Adhyaya 363
KoshaAdhyaya 36329 Verses

Adhyaya 363

Chapter 363: नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (Groups of terms for Men, Brahmins, Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)

അഗ്നിദേവൻ കോശക്രമത്തിൽ മുൻ അധ്യായത്തിലെ ഭൂമി/വനം/ഔഷധിവർഗ്ഗങ്ങളെന്ന പരിസ്ഥിതി വിഭാഗങ്ങളിൽ നിന്ന് മാറി മനുഷ്യകേന്ദ്രിത വർഗ്ഗീകരണം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. തുടക്കത്തിൽ “പുരുഷൻ”, “സ്ത്രീ”, “വധു” എന്നിവയുടെ പര്യായങ്ങൾ, തുടർന്ന് സാമൂഹ്യ-നൈതികമായി അടയാളപ്പെടുത്തിയ സ്ത്രീതരങ്ങൾ, ബന്ധുത്വ-വംശവിഭാഗങ്ങൾ (സപിണ്ഡ/സനാഭ, ഗോത്രം, ബന്ധുക്കൾ), കൂടാതെ ഗൃഹസ്ഥ തിരിച്ചറിയലിലെ ഭർത്താവ്–ഭാര്യ പദജോടികൾ വരുന്നു. പിന്നെ ഗർഭം, ജനനം/പ്രജനനം സംബന്ധമായ പദങ്ങൾ, ദേഹാവസ്ഥകളും വൈകല്യങ്ങളും, രോഗനാമങ്ങൾ—പ്രത്യേകിച്ച് കുഷ്ഠാദി ചർമ്മരോഗങ്ങളും ശ്വാസ/ക്ഷയ രോഗങ്ങളും—കൂടാതെ ശുക്രം, മാംസം, മേദസ്, ശിരകൾ തുടങ്ങിയ ദേഹദ്രവ്യങ്ങളും വിവരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അസ്ഥി-അംഗപ്രത്യംഗങ്ങൾ, വ്യാകരണ ലിംഗപ്രയോഗ സൂചനകൾ, അര-ഗുഹ്യം മുതൽ തോളുകൾ, നഖങ്ങൾ, കഴുത്തുപ്രദേശം, മുടി വരെ ശരീരഭാഗ പദസമ്പത്ത് വിശദമായി നൽകുന്നു. അവസാനം അങ്കുലം, വിതസ്തി, രത്നി/അരത്നി അളവുകൾ, അലങ്കാരം-വേഷം, ആഭരണങ്ങൾ, വസ്ത്ര-തന്തു പദങ്ങൾ, പരിമാണ-ആകൃതി-ഘടനാരൂപങ്ങൾ എന്നിവ സംഗ്രഹിച്ച്, കൃത്യനാമകരണത്തിലൂടെ ലോകവിദ്യയെ ധർമ്മജ്ഞാനമായി വ്യക്തമാക്കുന്നു।

Shlokas

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे भूमिवनौषध्यादिवर्गा नाम द्विषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्रिषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गाः अग्निर् उवाच नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गान्वक्ष्ये ऽथ नामतः नरः पञ्चजना मर्त्य यद्योषावंला वधूः

ഇങ്ങനെ അഗ്നി മഹാപുരാണത്തിൽ ‘ഭൂമി, വനം, ഔഷധി മുതലായവയുടെ പദവർഗങ്ങൾ’ എന്ന അധ്യായം മൂന്നു നൂറ്റി അറുപത്തിരണ്ടാമത്തേതാണ്. ഇനി ആരംഭിക്കുന്നു മൂന്നു നൂറ്റി അറുപത്തിമൂന്നാമത്തെ അധ്യായം—‘നരൻ, ബ്രാഹ്മണൻ, ക്ഷത്രിയൻ, വൈശ്യൻ, ശൂദ്രൻ എന്നിവയുടെ പദവർഗങ്ങൾ’. അഗ്നി അരുളിച്ചെയ്തു—ഇനി ഞാൻ നാമങ്ങളോടെ ഈ പദവർഗങ്ങൾ പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ‘പുരുഷൻ’—നര, പഞ്ചജന, മർത്ത്യ; ‘സ്ത്രീ’—യദ്യോഷാ, അവംലാ; ‘വധു/ഭാര്യ’—വധൂ.

