Adhyaya 361

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अव्ययवर्गा नाम षष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नानार्थवर्गाः अग्निर् उवाच आकाशे त्रिदिवे नाको लोकस्तु भवने जने पद्ये यशसि च श्लोकःशरे खड्गे च सायकः

ഇങ്ങനെ അഗ്നി മഹാപുരാണത്തിലെ ‘അവ്യയവർഗ’ എന്ന 361-ാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇനി ‘നാനാർത്ഥവർഗ’ എന്ന 362-ാം അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു. അഗ്നി അരുളിച്ചെയ്തു—‘നാക’ എന്ന പദം ആകാശം, ത്രിദിവം (മൂന്നാം സ്വർഗം), സ്വർഗം എന്നീ അർത്ഥങ്ങളിൽ. ‘ലോക’ എന്ന പദം ഭവനം/നിവാസം, ജനങ്ങൾ, പദ്യത്തിലെ പാദം, യശസ് എന്നീ അർത്ഥങ്ങളിൽ. ‘സായക’ എന്ന പദം അമ്പും ഖഡ്ഗവും—ഇരുവർക്കും പ്രയോഗിക്കുന്നു.

Verse 2

आनकः पटहो भेरी कलङ्को ऽङ्कापवादयोः मारुते वेधसि व्रध्ने पुंसि कः कं शिरो ऽम्बुनोः

‘ആനക’ എന്നത് നഗാര (പടഹ-വിശേഷം); ‘പടഹ’യും ‘ഭേരി’യും മൃദംഗ/മുരശ് വർഗ്ഗത്തിലുള്ള വാദ്യങ്ങൾ. ‘കലങ്ക’ എന്ന പദം കറ/ദോഷം എന്നും അപവാദം/നിന്ദ എന്നും. ‘ക’ എന്നത് വായു, വേധസ് (സ്രഷ്ടാവ്), വൃധ്ന, കൂടാതെ പുരുഷൻ എന്നും; ‘കം’ എന്നത് ശിരസ് (തല) എന്നും ജലം എന്നും പ്രയോഗിക്കുന്നു.

Verse 3

स्यात् पुलाकस्तुच्छधान्ये संक्षेपे भक्तसिक्थके महेन्द्रगुग्गुलूलूकव्यालग्राहिषु कौशिकः

‘പുലാക’ എന്നത് തുച്ഛ/നികൃഷ്ട ധാന്യം. ‘സംക്ഷേപ’ എന്നത് സംക്ഷിപ്ത സമാഹാരം/സാരം. ‘ഭക്തസിക്ഥക’ എന്നത് വേവിച്ച ചോറിൽ രൂപപ്പെടുന്ന മാവ്-പാളി/അവശിഷ്ടം. ‘കൗശിക’ എന്ന പദം മഹേന്ദ്രൻ, ഗുഗ്ഗുലു, മൂങ്ങ, സർപ്പം, കൂടാതെ പിടിച്ചെടുക്കുന്നവൻ/ഗ്രാഹി എന്ന അർത്ഥങ്ങളിലും പ്രയോഗിക്കുന്നു.

Verse 4

शालावृकौ कपिश्वानौ मानं स्यान्मितिसाधनं सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश् चयाध्यायस्मृष्टिषु

‘ശാലാവൃക’യും ‘കപിശ്വാന’യും (ഒരു തരത്തിലുള്ള) കുറുക്കനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘മാനം’ അളവ് നിർണ്ണയിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന ഉപാധിയാണ്. ‘സർഗ’ എന്ന പദം സൃഷ്ടി, സ്വഭാവം, മോക്ഷം, നിശ്ചയം, അധ്യായം, സ്മൃതി-സംഗ്രഹം/സങ്കലനം എന്നീ അർത്ഥങ്ങളിൽ പ്രയോഗിക്കുന്നു.

