ കാംബോജരുടെ മഹാരഥനായ രാജാവ് സുദക്ഷിണനിലേക്കു പാഞ്ഞുകയറി.

Verse 67

सुदक्षिणस्तु समरे साहदेविं महारथम्‌ | विद्ध्वा नाकम्पयत वै मैनाकमिव पर्वतम्‌

അപ്പോൾ സുദക്ഷിണൻ സമരത്തിൽ സഹദേവപുത്രനായ മഹാരഥൻ ശ്രുതകർമ്മനെ ശരങ്ങളാൽ വേദിച്ചു; എങ്കിലും അവനെ കുലുക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല—അവൻ മൈനാകപർവ്വതംപോലെ അചലമായി നിന്നു.

Verse 68

श्रुतकर्मा ततः क्रुद्ध: काम्बोजानां महारथम्‌ | शरैरबहुभिरानर्च्छदू दारयन्निव सर्वश:

അതിനുശേഷം ശ്രുതകർമ്മാ ക്രോധത്തോടെ കാംബോജരുടെ മഹാരഥനെ (സുദക്ഷിണനെ) അനവധി ശരങ്ങളാൽ മൂടി—എല്ലാ വശത്തുനിന്നും കീറിത്തുറക്കുന്നതുപോലെ ആക്രമിച്ചു.

Verse 69

इरावानथ संक्ुद्धः श्रुतायुषमरिंदमम्‌ । प्रत्युद्ययौ रणे यत्तो यत्तरूपं परंतप:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ പരന്തപനായ ഇരാവാൻ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച് യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുദമനായ ശ്രുതായുസിനെ നേരിട്ട് പാഞ്ഞുചെന്നു. ശ്രുതായുസും പരിശ്രമപൂർവം മുന്നിൽ നിന്നു അവനെ പ്രതിരോധിച്ചു.

Verse 70

आर्जुनिस्तस्य समरे हयान्‌ हत्वा महारथ: । ननाद बलवन्नादं तत्‌ सैन्यं प्रत्यपूरयत्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ സമരത്തിൽ മഹാരഥനായ ആർജുനി (ഇരാവാൻ) ശ്രുതായുസിന്റെ കുതിരകളെ വധിച്ച് ഉഗ്രമായ ഗർജ്ജനം ചെയ്തു; ആ നാദം ശത്രുസൈന്യത്തെ മുഴുവനും നിറച്ചു.

Verse 71

श्रुतायुस्तु ततः क्रुद्ध: फाल्गुने: समरे हयान्‌ । निजघान गदाग्रेण ततो युद्धमवर्तत

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പിന്നീട് ശ്രുതായുസ് ക്രോധിതനായി സമരത്തിൽ ഫാൽഗുനിയുടെ (അർജുനപുത്രൻ ഇരാവാൻ) കുതിരകളെ ഗദയുടെ അഗ്രപ്രഹാരത്തോടെ വധിച്ചു. അതിനുശേഷം ഇരുവരും തമ്മിൽ ഘോരമായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു.

Verse 72

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ कुन्तिभोजं महारथम्‌ । ससेन॑ ससुतं वीर॑ संससज्जतुराहवे,अवन्तिदेशके राजकुमार विन्द और अनुविन्दने सेना और पुत्रसहित वीर महारथी कुन्तिभोजके साथ युद्ध आरम्भ किया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവന്തിയിലെ രാജകുമാരന്മാരായ വിന്ദനും അനുവിന്ദനും, സൈന്യത്തോടും പുത്രനോടും കൂടിയ വീര മഹാരഥനായ കുന്തിഭോജനെ യുദ്ധത്തിൽ നേരിട്ടു.

Verse 73

तत्राद्भुतमपश्याम तयोघघोरें पराक्रमम्‌ । अयुध्येतां स्थिरौ भूत्वा महत्या सेनया सह

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ഞാൻ ആ ഇരുവരുടെയും അത്ഭുതകരവും ഭയാനകവും ആയ പരാക്രമം കണ്ടു. അവർ മഹാസൈന്യത്തോടുകൂടെ അചഞ്ചലമായി നിന്നു പരസ്പരം മുഖാമുഖം നിന്നു പോരാടുകയായിരുന്നു.