Verse 2

कान्तार्थिनी तु या याति सङ्केतं साभिसारिका कुलटा पुंश् चल्यसती नग्निका स्त्री च कोटवी

കാന്തനെ ആഗ്രഹിച്ച് മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച സംഗേതസ്ഥാനത്തേക്ക് പോകുന്ന സ്ത്രീയെ ‘അഭിസാരികാ’ എന്നു പറയുന്നു. അവളെ ‘കുലടാ’, ‘പുംശ്ചലീ’, ‘അസതീ’ എന്നും വിളിക്കുന്നു; ചില പ്രയോഗങ്ങളിൽ ‘നഗ്നികാ’, ‘കോടവീ’ എന്നും പറയുന്നു.

Verse 3

कात्यायन्यर्धवृद्धा या सैरिन्ध्री परवेश्मगा असिक्री स्यादवृद्धा या मलिनी तु रजस्वला

വയസ്സിൽ ‘അർധവൃദ്ധാ’ (അർധപ്രൗഢ) ആയ സ്ത്രീ ‘കാത്യായനീ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; പരഗൃഹത്തിലേക്ക് (ആശ്രിത/സേവികയായി) പോകുന്നവൾ ‘സൈരിന്ധ്രീ’. ഇനിയും പ്രൗഢയല്ലാത്തവൾ ‘അസിക്രീ’; രജസ്വലായ സ്ത്രീ ‘മലിനീ’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 4

वारस्त्री गणिका वेश्या भ्रातृजायास्तु यातरः ननान्दा तु स्वसा पत्युः सपिण्डास्तु सनाभयः

‘വാരസ്ത്രീ’ എന്നത് ഗണിക/വേശ്യയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘ഗണികാ’, ‘വേശ്യാ’ എന്നും അതേ അർത്ഥം. സഹോദരന്റെ ഭാര്യ ‘യാതരാ’. ഭർത്താവിന്റെ സഹോദരി ‘നനാന്ദാ’. ഒരേ പിണ്ഡ-പരമ്പരയിൽപ്പെട്ടവർ ‘സപിണ്ഡ’; ഒരേ നാഭി-ബന്ധത്തിലുള്ളവർ (ഒരേ ഗർഭരേഖ) ‘സനാഭ’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 5

समानोदर्यसोदर्यसगर्भसहजास्समाः सगोत्रबान्धवज्ञातिबन्धुस्वस्वजनाः समाः

ഒരേ ഉദരബന്ധമുള്ളവർ, ഒരേ മാതാവിൽ ജനിച്ചവർ (സോദര്യർ), ഒരേ ഗർഭ-പരമ്പരയിലുള്ളവർ, സഹജർ (സഹജാതർ) — ഇവരെല്ലാം സമാനരായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അതുപോലെ ഒരേ ഗോത്രത്തിലുള്ളവർ, ബാന്ധവർ, ജ്ഞാതികൾ, ബന്ധുക്കൾ, സ്വജനങ്ങൾ — ഇവരും സമാനരായി പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 6

दम्पती जम्पती भार्यापती जायापती च तौ गर्भाशयो जरायुः स्यादुल्वञ्च कललो ऽस्त्रियां

ആ രണ്ടുപേർ (ഭർത്താവ്–ഭാര്യ) ദമ്പതീ, ജമ്പതീ, ഭാര്യാപതീ, ജായാപതീ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ഗർഭത്തിന്റെ ആശ്രയം ‘ഗർഭാശയം’; ഗർഭാവരണം/അപര ‘ജരായു’; കൂടാതെ ‘ഉല്വ’യും ‘കലല’വും സ്ത്രീ-ബന്ധിത (ഗർഭാവസ്ഥ) പ്രസംഗത്തിൽ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 7

गर्भो भ्रुण इमौ तुल्यौ क्लीवं शण्डो नपुंसकम् स्यादुत्तानशया डिम्भा बालो माणवकः स्मृतः

‘ഗർഭ’വും ‘ഭ്രൂണ’വും—ഇവ രണ്ടും സമാനാർത്ഥങ്ങൾ. ‘ക്ലീബ’, ‘ശണ്ഡ’, ‘നപുംസക’—സന്താനോത്പാദനത്തിന് അശക്തനായ പുരുഷനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പുറംചായ്ന്നുകിടക്കുന്ന ശിശു ‘ഡിംഭ’; ‘ബാല’നെ ‘മാണവക’ (കുമാരൻ) എന്നു കരുതുന്നു.