Verse 5

योगः सन्नहनोपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावब्जौ शङ्कनिशाकरौ

‘യോഗ’ എന്ന പദം സന്നാഹം/സജ്ജീകരണം, ഉപായം/വിധി, ധ്യാനം, സംഗതി/സംയോഗം, യുക്തി/തന്ത്രം എന്നീ അർത്ഥങ്ങളിൽ പ്രയോഗിക്കുന്നു. ‘ഭോഗ’ സുഖാനുഭവവും ഭാര്യ മുതലായവരുടെ ഭരണം-പോഷണവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അബ്ജ’ (ജലജ) ശംഖത്തെയും ചന്ദ്രനെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 6

काके भगण्डौ करटौ दुश् चर्मा शिपिविष्टकः रिष्टं क्षेमाशुभाभावेष्वरिष्टे तु शुभाशुभे

കാക്കയിൽ വികൃതലക്ഷണങ്ങൾ കാണുമ്പോൾ ഭഗണ്ഡ (ഭഗന്ദരം), കരട (പുണ്ണ്/കട്ട), ദുശ്ചർമ (രോഗബാധിത/ദൂഷിത ത്വക്ക്), ശിപിവിഷ്ടക—ഇവയെ ‘അരിഷ്ടം’ എന്നു, അഥവാ അപായ/ദുരിത സൂചനയായ അപശകുനം എന്നു കരുതുന്നു. എന്നാൽ ക്ഷേമാവസ്ഥയും അശുഭസൂചനകളുടെ അഭാവവും ഉണ്ടെങ്കിൽ, അരിഷ്ടം മിശ്രമായി—ശുഭവും അശുഭവും—എന്നു ഗ്രഹിക്കണം.

Verse 7

व्युष्टिः फले समृद्धौ च दृष्टिर्ज्ञाने ऽक्ष्णि दर्शने निष्ठानिष्पत्तिनाशान्ताः काष्ठोत्कर्षे स्थितौ दिशि

‘വ്യൂഷ്ടി’ ഫലപ്രാപ്തിയും സമൃദ്ധിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ദൃഷ്ടി’ ജ്ഞാനം; ‘അക്ഷ്ണി/അക്ഷി’ കണ്ണ്; കൂടാതെ ‘ദൃഷ്ടി’ ദർശനം/കാണൽ എന്നും. ‘നിഷ്ഠാ’, ‘നിഷ്പത്തി’, ‘നാശ’, ‘അന്ത’—ഇവ സമാപ്തി/നിവൃത്തി അർത്ഥങ്ങൾ. ‘കാഷ്ഠാ’ പരമപരിധി (ഉത്കർഷം), സ്ഥിരസ്ഥിതി, ദിക്ക് (ദിശ) എന്നീ അർത്ഥങ്ങളിലും വരുന്നു.

Verse 8

भूगोवाचस्त्विडा इलाः प्रगाढं भृषकृच्छ्रयोः भृशप्रतिज्ञयोर्वाढं शक्तस्थूलौ दृढौ त्रिषु

‘ഭൂ’യും ‘ഗോ’യും ‘വാക്’ എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു; ‘ഇഡാ’യും ‘ഇലാ’യും എന്ന പദങ്ങളും അവയെ തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പ്രഗാഢ’ എന്നത് “അത്യന്തം കഠിനം/ദുര്‍ഗമം” എന്ന അർത്ഥം. ‘വാഢ’ ദൃഢസങ്കൽപ്പിയും ശക്തമായ പ്രതിജ്ഞ/വ്രതം ഉള്ളവനും എന്നർത്ഥത്തിൽ. മൂന്ന് ലിംഗരൂപങ്ങളിലും ‘ശക്ത’യും ‘സ്ഥൂല’യും “ബലവാൻ” “സ്ഥൂലൻ/ദൃഢദേഹം” എന്നും, ‘ദൃഢ’ “സ്ഥിരം/അചലം” എന്നും അർത്ഥപ്പെടുന്നു.

Verse 9

विन्यस्तसंहतौ व्यूढौ कृष्णो व्यासे ऽर्जुने हरौ पणो दूयतादिषूत्सृष्टे भृतौ मूल्ये धने ऽपि च

‘വിന്യസ്ത’യും ‘സംഹത’യും ‘ക്രമപ്പെടുത്തി/സ്ഥാപിച്ചു’ എന്നർത്ഥം; ‘വ്യൂഢ’ എന്നത് ‘വ്യൂഹബദ്ധമായി നിരത്തിയത്’ എന്നർത്ഥം. ‘കൃഷ്ണ’ എന്ന നാമം വ്യാസൻ, അർജുനൻ, ഹരി (വിഷ്ണു) എന്നിവർക്കും പ്രയോഗിക്കുന്നു. ‘പണ’ ചൂതാടലാദിയിൽ പന്തയം/ദാവ്; കൂടാതെ ഭൃതി (വേതനം), മൂല്യം, ധനം എന്നിവയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 10