Verse 74

अनुविन्दस्तु गदया कुन्तिभोजमताडयत्‌ | कुन्तिभोजश्न तं॑ तूर्ण शरब्रातैरवाकिरत्‌,अनुविन्दने कुन्तिभोजपर गदासे आघात किया। तब कुन्तिभोजने भी तुरंत ही अपने बाणसमूहोंद्वारा उसे आच्छादित कर दिया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അനുവിന്ദൻ ഗദകൊണ്ട് കുന്തിഭോജനെയടിച്ചു. എന്നാൽ കുന്തിഭോജൻ ഉടൻ അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞ് അവനെ എല്ലാദിക്കിലും മൂടി.

Verse 75

कुन्तिभोजसुतश्चापि विन्दं विव्याध सायकै: । सचतं प्रतिविव्याध तदद्भुतमिवाभवत्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കുന്തിഭോജനുടെ പുത്രനും അമ്പുകളാൽ വിന്ദനെ കുത്തിവീഴ്ത്തി. വിന്ദനും മറുപടിയായി അവനെ പരിക്കേൽപ്പിച്ചു; അത് അത്ഭുതംപോലെ തോന്നി.

Verse 76

केकया भ्रातर: पञ्च गान्धारान्‌ पञठ्च मारिष | ससैन्यास्ते ससैन्यांश्ष॒ योधयामासुराहवे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, കേകയരുടെ അഞ്ചു സഹോദരന്മാർ തങ്ങളുടെ സൈന്യങ്ങളോടെ വന്ന്, തങ്ങളുടേതായ സൈന്യങ്ങളോടെ നിലകൊണ്ട ഗന്ധാരദേശത്തിലെ അഞ്ചു വീരന്മാരുമായി യുദ്ധത്തിൽ ഏറ്റുമുട്ടി.

Verse 77

वीरबाहुश् ते पुत्रो वैराटिं रथसत्तमम्‌ | उत्तरं योधयामास विव्याध निशितै: शरै:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ പുത്രൻ വീരബാഹു, വിരാടവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠരഥികനായ ഉത്തരനുമായി യുദ്ധം ചെയ്തു; മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ അവനെ കുത്തി പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.

Verse 78

चेदिराट्‌ समरे राजन्नुलूकं समभिद्रवत्‌,राजन! चेदिराजने समरांगणमें उलूकपर धावा किया और उसे अपने बाणोंकी वर्षासे बींध डाला। वैसे ही उलूकने भी पंखयुक्त तीखे बाणोंद्वारा चेदिराजको गहरी चोट पहुँचायी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, യുദ്ധത്തിൽ ചേദിരാജൻ ഉലൂകനെ നേരെ ചാടി ആക്രമിച്ച് അമ്പുവർഷംകൊണ്ട് അവനെ കുത്തിപ്പൊളിച്ചു. ഉലൂകനും മറുപടിയായി ചിറകുള്ള മൂർച്ചയേറിയ അമ്പുകളാൽ ചേദിരാജനെ ആഴത്തിൽ പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.

Verse 79

तथैव शरवर्षेण उलूकं॑ समविद्धयत । उलूकश्चापि त॑ं बाणैर्निशितैलोमवाहिभि:

അതുപോലെ ചേദിരാജൻ ശരവർഷംകൊണ്ട് ഉലൂകനെ ഭേദിച്ചു. രാജാവേ, ഉലൂകനും മൂർച്ചയുള്ള പകർത്തൂവലുള്ള ബാണങ്ങളാൽ ചേദിരാജനെ പ്രത്യാക്രമിച്ച് ആഴത്തിൽ കുത്തി പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.

Verse 80

तयोरयुद्धं समभवद्‌ घोररूपं विशाम्पते । दारयेतां सुसंक्रुद्धावन्योन्यमपराजितौ

പ്രജാനാഥാ! പിന്നെ ആ രണ്ടുപേരുടെയും ഇടയിൽ ഭീകരരൂപമുള്ള യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. ആരാലും ജയിക്കപ്പെടാത്ത ആ രണ്ടു വീരന്മാർ അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായി പരസ്പരം കീറിത്തെറിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു.

