Adhyaya 365
Chapter 365 — क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (The Classes of Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
അഗ്നിദേവൻ കോശക്രമത്തിൽ സമൂഹ–ഭരണത്തിൽ പ്രയോഗിക്കുന്ന പദങ്ങളെ നിർവചിക്കുന്നു. രാജത്വത്തിന്റെ പടികൾ—രാജന്യ, ക്ഷത്രിയ/വിരാട്, അധീശ്വര; ചക്രവർത്തി, സാർവഭൗമ, മണ്ഡലേശ്വര—മന്ത്രിസംവിധാനം—മന്ത്രിൻ, ധീ-സചിവ, അമാത്യ, മഹാമാത്ര—എന്നിവയും; ന്യായ–രാജസ്വ മേൽനോട്ട പദങ്ങൾ—പ്രാഡ്വിവാക, അക്ഷദർശക, ഭൗരിക, കനകാധ്യക്ഷ—എന്നിവയും പറയുന്നു. അന്തഃപുര ഭരണത്തിൽ അന്തർവംശിക, സൗവിദല്ല, കഞ്ചുകിൻ, സ്ഥാപത്യ മുതലായ പദങ്ങൾ വരുന്നു. തുടർന്ന് നയശാസ്ത്രസംബന്ധ വിഷയങ്ങൾ—ശത്രു/മിത്ര/ഉദാസീന/പാർഷ്ണിഗ്രാഹ, ചാരന്മാർ–വിവരദാതാക്കൾ, തത്സമയം/വിലംബ ഫലം, ദൃശ്യ/അദൃശ്യ കാരണത്വം—വിവരിക്കുന്നു. പിന്നെ വൈദ്യശാസ്ത്ര സാങ്കേതിക നാമങ്ങൾ, വ്യാകരണത്തിലെ ലിംഗ സൂചനകൾ, ധനുർവേദത്തിൽ കവചം, വ്യൂഹ–ചക്ര–അനീക, അക്ഷൗഹിണി വരെ ഗണന, ധനുസ്–പ്രത്യഞ്ച–ശര–തൂണീർ–ഖഡ്ഗ–പരശു–കത്തി–ശക്തി–ധ്വജ തുടങ്ങിയ ആയുധനാമങ്ങൾ. അവസാനം വൈശ്യജീവിക—കൃഷി, പലിശ, വ്യാപാരം—അളവുകളും നാണയവും, ലോഹങ്ങൾ–രസ/രസായന ദ്രവ്യങ്ങൾ, കൂടാതെ ശൂദ്ര/അന്ത്യജ ശ്രേണി–തൊഴിൽ പദാവലി വഴി ഭരണത്തിനും സാമ്പത്തികത്തിനും ശില്പത്തിനും കൃത്യമായ ഭാഷ അനിവാര്യമെന്ന് കാണിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मवर्गो नाम चतुःषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः अग्निर् उवाच मूर्धाभिशिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट् राजा तु प्रणताशेषसामन्तः स्यादधीश्वरः
ഇങ്ങനെ അഗ്നി മഹാപുരാണത്തിലെ ‘ബ്രഹ്മവർഗം’ എന്ന 364-ാം അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു. ഇനി 365-ാം അധ്യായം ‘ക്ഷത്രിയ–വൈശ്യ–ശൂദ്ര വർഗങ്ങൾ’ ആരംഭിക്കുന്നു. അഗ്നി അരുളിച്ചെയ്തു—ശിരോഭിഷേകം ലഭിച്ചവൻ രാജന്യൻ; ഭുജജന്യനായ ക്ഷത്രിയൻ ‘വിരാട്’; എല്ലാ സാമന്തരും നമിക്കുന്ന രാജാവ് അധീശ്വരൻ എന്നു അറിയപ്പെടുന്നു।
Verse 2
चक्रवर्ती सार्वभौमो नृपो ऽन्यो मण्डलेश्वरः मन्त्री धीसचिवो ऽमात्यो महामात्राः प्रधानकाः
സാർവ്വഭൗമ ചക്രാധിപനെ ‘ചക്രവർത്തി’ എന്നു പറയുന്നു; പരമാധികാര രാജാവ് ‘സാർവ്വഭൗമൻ’; മറ്റൊരു തരത്തിലുള്ള രാജാവ് ‘മണ്ഡലേശ്വരൻ’ (പ്രദേശാധിപൻ). ഉപദേശകൻ മന്ത്രി; ബുദ്ധിമാൻ സെക്രട്ടറി ധീ-സചിവ; നിർവാഹക ഉദ്യോഗസ്ഥൻ അമാത്യ; പ്രധാന ഉന്നത ഉദ്യോഗസ്ഥർ മഹാമാത്രരും പ്രധാനകരും ആകുന്നു।
Verse 3
द्रष्टरि व्यवहाराणां प्राड्विवाकाक्षदर्शकौ भौरिकः कनकाध्यक्षो ऽथाध्यक्षाधिकृतौ समौ
നിയായവ്യവഹാരങ്ങളുടെ മേൽനോട്ടത്തിനായി പ്രാഡ്വിവാക (മുഖ്യ ന്യായാധികാരി)യും അക്ഷദർശക (കണക്കു പരിശോധനാധികാരി)യും വേണം. അതുപോലെ ഭൗരിക (തൂക്കം–അളവ് മേൽനോട്ടാധികാരി)യും കനകാധ്യക്ഷ (സ്വർണം/ഖജനാ മേൽനോട്ടാധികാരി)യും പദവിയിൽ സമം; അധ്യക്ഷനും അധികൃതനും അധികാരത്തിൽ സമമാണെന്ന് കണക്കാക്കുന്നു।