मौर्व्यां द्रव्याश्रिते सत्वशुक्लसन्ध्यादिके गुणः श्रेष्ठे ऽधिपे ग्रामणीः स्यात् जुग्प्साकरुणे घृणे

‘ഗുണ’ എന്ന പദം (1) മൂർവാ-നാരുകൊണ്ടുള്ള ധനുര്ജ്യ, (2) ദ്രവ്യാശ്രിത ധർമ്മം/ലക്ഷണം, (3) സത്ത്വം, (4) ശ്വേതത്വം, (5) സന്ധ്യാദി എന്നിങ്ങനെ അർത്ഥപ്പെടുന്നു. അതുപോലെ ‘ശ്രേഷ്ഠൻ’, ‘അധിപൻ’, ‘ഗ്രാമണി’ (ഗ്രാമപ്രമുഖൻ) എന്നും. ‘ഘൃണാ’ ജുഗുപ്സ (വെറുപ്പ്)യും കരുണയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 11

तृष्णा स्पृहापिपासे द्वे विपणिः स्याद्वणिक्पथे विषाभिमरलोहेषु तीक्ष्णं क्लीवे खरे त्रिषु

‘തൃഷ്ണാ’യും ‘സ്പൃഹാ’യും പിപാസ/ദാഹം എന്നർത്ഥത്തിലുള്ള രണ്ട് പദങ്ങളാണ്. ‘വിപണി’ വണിക്കരുടെ പാതയെയോ വിപണിയെയോ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘തീക്ഷ്ണ’ നപുംസകത്തിൽ വിഷം, ഇരുമ്പ്, മാർകദ്രവ്യം; പുംലിംഗത്തിൽ ‘ഖര’ അഥവാ കഴുത എന്നർത്ഥം.

Verse 12

प्रमाणं हेतुमर्यादाशास्त्रेयत्ताप्रमातृषु करणं क्षेत्रगात्रादावीरिणं शून्यमूषरं

പ്രമാണം, ഹേതു, മര്യാദ—ഇവ ശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രമാതൃ (അറിയുന്നവൻ)യെ ആശ്രയിച്ച് നിർവചിക്കപ്പെടുന്നു. ‘കരണം’ എന്ന പദം ക്ഷേത്രം, ഗാത്രം (ശരീരം) മുതലായിടങ്ങളിൽ ‘സാധനം/ഉപകരണം’ എന്നർത്ഥത്തിൽ പറയുന്നു. ഭൂമി വന്ധ്യമെങ്കിൽ ‘ഈരിണ’, ശൂന്യമെങ്കിൽ ‘ശൂന്യ’, ക്ഷാരമുള്ള ഉഷരഭൂമിയെങ്കിൽ ‘ഊഷര’ എന്നു വിളിക്കുന്നു.

Verse 13

यन्ता हस्तिपके सूते वह्निज्वाला च हेतयः स्रुतं शास्त्रावधृतयोर्युगपर्याप्तयोः कृतं

‘യന്താ’ എന്ന പദം ആനച്ചാലകൻ (ഹസ്തിപക/മഹാവത്) എന്നും രഥസാരഥി (സൂത) എന്നും അർത്ഥപ്പെടുന്നു. ‘ഹേതയഃ’ അഥവാ ആയുധങ്ങൾ അഗ്നിജ്വാലകളെപ്പോലെ പ്രചണ്ഡം. ഇത് പരമ്പരയായി ശ്രുതമായി ലഭിച്ചതും ശാസ്ത്രങ്ങൾ ഉറപ്പിച്ചതുമാണ്; യുഗങ്ങളോളം യുക്തമായ പ്രയോഗത്തിന് മതിയാകുന്നവിധം രൂപപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു.

Verse 14

ख्याते हृष्टे प्रतीतो ऽभिजातस्तु कुलजे बुधे विविक्तौ पूतविजनौ मूर्छितौ मूड्सोच्छयौ

‘ഖ്യാത’ എന്നു പ്രസിദ്ധൻ; ‘ഹൃഷ്ട’ എന്നു ആനന്ദിതൻ; ‘പ്രതീത’ എന്നു അംഗീകൃതം/പ്രമാണിതം. ‘അഭിജാത’ എന്നു സുകുലജന്മൻ; ‘കുലജ’ എന്നു സത്കുലത്തിൽ ജനിച്ചവൻ; ‘ബുധ’ എന്നു പണ്ഡിതൻ. ‘വിവിക്ത’ എന്നു ഏകാന്തവാസി/വിരക്തൻ; ‘പൂതവിജന’ എന്നു ശുദ്ധ-സജ്ജനസമൂഹത്തിലെവൻ. ‘മൂർഛിത’ എന്നു അചേതൻ; ‘മൂഢ-സോച്ചയ’ എന്നു മൂഢതയുടെ കൂമ്പാരം.