Verse 81

एवं द्वन्दडसहस्राणि रथवारणवाजिनाम्‌ । पदातीनां च समरे तव तेषां च संकुले,इस प्रकार उस घमासान युद्धमें आपके और पाण्डवपक्षके रथ, हाथी, घोड़े और पैदल सैन्यके सहसोरों योद्धाओंमें द्वन्ध-युद्ध चल रहा था

ഇങ്ങനെ ആ സമരത്തിൽ—നിങ്ങളുടെ സൈന്യവും അവരുടെ സൈന്യവും കലർന്നുകുഴഞ്ഞ ആ യുദ്ധഭൂമിയിൽ—രഥികൾ, ഗജാരോഹികൾ, അശ്വാരോഹികൾ, പദാതികൾ എന്നിങ്ങനെ ആയിരക്കണക്കിന് ദ്വന്ദ്വയുദ്ധങ്ങൾ നടന്നു.

Verse 82

मुहूर्तमिव तद्‌ युद्धमासीन्मधुरदर्शनम्‌ | तत उन्मत्तवद्‌ राजन न प्राज्ञायत किंचन

മഹാരാജാവേ! അല്പനേരം ആ യുദ്ധം കാണാൻ മധുരമായി തോന്നി; പിന്നെ, രാജാവേ, അത് ഉന്മത്തരുപോലെ ഭീകരമായ ഉന്മാദത്തിലേക്ക് കുതിച്ചു. ആ വേളയിൽ ആര്ക്കും ഒന്നും വ്യക്തമായി ഗ്രഹിക്കാനായില്ല.

Verse 83

गजो गजेन समरे रथिनं च रथी ययौ । अश्वो5श्व॑ं समभिप्रायात्‌ पदातिश्न॒ पदातिनम्‌

ആ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഗജം ഗജത്തോടു ഏറ്റുമുട്ടി; രഥി രഥിയിലേക്കു പാഞ്ഞു; അശ്വാരോഹി അശ്വാരോഹിയിലേക്കു കുതിച്ചു; പദാതി പദാതിയോടു യുദ്ധം ചെയ്തു.

Verse 84

ततो युद्ध सुदुर्धर्ष व्याकुलं समपद्यत । शूराणां समरे तत्र समासाद्येतरेतरम्‌,कुछ ही देरमें उस रणक्षेत्रके भीतर शूरवीर सैनिकोंका एक-दूसरेसे भिड़कर अत्यन्त दुर्धर्ष एवं घमासान युद्ध होने लगा

അതിനുശേഷം ആ യുദ്ധഭൂമിയിൽ വീരന്മാർ പരസ്പരം അടുത്തുചേർന്ന് ഏറ്റുമുട്ടിയതോടെ, പോരാട്ടം ഉടൻ തന്നെ അത്യന്തം ദുര്ധർഷവും കലുഷിതവും ആയ ഘോരഘമാസാനമായി മാറി।

Verse 85

तत्र देवर्षय: सिद्धाश्चारणाश्न समागता: । प्रैक्षनत तद्‌ रणं घोरं देवासुरसमं भुवि,वहाँ आये हुए देवर्षियों, सिद्धों तथा चारणोंने भूतलपर होनेवाले उस युद्धको देवासुर- संग्रामके समान भयंकर देखा

അവിടെ ദേവർഷിമാരും സിദ്ധന്മാരും ചാരണന്മാരും ഒന്നിച്ചുകൂടി, ഭൂമിയിൽ നടക്കുന്ന ആ ഘോരയുദ്ധത്തെ ദേവാസുരസമരത്തോട് സമമായ ഭയാനകമായി കണ്ടുനോക്കി।

Verse 86

ततो दन्तिसहस्राणि रथानां चापि मारिष | अश्वौघा: पुरुषौघाश्व विपरीतं समाययु:

അതിനുശേഷം, ഹേ മാരിഷ! ആയിരക്കണക്കിന് ആനകളും രഥങ്ങളും, കൂടാതെ കുതിരസേനയും പാദസേനയും മഹാപ്രവാഹമായി—മുമ്പത്തെ ഏകദ്വന്ദ്വക്രമം ഉപേക്ഷിച്ച്—അസ്തവ്യസ്തമായി ഒരുമിച്ച് കുതിച്ചുകയറി; അങ്ങനെ എല്ലാവരും എല്ലാവരോടും യുദ്ധം ചെയ്തു തുടങ്ങി।