Verse 4
अन्तःपुरे त्वधिकृतः स्यादन्तर्वंशिको जनः सौविदल्लाः कञ्चुकिनः स्थापत्याः सौविदाश् च ते
അന്തഃപുരത്തിൽ (രാജപ്രാസാദത്തിന്റെ അന്തർഭാഗത്ത്) നിയമിതനായ മേൽനോട്ടാധികാരി അന്തർവംശികൻ (വിശ്വസ്ത നപുംസകൻ/അന്തഃപുര ഉദ്യോഗസ്ഥൻ) ആയിരിക്കണം. അവന്റെ കീഴിൽ സൗവിദല്ല സേവകർ, കഞ്ചുകിനർ (അന്തഃപുര കാവൽക്കാർ), സ്ഥാപത്യർ (നിർമാണ മേൽനോട്ടക്കാർ) കൂടാതെ സൗവിദർ (പ്രാസാദ സേവന ജീവനക്കാർ) ഉണ്ടാകും।
Verse 5
षण्डो वर्षवरस्तुल्याः सेवकार्थ्यनुजीविनः विषयानन्तरो राजा शत्रुर्मित्रमतः परं
ഷണ്ഡൻ (നപുംസകൻ) സ്ത്രീകളിൽ ശ്രേഷ്ഠയോടു തുല്യനായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു; സേവനം ചെയ്ത് ജീവിക്കുന്നവർ—സേവകരും അപേക്ഷ/യാചനയിൽ ആശ്രയിക്കുന്ന അനുജീവികളും—അവരും അതേ വിഭാഗത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. സ്വന്തം വിഷയത്തിന് (സീമയ്ക്ക്) ചേർന്നിരിക്കുന്ന രാജാവ് ശത്രു; അതിനപ്പുറത്തുള്ള രാജാവ് മിത്രൻ എന്നു കരുതപ്പെടുന്നു।
Verse 6
उदासीनः परतरः पार्ष्णिग्राहस्तु पृष्ठतः चरः स्पर्शः स्यात्प्रणिधिरुत्तरः काल आयतिः
‘ഉദാസീനൻ’ ദൂരത്ത് നില്ക്കുന്നു; ‘പാർഷ്ണിഗ്രാഹൻ’ പിന്നിൽ. ‘ചരൻ’ ‘സ്പർശ’ (സമ്പർക്കവാർത്ത) ആകുന്നു; ‘പ്രണിധി’യെ ഉത്തരദിക്കിൽ നിയോഗിക്കുന്നു. ‘കാല’വും ‘ആയതി’യും സാങ്കേതിക സംജ്ഞകളാണ്.
Verse 7
तत्कालस्तु तदात्वं स्यादुदर्कः फलमुत्तरं अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम्
‘തത്കാലം’ ഉടൻ ഫലം തരുന്നത്; ‘ഉദർക്കം’ പിന്നീടുള്ള ഫലം. ‘അദൃഷ്ടം’ അഗ്നി, ജലം മുതലായ കാരണങ്ങളിൽ നിന്നുള്ളത്; ‘ദൃഷ്ടം’ സ്വന്തം അല്ലെങ്കിൽ ശത്രുവിന്റെ ചക്ര/സേനയിൽ നിന്നുള്ള ഫലം.
Verse 8
भद्रकुम्भः पूर्णकुम्भो भृङ्गारः कनकालुका प्रभिन्नो गर्जितो मातो वमथुः करशीकरः
‘ഭദ്രകുംഭ’, ‘പൂർണ്ണകുംഭ’, ‘ഭൃംഗാര’, ‘കനകാലുകാ’, ‘പ്രഭിന്ന’, ‘ഗർജിത’, ‘മാത’, ‘വമഥു’, ‘കരശീകര’—ഇവ വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രത്യേക രോഗാവസ്ഥ/ലക്ഷണസമുച്ചയങ്ങളുടെ സാങ്കേതിക നാമങ്ങളാണ്.
Verse 9
स्त्रियां शृणिस्त्वङ्कुशो ऽस्त्री परिस्तोमः कुथो द्वयोः कर्णीरथः प्रवहणं दोला प्रेङ्खादिका स्त्रियां
‘ശൃണി’ സ്ത്രീലിംഗം. ‘അങ്കുശ’ സ്ത്രീലിംഗമല്ല (പുല്ലിംഗം). ‘പരിസ്തോമ’യും ‘കുഥ’യും ദ്വിലിംഗം (പു/നപും). ‘കർണീരഥ’യും ‘പ്രവഹണം’യും വാഹന/രഥവാചകങ്ങൾ. ‘ദോലാ’, ‘പ്രേംഖാ’ മുതലായവ സ്ത്രീലിംഗം.
Verse 10
आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः भटा योधाश् च योद्धारः कञ्चुको वारणो ऽस्त्रियां
‘ആധോരണാ’, ‘ഹസ്തിപകാ’, ‘ഹസ്ത്യാരോഹാ’, ‘നിഷാദിനഃ’—ഇവ ആനപ്പടയാളി/മഹാവത് എന്നർത്ഥമുള്ള പദങ്ങൾ. ‘ഭടാ’, ‘യോധാഃ’, ‘യോദ്ധാരഃ’—സൈനികർ/യോദ്ധാക്കൾ. ‘കഞ്ചുക’യും ‘വാരണ’യും—ആനയുടെ നാമങ്ങൾ; ഇവ സ്ത്രീലിംഗമല്ല (പു/നപും).