Verse 15

अर्थो ऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु निदानागमयोस्तीर्थमृषिजुष्टजले गुरौ

‘അർഥ’ എന്ന പദം ‘അഭിധേയ’ (പ്രകടിപ്പിക്കേണ്ടത്), ‘വസ്തു’ (തത്ത്വം/യാഥാർത്ഥ്യം), ‘പ്രയോജന’ (ലക്ഷ്യം), ‘നിവൃത്തി’ (വിരതി/പിന്മാറ്റം) എന്നീ അർത്ഥങ്ങളിലും ഉപയോഗിക്കുന്നു; അതുപോലെ ‘നിദാന’ (കാരണം) ‘ആഗമ’ (പ്രമാണശാസ്ത്രം) അർത്ഥങ്ങളിലും. ‘തീർഥം’, ഋഷികൾ സേവിച്ച ജലം, കൂടാതെ ‘ഗുരു’ എന്ന അർത്ഥത്തിലും ‘അർഥ’ പദം പ്രയോഗിക്കുന്നു.

Verse 16

प्राधान्ये राजलिङ्गे च वृषाङ्गे ककुदो ऽस्त्रियां स्त्री सम्बिज्ज्ञानसम्भाषाक्रियाकाराजिनामसु

‘കകുദ’ എന്ന പദം പ്രാധാന്യം, രാജലിംഗം (രാജകീയ ബഹുമാനസൂചക ലിംഗം), കൂടാതെ വൃഷഭത്തിന്റെ അവയവം എന്ന അർത്ഥങ്ങളിൽ സ്ത്രീലിംഗമല്ല. എന്നാൽ സ്ത്രീനാമങ്ങളിൽ, കൂടാതെ ‘സംബിജ്ഞാനം’ (പരസ്പര/പൂർണ്ണ പരിചയം), ‘സംഭാഷാ’ (സംവാദം), ‘ക്രിയ’ (കർമ്മം)യും ‘കാരാജീ’ (കർതൃ/ഏജന്റ്)യും സൂചിപ്പിക്കുന്ന നാമങ്ങളിൽ ഇത് സ്ത്രീലിംഗമാണ്.

Verse 17

धर्मे रहस्युपनिषत् स्यादृतौ वत्सरे शरत् पदं व्यवसितित्राणस्थानलक्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु

ധർമ്മവിഷയത്തിൽ ‘ഉപനിഷത്’ എന്ന പദം രഹസ്യം (ഗൂഢോപദേശം) സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഋതുവിനെയും വർഷത്തെയും സംബന്ധിച്ച് ‘ശരത്’ (ശരദൃതു) എന്ന പദം. ‘പദ’ എന്ന പദം തീരുമാനം/സ്ഥിരീകരണം, രക്ഷ, സ്ഥലം/ആശ്രയം, ലക്ഷ്മി (സമൃദ്ധി), പാദം, കൂടാതെ വസ്തു എന്നീ അർത്ഥങ്ങളിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നു.

Verse 18

त्रिष्वष्टमधुरौ स्वादू मृदू चातीक्ष्णकोमलौ सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्ते ऽभ्यर्हिते च सत्

മൂന്ന് അർത്ഥങ്ങളിൽ (രുചി, സ്പർശം, ഗുണം/വാക്ഗുണം) ‘മധുര’ ‘സ്വാദു’ എന്നീ പദങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു; അതുപോലെ ‘മൃദു’ ‘കോമല’, കൂടാതെ ‘അതീക്ഷ്ണ’ (അതി മൂർച്ചയല്ല) എന്നും. ‘സത്’ എന്ന പദം സത്യം, സാധു, വിദ്യമാനം/ഇരിപ്പ്, പ്രശസ്തം, അഭ്യർഹിതം (ബഹുമാനാർഹം) എന്നീ അർത്ഥങ്ങളിൽ വരുന്നു.