Verse 87

तत्र तत्र प्रदृश्यन्ते रथवारणपत्तय: । सादिनश्न नरव्याप्र युध्यमाना मुहुर्मुहु:,नरश्रेष्ठ) जहाँ-जहाँ दृष्टि जाती, वहीं रथ, हाथी, घुड़सवार और पैदल सैनिक बारंबार युद्ध करते दिखायी देते थे

ഹേ നരവ്യാഘ്രാ! എവിടെയെല്ലാം കണ്ണെത്തിയാലും അവിടെ രഥങ്ങളും ആനകളും കുതിരസേനയും പാദസേനയും—വീണ്ടും വീണ്ടും യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതായി കാണപ്പെട്ടു।

Verse 126

आनर्च्छतु: शरैघेरिस्तक्षमाणौ परस्परम्‌ | उन दोनोंमें बड़ा भयंकर रोमांचकारी युद्ध हुआ। सात्यकिने कृतवर्माको और कृतवर्मनि सात्यकिको भयंकर बाणोंसे घायल करते हुए एक-दूसरेको बड़ी पीड़ा पहुँचायी

അതിനുശേഷം അവർ ഇരുവരും ഘോരമായ അമ്പുകളാൽ പരസ്പരം ആക്രമിച്ച്, തമ്മിൽ തമ്മിൽ മുറിവേൽപ്പിച്ചു; ഇങ്ങനെ സാത്യകിയും കൃതവർമ്മനും തമ്മിൽ അത്യന്തം ഭയാനകവും ആവേശജനകവുമായ യുദ്ധം നടന്നു, ഇരുവരും പരസ്പരം വലിയ വേദന വരുത്തി।

Verse 136

वसन्ते पुष्पशबलौ पुष्पिताविव किंशुकौ । वे दोनों महाबली वीर सर्वांगमें बाणोंसे छिदे होनेके कारण वसन्त-ऋतुमें खिले हुए दो पुष्पयुक्त पलाश वृक्षोंके समान शोभा पा रहे थे

വസന്തകാലത്ത് ആ രണ്ടു മഹാബലവീരന്മാർ, ശരീരമൊട്ടാകെ അമ്പുകളാൽ തുളച്ചുകീറപ്പെട്ടിട്ടും, പൂക്കളാൽ പുള്ളിപ്പുള്ളിയായ പുഷ്പിത കിംശുക (പലാശ) വൃക്ഷങ്ങൾ രണ്ടുപോലെ ദീപ്തിമാന്മാരായി തോന്നി।

Verse 176

अन्योन्यं च शरै: क्रुद्धों ततक्षाते परस्परम्‌ | तत्पश्चात्‌ शत्रुमर्दन अभिमन्युने अन्य दो तीखे बाणोंसे बृहद्बलके ध्वजको काट डाला

പിന്നീട് അവർ ഇരുവരും ക്രോധം കത്തിച്ച് മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ പരസ്പരം വെട്ടിത്തുളയ്ക്കാൻ തുടങ്ങി. തുടർന്ന് ശത്രുമർദനനായ അഭിമന്യു രണ്ട് തീക്ഷ്ണ അമ്പുകളാൽ ബൃഹദ്ബലന്റെ ധ്വജം മുറിച്ചുകളഞ്ഞു; പിന്നെ ഒരു അമ്പുകൊണ്ട് അവന്റെ പൃഷ്ഠരക്ഷകനെയും മറ്റൊന്നുകൊണ്ട് സാരഥിയെയും വധിച്ചു. അതിനുശേഷം അവർ ഇരുവരും അത്യന്തം കോപത്തോടെ തീക്ഷ്ണ സായകങ്ങളാൽ പരസ്പരം ഭേദിക്കുകയായിരുന്നു।

Verse 186

भीमसेनस्तव सुतं दुर्योधनमयोधयत्‌ । युद्धमें अभिमान प्रकट करनेवाले, घमंडी और पहलेके वैरी आपके महारथी पुत्र दुर्योधनसे भीमसेन युद्ध करने लगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീമസേനൻ നിന്റെ പുത്രൻ ദുര്യോധനനോടു യുദ്ധം ചെയ്തു. യുദ്ധത്തിൽ അഭിമാനം പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന, ദർപ്പമുള്ള, പഴയ വൈരിയായ നിന്റെ മഹാരഥപുത്രൻ ദുര്യോധനനെ ഭീമൻ നേരിട്ട് സമരത്തിൽ ഏറ്റുമുട്ടി।