Verse 11
शीर्षण्यञ्च शिरस्त्रे ऽथ तनुत्रं वर्म दंशनं आमुक्तः प्रतिमुक्तश् च पिनद्धश्चापिनद्धवत्
‘ശീർഷണ്യ’യും ‘ശിരസ്ത്ര’വും ശിരസ്സിന്റെ സംരക്ഷണത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അതുപോലെ ‘തനുത്ര’, ‘വർമ’, ‘ദംശന’ എന്നിവ ദേഹകവചത്തിന്റെ നാമങ്ങളാണ്. കവചധാരണത്തിൽ ‘ആമുക്ത’ം ധരിച്ചതും, ‘പ്രതിമുക്ത’ം അഴിച്ചുമാറ്റിയതും, ‘പിനദ്ധ’ം കെട്ടിപ്പുറപ്പിച്ചതും, ‘അപിനദ്ധവത്’ കെട്ടാത്തതുപോലെ ശിഥിലമായതുമെന്നർത്ഥം.
Verse 12
व्यूहस्तु बलविन्यासश् चक्रञ्चानीकमस्त्रियां एकेभैकरथा त्र्यश्वाः पत्तिः पञ्चपदातिकाः
‘വ്യൂഹം’ എന്നത് സൈന്യത്തിന്റെ തന്ത്രപരമായ ബലവിന്യാസമാണ്. സൈനിക പദപ്രയോഗത്തിൽ ‘ചക്രം’യും ‘അനീകം’യും പ്രമാണമായ നിരവിന്യാസങ്ങളായി പറയുന്നു. ഒരു അടിസ്ഥാന ഘടകത്തിൽ ഒരു ആന, ഒരു രഥം, മൂന്ന് കുതിരകൾ; ‘പത്തി’ എന്നാൽ അഞ്ചു പാദാതികളുടെ സംഘം.
Verse 13
पत्त्यङ्गैस्त्रिगुणैः सर्वैः क्रमादाख्या यथोत्तरं सेनामुखं गुल्मगणौ वाहिनी पृतना चमूः
ഈ എല്ലാ സൈന്യഘടനകളിലും ഓരോ ഘടകവും (പത്ത്യംഗം) ക്രമമായി മൂന്നിരട്ടിയായി വർധിക്കുന്നു. ക്രമാനുസാരം പേരുകൾ—സേനാമുഖം, ഗുല്മം, ഗണം, വാഹിനി, പൃതനാ, ചമൂ.
Verse 14
अनीकिनी दशानीकिन्यो ऽक्षोहिण्यो गजादिभिः धनुः कोदण्ड+इष्वासौ कोटिरस्याटनी स्मृता
പത്ത് ‘അനീകിനി’കൾ ചേർന്ന്, ആന മുതലായ ദളങ്ങളോടുകൂടി, ഒരു ‘അക്ഷൗഹിണി’ ആകുന്നു. അതിൽ ധനുസ്സുകളുടെ എണ്ണം—കോദണ്ഡവും ഇഷ്വാസവും ഉൾപ്പെടെ—ഒരു കോടി എന്നു പറയുന്നു; ഈ മാനഗണന ‘ആടനി’ എന്ന പേരിൽ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 15
नस्तकस्तु धनुर्मध्यं मौर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः पृषत्कवाणविशिखा अजिह्मगखगाशुगाः
ധനുസ്സിന്റെ മദ്ധ്യഭാഗം ‘നസ്തക’ എന്നു പറയുന്നു. ധനുര്ജ്യ ‘മൗർവീ’ അല്ലെങ്കിൽ ‘ജ്യാ’; ഝംകാരധ്വനി ഉളവാക്കുന്ന ജ്യ ‘ശിഞ്ജിനീ’; ജ്യയ്ക്ക് ‘ഗുണ’ എന്ന പേരും ഉണ്ട്. അമ്പുകൾ ‘പൃഷത്’, ‘കവാണ’, ‘വിശിഖാ’ എന്നും; കൂടാതെ ‘അജിഹ്മ’, ‘ഗ’, ‘ഖഗ’, ‘ആശുഗ’ എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 16
तूणोपासङ्गतूणीरनिषङ्गा इषुधिर्द्वयोः असिरृष्टिश् च निस्त्रिंशः करवालः कृपालःकृपाणवत्
‘തൂണ’, ‘ഉപാസംഗ’, ‘തൂണീര’, ‘നിഷംഗ’—ഇവ തൂണീരം/അമ്പുതൊട്ടി (അതിന്റെ ഭേദങ്ങൾ) സൂചിപ്പിക്കുന്ന നാമങ്ങൾ; ‘ഇഷുധി’ എന്ന പദവും ഇരുവിധ അർത്ഥത്തിൽ, അതായത് തൂണീരംയും ശരം-ധാരക പാത്രവും, ഉപയോഗിക്കുന്നു. ധാരായുധങ്ങളിൽ ‘അസി’യും ‘ഋഷ്ടി’യും (വാൾ, കുന്തം/ഭാലം), ‘നിസ്ത്രിംശ’, ‘കരവാല’, ‘കൃപാല’, ‘കൃപാണ’—ഇവ എല്ലാം വാൾസദൃശ ആയുധനാമങ്ങളാണ്.