Verse 19

विधिर्विधाने दैवे ऽपि प्रणिधिः प्रार्थने चरे वधूर्जाया स्नुषा च सुधालेपो ऽमृतं स्नुही

‘വിധി’ എന്നത് നിശ്ചിത നിയമം/വിധാനവും ദൈവനിയോഗം (ഭാഗ്യം) എന്നും. ‘പ്രണിധി’ പ്രാർത്ഥനയിലെ വിനയപൂർവമായ അപേക്ഷ. ‘ചരാ’ വധു, ഭാര്യ, മരുമകൾ. ‘സുധാ-ലേപ’ അമൃതം; ‘സ്നുഹീ’ (യൂഫോർബിയ)ക്കും ‘അമൃത’ എന്ന പേരുണ്ട്.

Verse 20

स्पृहा सम्प्रत्ययः श्रद्धा पण्डितम्मन्यगर्वितौ ब्रह्मबन्धुरधिक्षेपे भानू रष्मिदिवाकरौ

‘സ്പൃഹാ’ ആഗ്രഹം/ലാലസ; ‘സമ്പ്രത്യയ’ വിശ്വാസം/നിശ്ചയം; ‘ശ്രദ്ധ’ ആസ്ഥ. ‘പണ്ഡിത-മന്യ’ സ്വയം പണ്ഡിതനെന്ന് കരുതുന്നവൻ; ‘ഗർവിത’ അഹങ്കാരി. ‘ബ്രഹ്മബന്ധു’ ജന്മമാത്ര ബ്രാഹ്മണനെ നിന്ദിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന പദം. ‘ഭാനു’, ‘രശ്മി’, ‘ദിവാകര’ സൂര്യന്റെ നാമങ്ങൾ.

Verse 21

ग्रावाणौ शैलपाषानौ मूर्खनीचौ पृथग्जनौ तरुशैलौ शिखरिणौ तनुस्त्वग्देहयोरपि

‘ഗ്രാവാണ’യും ‘ശൈല-പാഷാണ’വും കല്ല്/ശിലാഖണ്ഡം എന്നർത്ഥം. ‘മൂർഖ’യും ‘നീച’യും തുച്ഛബുദ്ധിയുള്ള/അധമനായ വ്യക്തിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പൃഥഗ്ജന’ സാധാരണ ജനങ്ങൾ. ‘തരു’യും ‘ശൈല’യും ‘ശിഖരിണ്’ (ശിഖരമുള്ള പർവ്വതം) എന്നതിനുള്ള പര്യായങ്ങൾ. ‘തനു’ എന്ന പദം ത്വക്ക്, ദേഹം എന്നീ അർത്ഥങ്ങളിലും വരുന്നു.

Verse 22

आत्मा यत्नो धृतिर्वुद्धिः स्वभावो ब्रह्मवर्ष्म च उत्थानं पौरुषे तन्त्रे व्युत्थानं प्रतिरोधने

ആത്മാവ്, ശ്രമം, ധൃതി, ബുദ്ധി, സ്വഭാവം, ബ്രഹ്മവർഷ്മ (ആಧ್ಯാത്മിക തേജസ്)—ഇവ പൗരുഷ-തന്ത്രത്തിൽ ‘ഉത്ഥാനം’ (ഉദ്യമം) എന്നു പറയുന്നു. പ്രതിരോധത്തിന്റെ സന്ദർഭത്തിൽ അതേ ‘വ്യുത്ഥാനം’ (പ്രതിഉദ്യമം/സജീവ പ്രതിരോധം) ആകുന്നു.

Verse 23

निर्यातनं वैरशुद्धौ दाने न्यासार्पणे ऽपि च व्यसनं विपदि भ्रशे दोषे कामजकोपजे

‘നിര്യാതന’ വൈരശുദ്ധി/വൈരനിവൃത്തി എന്നർത്ഥത്തിലും, ദാനം, ന്യാസാർപ്പണം (അമാനത്ത് ഏൽപ്പിക്കൽ) എന്നീ സന്ദർഭങ്ങളിലും ഉപയോഗിക്കുന്നു. ‘വ്യസന’ വിപത്ത്, പതനം, അല്ലെങ്കിൽ കാമജന്യ ക്രോധത്തിൽ നിന്നുണ്ടാകുന്ന ദോഷം—ഇവ മൂലമുള്ള ദുരിതം/ദുഃഖം എന്നർത്ഥം വഹിക്കുന്നു.