Verse 196

अन्योन्यं शरवर्षाभ्यां ववृषाते रणाजिरे । वे दोनों नरश्रेष्ठ महाबली वीर कुरुकुलके प्रधान व्यक्ति थे। उन्होंने समरांगणमें एक- दूसरेपर बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രണഭൂമിയിൽ അവർ ഇരുവരും പരസ്പരം അമ്പുവർഷം പെയ്യിച്ചു. അവർ ഇരുവരും നരശ്രേഷ്ഠരായ മഹാബലവീരന്മാർ, കുരുകുലത്തിന്റെ പ്രധാനപുരുഷന്മാർ; സമരാങ്കണത്തിൽ പരസ്പരം ശരവൃഷ്ടി ആരംഭിച്ചു।

Verse 216

अविध्यन्निशितैर्बाणर्बहुभिमर्म भेदिभि: । दुःशासनने आगे बढ़कर मर्मस्थानोंको विदीर्ण करनेवाले अपने बहुसंख्यक तीखे बाणोंद्वारा महाबली नकुलको घायल कर दिया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദുഃശാസനൻ മുന്നോട്ട് കുതിച്ച്, മർമ്മസ്ഥാനങ്ങളെ തുളച്ചുകീറുന്ന അനവധി മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ മഹാബലനായ നകുലനെ പരിക്കേൽപ്പിച്ചു।

Verse 316

त्रिधा चिच्छेद समरे पाञ्चाल्यस्य तु कार्मुकम्‌ भरतनन्दन! एक ओरसे धृष्टद्युम्नने द्रोणाचार्यपर आक्रमण किया। तब द्रोणने अत्यन्त क्रुद्ध होकर युद्धमें दूसरोंके मारनेके साधनभूत धृष्टद्युम्नके सुदृढ़ धनुषके तीन टुकड़े कर डाले

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭരതനന്ദനേ! സമരമദ്ധ്യേ ദ്രോണാചാര്യൻ പാഞ്ചാലപുത്രൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നന്റെ വില്ല് മൂന്നു ഭാഗങ്ങളാക്കി ഛേദിച്ചു. ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ദ്രോണനെ നേരിട്ട് ആക്രമിച്ചപ്പോൾ, ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച ദ്രോണൻ അനേകരുടെ വധസാധനമായേക്കാവുന്ന ആ ദൃഢവില്ല് ത്രിധാ ചെയ്ത് അവന്റെ പ്രഹാരം തടഞ്ഞു।

Verse 326

प्रेषयामास समरे सो5स्य काये न्‍न्यमज्जत । तदनन्तर उस रणक्षेत्रमें उन्होंने द्वितीय कालदण्डके समान अत्यन्त भयंकर बाण चलाया। वह बाण धूृष्टद्युम्नके शरीरमें धँस गया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സമരത്തിൽ അവൻ ഒരു ശരമയച്ചു; അത് അവന്റെ ദേഹത്തിൽ കുത്തിപ്പറ്റി. തുടർന്ന് രണഭൂമിയിൽ മരണത്തിന്റെ രണ്ടാം ദണ്ഡംപോലെ അതിഭീകരമായ ഒരു ബാണം വിട്ടു; ആ ബാണം ധൃഷ്ടദ്യുമ്നന്റെ ശരീരത്തിൽ തുളച്ചു കുടുങ്ങി നിന്നു।

Verse 776

उत्तरश्षापि तं वीर विव्याध निशितै: शरै: । आपके पुत्र वीरबाहुने विराटके पुत्र श्रेष्ठ रथी उत्तरके साथ युद्ध किया और उसे तीखे बाणोंद्वारा घायल कर दिया। उत्तरने भी वीरबाहुको अपने तीक्ष्ण सायकोंका लक्ष्य बनाकर बेध डाला

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഉത്തരനും ആ വീരനെ മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ വേദനിപ്പിച്ചു. രഥയോദ്ധാക്കളുടെ ഏറ്റുമുട്ടലിൽ, ഒരാളുടെ മുന്നേറ്റം മറ്റൊരാൾ തടയാൻ കൃത്യലക്ഷ്യമുള്ള തുളച്ചുകയറുന്ന അമ്പുകളാൽ ഇരുവരും പരസ്പരം പ്രഹരിച്ചു।