Verse 17
सरुः खड्गस्य सुष्टौ स्यादीली तु करपालिका द्वयोः कुठारः सुधितिः छुरिका चासिपुत्रिका
‘സരു’ ഖഡ്ഗത്തിന്റെ നാമം; ‘സുഷ്ടി’യും ഖഡ്ഗം തന്നേ. ‘ഈലീ’ എന്നു പറയുന്നത് കൈയിൽ ധരിക്കുന്ന കരപാലിക—കപാലപാത്രം. ദ്വയാർത്ഥത്തിൽ—‘കുഠാര’ കുഠാരം/കോടാലി; ‘സുധിതി’ കത്തി/ഖഞ്ജരം; ‘ചുരികാ’യേ ‘ആസിപുത്രികാ’ (ചെറിയ കത്തി, “വാളിന്റെ പുത്രി”) എന്നും പറയുന്നു.
Verse 18
प्रासस्तु कुन्तो विज्ञेयः सर्वला तोमरो ऽस्त्रियां वैतालिका बोधकरा मागधा वन्दिनस्तुतौ
‘പ്രാസ’ എന്നത് ‘കുന്ത’ എന്നു ഗ്രഹിക്കണം. ‘സർവലാ’ ‘തോമര’ എന്നതിന്റെയും നാമമാണ്. സ്ത്രീലിംഗത്തിൽ ‘വൈതാലികാ’, ‘ബോധകരാ’, ‘മാഗധാ’—ഇവ വന്ദിനി/സ്തുതികാരി (ചാരണി)യെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘വന്ദിൻ’യും ‘സ്തുതി’യും—പ്രശംസ (സ്തവം) എന്നതിനുള്ള നാമങ്ങൾ.
Verse 19
संशप्तकास्तु समयात्सङ्ग्रामादनिवर्तिनः पताका वैजयन्ती स्यात्केतनं धजमिस्त्रियां
‘സംശപ്തകർ’ എന്നു പറയുന്നത് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത് യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് പിന്നോട്ടു മടങ്ങാത്തവർ. ‘പതാക’യെ ‘വൈജയന്തീ’ എന്നും വിളിക്കുന്നു; ‘കേതനം’ ‘ധജ’ എന്നും പറയുന്നു—ഇവ (വ്യാകരണപരമായി) സ്ത്രീലിംഗ പദങ്ങളാണ്.
Verse 20
अहं पूर्वमहं पूर्वमित्यहंपूर्विका स्त्रियां अहमहमिका सास्याद्यो ऽहङ्कारः परस्परम्
“ഞാൻ ആദ്യം, ഞാൻ ആദ്യം”—ഇത്തരം പ്രവൃത്തി സ്ത്രീസന്ദർഭത്തിൽ ‘അഹംപൂർവികാ’ എന്നു പറയുന്നു; ‘അഹമഹമികാ’ എന്നാൽ പരസ്പരം ‘ഞാൻ-ഞാൻ’ എന്നു മത്സരിച്ച് തമ്മിൽ വിരോധം സൃഷ്ടിക്കുന്ന അഹങ്കാരം തന്നെയാണ്.
Verse 21
शक्तिः पराक्रमः प्राणः शौर्यं स्थानसहोबलं मूर्छा तु कश्मलं मोहो ऽप्यवर्मद्दस्तु पीडनं
ശക്തി എന്നത് ദേഹസാമർത്ഥ്യം; പരാക്രമം ശക്തമായ പരിശ്രമം; പ്രാണൻ ജീവവായു; ശൗര്യം വീര്യം; സ്ഥാനം സ്ഥിരത/ആസനം; സഹോ സഹനശക്തി; ബലം ദേഹബലം. മൂർച്ച അചേതനാവസ്ഥ; കശ്മലം വിഷാദജന്യ ദൈന്യം; മോഹം ഭ്രമം; അവർമദ്ദം പീഡനരൂപമായ വേദനാജനക ക്ലേശം.
Verse 22
अभ्यवस्कन्दनन्त्वभ्यासादनं विजयो जयः निर्वासनं संज्ञपनं सारणं प्रतिघातनं
അഭ്യവസ്കന്ദനം എന്നത് പെട്ടെന്നുള്ള പാഞ്ഞുകയറ്റം/ആക്രമണം; അഭ്യാസാദനം എന്നത് ആവർത്തിച്ച സമ്മർദ്ദത്തിലൂടെ ക്ഷയിപ്പിക്കൽ; വിജയം, ജയവും—വിജയത്തിന്റെ ഭേദങ്ങൾ. നിർവാസനം ശത്രുവിനെ പുറത്താക്കൽ; സംജ്ഞാപനം കീഴടക്കി അംഗീകാരത്തിലാക്കൽ; സാരണം ചിതറിച്ച് ഓടിക്കൽ; പ്രതിഘാതനം പ്രത്യാഘാതം/പ്രതിരോധം—ഇവയാണ് തന്ത്രപ്രവർത്തനങ്ങൾ.