Verse 24

मृगयाक्षो दिवास्वप्नः परिवादः स्त्रियो मदः तौर्यत्रिकं वृथाट्या च कामजो दशको गणः

വേട്ട, ചൂതാട്ടലഹരി, പകൽനിദ്ര, അപവാദം/പരദൂഷണം, സ്ത്രീഭോഗാസക്തി, മദ്യമത്തം, ഗീത-വാദ്യ-നൃത്തം എന്ന തൗര്യത്രയം, കൂടാതെ നിർഥക സഞ്ചാരം—ഇവ കാമജന്യമായ പത്ത് ദോഷങ്ങളുടെ സംഘം.

Verse 25

पैशून्यं साहसं द्रोह ईर्ष्यासूयार्थदूषणम् वाग्दण्डश् चैव पारुष्यं क्रोधजो ऽपि गणो ऽष्टकः

പൈശുന്യം (ചാടിപ്പറച്ചിൽ), സാഹസം (അവിവേകഹിംസ), ദ്രോഹം, ഈർഷ്യ, അസൂയ, മറ്റൊരാളുടെ ഉദ്ദേശത്തെ ദൂഷിക്കൽ, വാഗ്ദണ്ഡം, കൂടാതെ പാരുഷ്യം (കഠിനവാക്ക്)—ഇത് ക്രോധജന്യമായ അഷ്ടദോഷസംഘം.

Verse 26

अकर्मगुह्ये कौपीनं मैथुनं सङ्गतौ रतौ प्रधानं परमार्था धीः प्रज्ञानं बुद्धिचिह्नयोः

അകർമ്മത്തിന്റെ ഗുഹ്യോപദേശത്തിൽ (സന്ന്യാസരഹസ്യത്തിൽ) കൗപീനം ധരിക്കൽ വിധേയമാണ്; മൈഥുനം സംഗതിയിലും രതിയിലും (ഇന്ദ്രിയസുഖത്തിൽ) ഉൾപ്പെടുന്നു. പരമാർത്ഥത്തിന്റെ പ്രധാന തത്ത്വം പരതത്ത്വദർശനമായ ധീ; പ്രജ്ഞാനം (വിവേകജ്ഞാനം) ബുദ്ധിയുടെ ലക്ഷണമാണ്.

Verse 27

क्रन्दने रोदनाह्वाने वर्ष्म देहप्रमाणयोः आराधनं साधने स्यादवाप्तौ तोषणे ऽपि च

‘ആരാധന’ എന്ന പദം ക്രന്ദനം—കരച്ചിലും വിളിച്ചുപറച്ചിലും—എന്ന അർത്ഥത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നു; ‘വർഷ്മ’ എന്നു പറയുന്നത് ദേഹവും ദേഹപ്രമാണവും. പിന്നെയും ‘ആരാധന’ സാധനം നിർവഹിക്കൽ, അവാപ്തി (പ്രാപ്തി), കൂടാതെ തോഷണം (സന്തോഷം) എന്ന അർത്ഥങ്ങളിലും വരുന്നു.

Verse 28

रत्नं स्वजातिश्रेष्ठे ऽपि लक्ष्म चिह्नप्रधानयोः कलापो भूषणे वर्हे तूणीरे संहते ऽपि च

‘രത്ന’ എന്ന പദം സ്വന്തം വർഗ്ഗത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠ വസ്തുവിനെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘ലക്ഷ്മ’ എന്നത് അടയാളം അല്ലെങ്കിൽ പ്രധാന ലക്ഷണം. ‘കലാപ’ എന്നു പറയുന്നത് ആഭരണം, മയൂരപ്പീച്ചകളുടെ കൂട്ടം, തൂണീരം, കൂടാതെ സംഹതി/സമൂഹം എന്നും അർത്ഥം.

Verse 29

तल्पं शय्याट्टारेषु डिम्भौ तु शिशुवालिशौ स्तम्भौ स्थूणाजडीभावौ सभ्ये संसदि वै सभा

“തൽപം” എന്നത് ശയ്യ/കിടക്ക; “ശയ്യാ”യെ “അട്ടാര” എന്നും വിളിക്കുന്നു. “ഡിമ്ഭ” കുട്ടി; കൂടാതെ അപക്വൻ/മൂഢൻ (ശിശു, വാലിശ) എന്ന അർത്ഥവും. “സ്തംഭ” തൂൺ; “സ്ഥൂണാ”യും; ജഡത/സ്തബ്ധത (ജഡീഭാവം) എന്ന അർത്ഥവും. “സഭ്യ” സഭാസദൻ; “സഭാ” സംസദ്/പരിഷത്ത്/രാജസഭ।

Verse 30

किरणप्रग्रहौ रश्मी धर्माः पुण्ययमादयः ललामं पुच्छपुण्ड्राश्वभूषाप्राधान्यकेतुषु

“കിരണ”വും “പ്രഗ്രഹ”വും കിരണങ്ങളുടെ പേരുകൾ; “രശ്മി”യും കിരണം തന്നേ. “ധർമ്മ” പുണ്യം, യമൻ മുതലായ അർത്ഥങ്ങളിലും വരുന്നു. “ലലാമ” വാൽ, പുണ്ഡ്ര/തിലകം, അശ്വഭൂഷ, പ്രാധാന്യം, ധ്വജ/കേതു എന്നീ അർത്ഥങ്ങളിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നു।

Verse 31

प्रत्ययो ऽधीनशपथज्ञानविश्वासहेतुषु समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः

“പ്രത്യയ” എന്ന പദം അധീനത, ശപഥം, ജ്ഞാനം, വിശ്വാസം എന്നിവയുടെ കാരണം/ആധാരം എന്ന അർത്ഥത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നു. “സമയം” എന്നത് നിശ്ചിത ധാരണ—ശപഥം, ആചാരം, കാല-നിയമം, സിദ്ധാന്തം, പരസ്പര സംവിദ് (കരാർ) എന്നിവ.

Verse 32

अत्ययो ऽतिक्रमे कृच्छ्रे सत्यं शपथतथ्ययोः वीर्यं बलप्रभावौ च रूप्यं रूपे प्रशस्तके

“അത്യയ” എന്ന പദം അതിക്രമം എന്നും കൃച്ഛ്രം (ദുരിതം/സങ്കടം) എന്നും അർത്ഥം. “സത്യം” ശപഥവും യാഥാർത്ഥ്യസത്യവും. “വീര്യം” ബലവും പ്രഭാവം/സാമർത്ഥ്യവും. “രൂപ്യം” വെള്ളിയും പ്രശസ്തമായ (ഉത്തമ) രൂപവും.

Verse 33

दुरोदरो द्यूतकारे पणे द्यूते दुरोदरं महारण्ये दुर्गपथे कान्तारः पुन्नपुंसकं

“ദുരോദര” എന്ന പദം ചൂതുകാരൻ, പണം/പന്തയം (പണം), ചൂതാട്ടം എന്നീ അർത്ഥങ്ങളിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നു. “കാന്താര” മഹാവനം എന്നും ദുർഗമപഥം എന്നും; ഇത് പുംലിംഗവും നപുംസകലിംഗവും—ഇരുവിധ ലിംഗത്തിലും വരുന്നു.

Verse 34

यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहादिके हरिः दरो ऽस्त्रियां भये श्वभ्रे जठरः कठिने ऽपि च

യമൻ, വായു, ഇന്ദ്രൻ, ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, വിഷ്ണു, സിംഹം മുതലായ സന്ദർഭങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം “ഹരി” എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സ്ത്രീയല്ല’ (പുരുഷൻ) എന്ന അർത്ഥത്തിൽ “ദര”; ഭയത്തിലും ആഴമുള്ള കുഴി/കണ്ടകത്തിലും “ജഠര”; കൂടാതെ ‘കഠിനം/അടങ്ങാത്തത്’ എന്ന അർത്ഥത്തിലും ഈ പദം ഉപയോഗിക്കുന്നു.

Verse 35

उदारो दातृमहतोरितरस्त्वन्यनीचयोः चूडा किरीटं केशाश् च संयता मौलयस्त्रयः

ഉദാരനായ പുരുഷൻ മഹാദാതാവായി അറിയപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ വിപരീത സ്വഭാവം നീചരും അധമരും ഇടയിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ശിരോവേഷങ്ങളുടെ മൂന്ന് രൂപങ്ങൾ: ചൂഡാ (ശിഖ/ജട), കിരീടം (മകുടം), സംയതകേശം (കെട്ടി/ക്രമപ്പെടുത്തി വച്ച മുടി).