Verse 23
स्यात्पञ्चता कालधर्मो दिष्टान्तः प्रलयो ऽत्ययः विशो भूमिस्पृषो वैश्या वृत्तिर्वर्तनजीवने
‘പഞ്ചതാ’ എന്നത് മരണം—പഞ്ചഭൂതത്വത്തിലേക്ക് ലയിക്കൽ. ‘കാലധർമ്മം’ എന്നത് കാലത്തിന്റെ നിയമം. ‘ദിഷ്ടാന്തം’, ‘പ്രളയം’, ‘അത്യയം’ എന്നിവ വിനാശം/വിപത്ത് സൂചിപ്പിക്കുന്ന പദങ്ങൾ. ‘വിശഃ’ എന്നത് വൈശ്യരെ; അവർ ‘ഭൂമിസ്പൃശഃ’—ഭൂമിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു (കൃഷി മുതലായ) ജീവിക്കുന്നവർ. ‘വൃത്തി’ എന്നത് ഉപജീവനം—സ്വവൃത്തിയാൽ ജീവിക്കൽ.
Verse 24
कृष्यादिवृत्तयो ज्ञेयाः कुसीदं वृद्धिजीविका उद्धरो ऽर्थप्रयोगः स्यात्कणिशं सस्यमञ्जरी
കൃഷി മുതലായ വൃത്തികൾ (ഉപജീവന മാർഗങ്ങൾ) അറിയേണ്ടതാണ്. ‘കുസീദം’ എന്നത് പലിശയാൽ ജീവിക്കൽ (സൂദു). ‘ഉദ്ധാര’ എന്നത് അർത്ഥപ്രയോഗം—ധനം മുൻകൂർ നൽകൽ/വിനിയോഗം. ‘കണിശം’ എന്നത് ധാന്യശസ്യങ്ങളുടെ കതിര്/മഞ്ജരി.
Verse 25
किंशारुः सस्यशूकं स्यात् स्तम्बो गुत्सस्तृणादिनः धाम्यं व्रीहिः स्तम्बकरिः कडङ्गरो वुपं स्मृतं
‘കിംശാരു’ എന്നത് ശസ്യത്തിന്റെ ശൂകമുള്ള കതിര്/തല. ‘സ്തംബ’ എന്നത് പുല്ല് മുതലായവയുടെ കൂട്ടം. ‘ധാമ്യ’ എന്നത് നെല്ല് (വ്രീഹി) എന്നതിനൊരു പേര്. ‘സ്തംബകരി’ എന്ന പദവും പ്രയോഗത്തിലുണ്ട്. ‘കടംഗര’ എന്നതിന് ‘വുപ’ എന്ന പര്യായനാമം സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 26
माषादयः शमीधान्ये शुकधान्ये यवादयः तृणधान्यानि नीवाराः शूर्पं प्रस्फोटनं स्मृतं
മാഷം മുതലായ പയർവർഗങ്ങൾ ‘ശമീ-ധാന്യം’ എന്നു; യവം മുതലായവ ‘ശുക-ധാന്യം’ എന്നു പറയുന്നു. നീവാര (കാട്ടരി) ‘തൃണ-ധാന്യം’ ആയി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു; ശൂർപം (വിന്നോവിങ് കൊട്ട) പരമ്പരയായി ‘പ്രസ്ഫോടനം’ എന്നു സ്മൃതം.
Verse 27
स्यूतप्रसेवौ कण्डोलपिटौ कटकिनिञ्जकौ समानौ रसवत्यान्तु पाकस्थानमहानसे
‘സ്യൂത’യും ‘പ്രസേവ’യും സമാനാർത്ഥങ്ങൾ; അതുപോലെ ‘കണ്ഡോല’–‘പിട’, ‘കടകിൻ’–‘നിഞ്ജക’ എന്നിവയും തുല്യപദങ്ങൾ. രസവതീ (അടുക്കളാസന്ദർഭം)യിൽ പാചകസ്ഥലം ‘പാക-സ്ഥാനം’; വലിയ അടുക്കള ‘മഹാനസ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു.
Verse 28
पौरोगवस्तदध्यक्षः सूपकारास्तु वल्लवाः आरालिका आन्धसिकाः सूदा औदनिका गुणाः
പൗരോഗവൻ അതിന്റെ അധ്യക്ഷൻ; കൂടാതെ സൂപകാരർ (പാചകർ)യും വല്ലവർ (ഗോപാലകർ/പശുപാലകർ)യും. ആരാലികർ (ചട്നി-മസാല നിർമ്മാതാക്കൾ), ആന്ധസികർ (രസം/സോസ് തയ്യാറാക്കുന്നവർ), സൂദർ (അടുക്കള സേവകർ), ഔദനികർ (ചോറ് വേവിക്കുന്നവർ)—ഇവർ എല്ലാം സ്ഥാപനത്തിന്റെ പ്രവർത്തകസമൂഹം (ഗുണാഃ) ആയി സ്മൃതം.
Verse 29
क्लीवे ऽम्बरीषं भ्राष्टो ना कर्कर्यालुर्गलन्तिका आलिञ्जरः स्यान्मणिकं सुषवी कृषजीरके
നപുംസക ലിംഗത്തിൽ ‘അംബാരീഷ’ എന്ന പദം; ‘ഭ്രാഷ്ട’ പുംലിംഗം. ‘കർക്കര്യാ’, ‘ആലു’, ‘ഗലന്തികാ’ എന്നീ നാമങ്ങൾ; ‘ആലിഞ്ജര’ എന്നും പര്യായം. കൃഷ്ണജീരകത്തിന് (കറുത്ത ജീരകം) ‘മണിക’ ‘സുഷവീ’ എന്നീ പേരുകൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു.
Verse 30
आरनालस्तु कुल्माषं वाह्लीकं हिङ्गु रामठं निशा हरिद्रा पीता स्त्री खण्डे मत्स्यण्डिफाणिते
‘ആരനാല’ കുല്മാഷ (പുളിച്ച കഞ്ഞി/കിണ്വിച്ച പയർതയ്യാരി)യുടെ മറ്റൊരു പേരാണ്. ‘വാഹ്ലീക’ ഹിംഗു (കായം) ആകുന്നു; അത് ‘രാമഠ’ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ‘നിശാ’ ഹരിദ്ര (മഞ്ഞൾ); ‘പീതാ’ ‘സ്ത്രീ’ എന്നും അതിന്റെ നാമങ്ങൾ. ‘ഖണ്ഡ’ മത്സ്യണ്ഡീ-ഫാണിത (ശർക്കര/മൊലാസിസ് വകഭേദം) എന്നതിന്റേ പേര്.
Verse 31
कूर्चिका क्षिरविकृतिः स्निग्धं मसृणचिक्कणं पृथुकः स्याच्चिपिटको धाना भ्रष्टयवास्त्रियः
കൂർചികാ പാൽജന്യമായ ഒരു ക്ഷീരവികൃതിയാണ്; അത് സ്നിഗ്ധം, മസൃണം, ചിക്കണം (മൃദുവും മിനുക്കമുള്ളതും) എന്നു വിവരണം. പൃഥുകം ചപ്പറ്റിയ ധാന്യം; അതുപോലെ ചിപിടകം, ധാനാ, മൂന്നു പ്രാവശ്യം വറുത്ത യവകണങ്ങൾ (ഭ്രഷ്ട-യവ) എന്നിവയും (പേരുകൾ).
Verse 32
जेमनं लेप आहारो माहेयी सौरभी च गौः युगादीनाञ्च बोढारो युग्यप्रसाङ्ग्यशाटकाः
ജേമനം, ലേപം, ആഹാരം—ഇവ പദങ്ങൾ; അതുപോലെ മാഹേയീ, സൗരഭീ എന്നിവ ഗൗ (പശു)-വിന്റെ പേരുകൾ. നുകം മുതലായവ വഹിക്കുന്നവ ‘ബോധാര’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; കൂടാതെ ‘യുഗ്യ’, ‘പ്രസാങ്ഗ്യ’, ‘ശാടക’ എന്നീ മറ്റു സംജ്ഞകളും ഉണ്ട്.
Verse 33
चिरसूता वष्कयणी धेनुः स्यान्नवसूतिका सन्धिनी वृषभाक्रान्ता वेहद्गर्भोपघातिनी
പശുവിന് പറയുന്ന പേരുകൾ—(1) ചിരസൂതാ: ഏറെ മുമ്പ് പ്രസവിച്ചതു; (2) വഷ്കയണീ: കറക്കുന്നതിൽ ദോഷം/തടസ്സമുള്ളതു; (3) നവസൂതികാ: പുതുതായി പ്രസവിച്ചതു; (4) സന്ധിനീ: വീണ്ടും ഗർഭധാരണത്തിലേക്ക് ചേർന്നതു/ഋതുമതി അല്ലെങ്കിൽ ഗർഭിണി; (5) വൃഷഭാക്രാന്താ: കാള കയറിയതു; (6) വെഹദ്-ഗർഭോപഘാതിനീ: വന്ധ്യയോ ഗർഭഹാനി/ഗർഭപാതം സംഭവിച്ചതോ.
Verse 34
पण्याजीवो ह्य् आपणिको न्यासश्चोपनिधिः पुमान् विपणो विक्रयः सङ्ख्या सङ्ख्येये ह्य् आदश त्रिषु
വ്യാപാരജീവിയായവൻ ‘ആപണിക’ (കടക്കാരൻ/വ്യാപാരി) എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ന്യാസവും ഉപനിധിയും—ഏല്പിച്ച നിക്ഷേപവും മറഞ്ഞ നിക്ഷേപവും സംബന്ധിച്ച് (ഉത്തരവാദിയായ) വ്യക്തിയെയും സൂചിപ്പിക്കുന്ന പദങ്ങളാണ്. വ്യാപാരം ‘വിപണ’, വിൽപ്പന ‘വിക്രയ’, എണ്ണം ‘സംഖ്യാ’; എണ്ണാവുന്നതിൽ ‘പത്ത്’നെ ‘ആദശ’ എന്നു പറയുന്നു (മൂന്നു വചനങ്ങളിലും).
Verse 35
विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्ययोः संख्यार्थे द्विबहुत्वे स्तस्तासु चानवतेः स्त्रियः
‘ഇരുപത്’ മുതൽ ആരംഭിക്കുന്ന സംഖ്യാവാചകങ്ങൾ എല്ലായ്പ്പോഴും ഏകവചനമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ സംഖ്യാർത്ഥത്തിൽ, എണ്ണപ്പെടുന്ന വസ്തുവുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അവ ദ്വിവചനത്തിലും ബഹുവചനത്തിലും മാത്രമേ വരൂ; അവയിൽ ‘തൊണ്ണൂറ്’ വരെ സ്ത്രീലിംഗമാണ്.