Verse 36

बलिः करोपहारादौ सैन्यस्थैर् यादिके बलं स्त्रीकटीवस्त्रबन्धे ऽपि नीवी परिपणे ऽपि च

‘ബലി’ എന്ന പദം നികുതി/ഖജാനാ അല്ലെങ്കിൽ കൈകൊണ്ട് സമർപ്പിക്കുന്ന ഉപഹാര-അർപ്പണം മുതലായ അർത്ഥങ്ങളിൽ വരുന്നു; ‘ബല’ സൈന്യത്തിന്റെ ശക്തി മുതലായ ബന്ധപ്പെട്ട അർത്ഥങ്ങളിൽ. ‘നീവീ’ സ്ത്രീയുടെ കട്ടിവസ്ത്രബന്ധം (കച്ച/കെട്ട്) എന്നും, പന്തയം/ചൂതാട്ടത്തിലെ പണം (പണം വെക്കൽ) എന്നും ഉപയോഗിക്കുന്നു.

Verse 37

शुक्रले मूषिके श्रेष्ठे सुकृते वृषभे वृषः द्यूताक्षे सारिफलके ऽप्याकर्षो ऽथाक्षमिन्द्रिये

‘വൃഷഃ’ എന്ന പദം കാമുകൻ, മൂഷികം (എലി), ശ്രേഷ്ഠൻ, സുകൃതം (പുണ്യകർമ്മം), വൃഷഭം എന്നീ അർത്ഥങ്ങളിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നു. ‘ആകർഷഃ’ ചൂതാട്ടത്തിലെ പാശയും സാരി-ഫലത്തിന്റെ വിത്തും; ‘അക്ഷം’ ഇന്ദ്രിയം (ഇന്ദ്രിയശക്തി) എന്നും പറയുന്നു.

Verse 38

ना द्यूताङ्गे च कर्षे च व्यवहारे कलिद्रुमे ऊष्णीषः स्यात् किरीटादौ कर्षूः कुल्याभिधायिनी

ചൂതാട്ടപരിഭാഷയിൽ, ‘കർഷ’ എന്ന അളവിൽ, കൂടാതെ വ്യവഹാര/നിയായപ്രയോഗത്തിൽ ‘കലി’ എന്ന പദം ഉപയോഗിക്കുന്നു; ‘കലിദ്രുമ’ (ഒരു വൃക്ഷം) എന്ന അർത്ഥത്തിലും. ശിരോഭൂഷണങ്ങളിൽ ‘ഊഷ്ണീഷ’ പാഗടി അല്ലെങ്കിൽ കിരീടം മുതലായവയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘കർഷൂ’ എന്നത് ചെറിയ കനാൽ/കുല്യാ എന്ന ജലവഴിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന പദമാണ്.

Verse 39

प्रत्यक्षे ऽधिकृते ऽध्यक्षः सूर्यवह्नी विभावसू शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः

പ്രത്യക്ഷജ്ഞാനത്തിന്റെ മേഖലയിലെ അധിഷ്ഠാതാവ് ‘അധ്യക്ഷ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; സൂര്യനും അഗ്നിയും ‘വിഭാവസു’ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ശൃംഗാരാദി രസങ്ങളിൽ ഇത് ‘രസ’ം; വിഷത്തിൽ ‘വീര്യം’ (പ്രഭാവശക്തി); ഗുണത്തിൽ ‘ഗുണം’; രഞ്ജനം/ആസക്തിയിൽ ‘രാഗം’; ദ്രവപദാർത്ഥത്തിൽ ‘ദ്രവ/രസം’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 40

तेजःपुरीषयोर्वर्च आगः पापापराधयोः छन्दः पद्ये ऽभिलासे च साधीयान् साधुवाढयोः व्यूहो वृन्दे ऽप्यहिर्वृत्रे ऽप्यग्नीन्द्वर्कास्तमोनुदः

‘വർചസ്’ എന്നത് തേജസ്സിനെയും മലത്തെയും—ഇരുവിനെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘ആഗസ്’ പാപവും അപരാധവും—ഇരുവിനെയും. ‘ഛന്ദസ്’ ഛന്ദോബദ്ധ പദ്യവും അഭിലാഷവും—ഇരുവർക്കും. ‘സാധീയാൻ’ ശ്രേഷ്ഠൻ എന്നും സാധു-വൃദ്ധി/കല്യാണവർധകൻ എന്നും. ‘വ്യൂഹ’ സംഘം/വൃന്ദം; ‘അഹി’ വൃത്രനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അഗ്നി-ഇന്ദ്ര-അർക്ക’ തമോനുദഃ, അഥവാ അന്ധകാരനാശകർ.