Verse 36
पङ्क्तेः शतसहस्रादि क्रमाद्दशगुणोत्तरं मानन्तु लाङ्गुलिप्रस्थैर् गुञ्जाः पञ्चाद्यमाषकः
പങ്ക്തി എന്ന ഏകകത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് ഭാരമാനങ്ങൾ ക്രമമായി പത്തിരട്ടിയായി വർധിക്കുന്നു—പിന്നീട് ശതം, സഹസ്രം മുതലായവയും യഥാക്രമം. ഈ രീതിയിൽ ലാങ്ഗുലി-പ്രസ്ഥ മാനപ്രകാരം അളന്ന അഞ്ചു ഗുഞ്ജാ (വിത്തുകൾ) ചേർന്നതാണ് ആദിമ മാഷകം.
Verse 37
ते षोडशाक्षः कर्षो ऽस्त्री पलं कर्षचतुष्टयम् सुवर्णविस्तौ हेम्नो ऽक्षे कुरुविस्तस्तु तत्पले
പതിനാറ് അക്ഷ ചേർന്നാൽ ഒരു കർഷം; നാല് കർഷം ചേർന്നാൽ ഒരു പലം. സ്വർണ്ണ-മാനത്തിൽ (സുവർണവിസ്ത) ഹേമത്തിന്റെ കണക്കെടുപ്പ് അക്ഷ-പ്രമാണപ്രകാരം; കുരു-വിസ്തയുടെ കണക്കെടുപ്പ് പല-പ്രമാണപ്രകാരം എന്നു സ്മൃതം.
Verse 38
तुला स्त्रियां पलशतं भारः स्याद्विंशतिस्तुलाः कार्षापणः कार्षिकः स्यात् कार्षिके ताम्रिके पणः
തുലാ (സ്ത്രീലിംഗം) നൂറ് പലം; ഭാരമെന്നത് ഇരുപത് തുലാ. കാർഷാപണത്തെ കാർഷികമെന്നും പറയുന്നു; കാർഷിക മാനത്തിൽ താമ്ര നാണയത്തെ ‘പണ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു.
Verse 39
द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थमृथक्थं धनं वसु रीतिः स्त्रियामारकूटो न स्त्रियामथ ताम्रकम्
‘ദ്രവ്യം’ എന്നതിന് പര്യായങ്ങൾ—വിത്തം, സ്വാപതേയം (സ്വന്തധനം), രിക്ഥം (അനന്തരാവകാശം), പൃഥക്ഥം (വേർതിരിച്ച സ്വത്ത്), ധനം, വസു. ‘രീതി’ സ്ത്രീലിംഗം; ‘ആരകൂട’ സ്ത്രീലിംഗമല്ല; ‘താമ്രകം’യും സ്ത്രീലിംഗമല്ല.
Verse 40
शुल्वमौदुम्बरं लौहे तीक्ष्णं कालांयसायसी क्षारः काचो ऽथ चपलो रसः सूतश् च पारदे
ശുല്വം (ചെമ്പ്), ഔദുംബര-ലോഹം, ലൗഹം, തീക്ഷ്ണം (സ്റ്റീൽ), കാലായസം, ആയസീ; കൂടാതെ ക്ഷാരം, കാചം (കണ്ണാടി); പിന്നെ ചപലം (അഭ്രകം), രസം (പാരദം) ಮತ್ತು സൂതം—ഇവയെല്ലാം പാരദ (ക്വിക്സിൽവർ) സംബന്ധമായി എണ്ണപ്പെടുന്നു.
Verse 41
गरलं माहिषं शृङ्गं त्रपुसीसकपिच्चटं हिण्डीरो ऽब्धिकफः फेणो मधूच्छिष्टन्तु सिक्थकम्
വിഷത്തെ ‘ഗരല’ എന്നു പറയുന്നു; എരുമയുടെ കൊമ്പ് ‘മാഹിഷ-ശൃംഗ’; ടിൻ ‘ത്രപു’; ലെഡ് ‘സീസക’; ‘പിച്ചട’ എന്നത് ഒരു പ്രത്യേക ഖനിജ/മണ്ണുപദാർത്ഥം; കടൽനുര ‘ഹിണ്ഡീര’ം, അതിനെ ‘അബ്ധികഫ’ അല്ലെങ്കിൽ ‘ഫേണ’ എന്നും വിളിക്കുന്നു; തേൻ അവശിഷ്ടം ‘മധൂച്ഛിഷ്ട’ം—അതായത് ‘സിക്ഥക’ (തേനീച്ചമോം).
Verse 42
रङ्गवङ्गे पिचुस्थूलो कूलटी तु मनःशिला यवक्षारश् च पाक्यः स्यात् त्वक्क्षीरा वंशलोचनाः
ടിൻയും ലെഡും പഞ്ഞിക്കട്ടിപോലെ കട്ടിയുള്ള കണരൂപത്തിൽ (പിചുസ്ഥൂല) സ്വീകരിക്കണം; ‘കൂലടീ’യും ‘മനഃശിലാ’ (റിയൽഗർ)യും കൂടി പറയുന്നു. ‘യവക്ഷാര’ം പാകം ചെയ്ത് (ദഹനം/സാരം എടുക്കൽ വഴി) തയ്യാറാക്കണം. അതുപോലെ ക്ഷീരസ്രാവിയായ തൊലികൾ (ത്വക്-ക്ഷീരാ)യും ‘വംശലോചന’ (മുള-മന്ന)യും ഉപയോഗ്യമാണ്.
Verse 43
वृषला जधन्यजाः शूद्राश्चाण्डालान्त्याश् चशङ्कराः कारुः शिल्पी संहतैस्तैर् द्वयोः श्रेणिः सजातिभिः
വൃഷലർ, താഴ്ന്നജന്മക്കാർ, ശൂദ്രർ, ചാണ്ഡാലർ, അന്ത്യർ, കൂടാതെ ശങ്കര (മിശ്രജാതി) വിഭാഗങ്ങൾ—ഇവരിൽ കാരു (കരകൗശലക്കാരൻ)യും ശില്പിയും ഉൾപ്പെടുന്നു. അവർ തങ്ങളുടെ സമജാതി കൂട്ടങ്ങളോടൊപ്പം ഒന്നിച്ചു ചേർന്ന് രണ്ട് ‘ശ്രേണി’കൾ (ഗിൽഡുകൾ) രൂപപ്പെടുത്തുന്നു.
Verse 44
रङ्गाजीवश्चित्रकरस्त्वष्टा तक्षा च वर्धकिः नाडिन्धमः स्वर्णकारो नापितान्तावसायिनः
ഇവരിൽ വർണ്ണപ്രവൃത്തിയാൽ ജീവിക്കുന്നവൻ, ചിത്രകാരൻ, ത്വഷ്ടാ (ലോഹം ഒഴുക്കി രൂപപ്പെടുത്തുന്ന കരകൗശലക്കാരൻ), തക്ഷ (മരപ്പണിക്കാരൻ)യും വർധകി (നിർമ്മാതാവ്)യും ഉൾപ്പെടുന്നു; കൂടാതെ നാഡിന്ധമ (നാളി/പൈപ്പ് നിർമ്മാതാവ്), സ്വർണ്ണകാരൻ, നാപിതൻ (ക്ഷൗരികൻ) 그리고 അന്താവസായി (താഴ്ന്ന നിലയിലെ സമാപന/സേവനവൃത്തി)കളും ഉൾപ്പെടുന്നു.
Verse 45
जावालः स्यादजाजीवो देवाजीवस्तु देवलः जायाजीवस्तु शैलूषा भृतको भृतिभुक्तथा
ആടുകളെ വളർത്തി ജീവിക്കുന്നവൻ ‘ജാവാല’; ദേവസേവ/ക്ഷേത്രസേവയാൽ ജീവിക്കുന്നവൻ ‘ദേവല’. ഭാര്യയുടെ വരുമാനത്തിൽ ജീവിക്കുന്നവൻ ‘ശൈലൂഷ’; വേതനത്തിൽ ജീവിക്കുന്നവൻ ‘ഭൃതക’ (കൂലിക്കാരൻ) എന്നു പറയുന്നു.
Verse 46
विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतश् च पृथग्जनः विहीनोपसदो जाल्मो भृत्ये दासेरचेटकाः
അത്തരം വ്യക്തി അധഃപതിതസ്ഥിതിയുള്ളവൻ, പാമരൻ, നീചൻ, പ്രാകൃതൻ; സാധാരണ ജനൻ; സംസ്കാരരഹിതൻ, സംഗദോഷത്താൽ ബഹിഷ്കൃതൻ, അധമൻ—ഭൃത്യൻ, ദാസൻ, ചേടകൻ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 47
पटुस्तु पेशलो दक्षो मृगयुर्लुब्धकः स्मृतः चाण्डालस्तु दिवाकीर्तिः पुस्तं लेप्यादिकर्मणि
‘പടു’, ‘പേശല’, ‘ദക്ഷ’ എന്നീ പദങ്ങൾ നിപുണൻ/കൗശലവാൻ എന്നർത്ഥം. വേട്ടക്കാരൻ ‘മൃഗയു’ എന്നും ‘ലുബ്ധക’ എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ചാണ്ഡാല’നെ ‘ദിവാകീർത്തി’ എന്നും പറയുന്നു. ‘പുസ്തം’ ലേപനം മുതലായ പൂശൽപ്രവൃത്തികളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 48
पञ्चालिका पुत्रिका स्याद्वर्करस्तरुणः पशुः मञ्जूषा पेटकः पेडा तुल्यसाधारणौ समौ प्रतिमा स्यात् प्रतिकृतिर्वर्गा ब्रह्मादयः स्मृताः
‘പഞ്ചാലിക’യെ ‘പുത്രിക’ (പാവ/പ്രതിമ) എന്നും പറയുന്നു. ‘വർക്കര’ എന്നത് യുവ മൃഗം. പെട്ടി/സന്ദൂകം ‘മഞ്ജൂഷാ’, ‘പേടക’, ‘പേഡാ’ എന്നും വിളിക്കുന്നു. ‘തുല്യ’യും ‘സാധാരണ’വും ‘സമ’ (സമം) എന്നർത്ഥത്തിൽ സമാനപദങ്ങൾ. ‘പ്രതിമ’യെ ‘പ്രതികൃതി’ എന്നും പറയുന്നു. ‘വർഗാഃ’ എന്നു പറയുന്നത് ബ്രഹ്മാദി ദേവസമൂഹങ്ങളെയാണെന്ന് ഗ്രഹിക്കണം।
Frequently Asked Questions
It codifies precise technical vocabulary across governance (kingly grades, ministers, judges, treasury roles), Dhanurveda (formations from patti upward, akṣauhiṇī reckoning, armour and weapon synonyms), and economy (trade, coinage, and standardized weights).
By treating correct worldly nomenclature—administration, war-ethics, livelihood, and craft—as dharmic knowledge revealed by Agni, it frames competent action (pravṛtti) as a support for righteous order and thus a preparatory ground for inner discipline leading to mukti.