Verse 8

पिचिण्डिलो वृहत्कुक्षिरवभ्रटो नतनासिके विकलाङ्गस्तु पोगण्ड आरोग्यं स्यादनामयम्

ശരീരം ചുരുങ്ങിയ/കട്ടപിടിച്ച രൂപമുള്ളവൻ ‘പിചിണ്ഡില’; വലിയ വയറുള്ളവൻ ‘വൃഹത്കുക്ഷി’; മുടിനാശം/തലമുടി കേടുള്ളവൻ ‘അവഭ്രട’; താഴ്ന്ന മൂക്കുള്ളവൻ ‘നതനാസിക’. അവയവവൈകല്യമുള്ളവനും ഗലഗണ്ഡം (പോഗണ്ഡ) ബാധിച്ചവനും—ഇവർക്കു ‘ആരോഗ്യം’, അഥവാ ‘അനാമയം’ (രോഗരഹിതത്വം) എന്നു പറയുന്നു.

Verse 9

स्यादेडे वधिरः कुब्जे गडुलः कुकरे कुनिः क्षयः शोषश् च यक्ष्मा च प्रतिश्यायुस्तु पीनसः

‘ഏഡ’ എന്ന അവസ്ഥയിൽ വ്യക്തി ‘വധിര’ (കേൾവിക്കുറവ്) ആകുന്നു; ‘കുബ്ജ’യിൽ കൂനൻ; ‘ഗഡുല’യിൽ ജഡത/അംഗവൈകല്യം; ‘കുകര’യിൽ ‘കുനി’ (ചുരുക്കം/ലംഗടിത്തം) ഉണ്ടാകുന്നു. ‘ക്ഷയ’, ‘ശോഷ’, ‘യക്ഷ്മാ’—ഇവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട നാമങ്ങൾ; ‘പ്രതിശ്യായ’ (ജലദോഷം) ന് ‘പീനസ’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 10

स्त्री क्षुत्क्षुतं क्षयं पुंसि कासस्तु क्षवथुः पुमान् शोथस्तु श्वयथुः शोफः पादस्फोटो विपादिका

സ്ത്രീലിംഗത്തിൽ തുമ്മലിന് ‘ക്ഷുത്ക്ഷുതം’ എന്നും, പുംലിംഗത്തിൽ ‘ക്ഷയം’ എന്നും പറയുന്നു. ‘കാസ’ (ചുമ) പുംലിംഗം; ‘ക്ഷവഥു’ (തുമ്മൽ)യും പുംലിംഗം. ‘ശോഥ’ (വീക്കം) എന്നതിന് ‘ശ്വയഥു’യും ‘ശോഫ’വും പദങ്ങളാണ്; ‘പാദസ്ഫോട’ (കാലിലെ പൊട്ടൽ/പൊള്ള) ‘വിപാദികാ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു.

Verse 11

किलासं सिध्नकच्छान्तु पाम पामा विचर्चिका कोठो मण्डलकं कुष्ठं श्वित्रे द्रुर् नामकार्शसी

കിലാസം, സിധ്നകം, കച്ചം, പാമം, പാമാ, വിചർച്ചികാ, കോഠം, മണ്ഡലകം, കുഷ്ഠം, ശ്വിത്രം, ദ്രുഃ, നാമകാർശസീ—ഇവ ത്വക്‌രോഗങ്ങളുടെ നാമങ്ങളാണ്.

Verse 12

अनाहस्तु विबन्धः स्याद्ग्रहणी रुक्प्रवाहिका वीजवीर्येन्द्रयं शुक्रं पललं क्रव्यमामिषं

‘അനാഹ’യെ ‘വിബന്ധ’ (അവരോധം/മലബന്ധം) എന്നും പറയുന്നു. (മറ്റുള്ളവ) ഗ്രഹണി, രുക്-പ്രവാഹികാ (വേദനയോടെയുള്ള അതിസാരം/അമാശയം). കൂടാതെ: വീജം, വീര്യം, ഇന്ദ്രിയം, ശുക്രം, പലലം, ക്രവ്യം, ആമിഷം.

Verse 13

वुक्काग्रमांसं हृदयं हन्मेदस्तु वपा वसा पश्चाद्ग्रीवा शिरा मन्या नाडी तु धमनिः शिरा

വൃക്കയുടെ അഗ്രഭാഗത്തിലെ മാംസം ‘വുക്കാഗ്ര-മാംസം’; ഹൃദയം ‘ഹൃദയം’; താടിപ്രദേശത്തിലെ മേദസ് ‘ഹൻ-മേദസ്’; ഓമെന്റം ‘വപാ’; കൊഴുപ്പ് ‘വസാ’; കഴുത്തിന്റെ പിൻഭാഗം ‘പശ്ചാദ്-ഗ്രീവാ’; ശിര ‘ശിരാ’; കഴുത്തിന്റെ പാർശ്വ/നപാ സ്ഥലം ‘മന്യാ’; നാളികാരൂപമായ മാർഗം ‘നാഡീ’; ശിരയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ ധമനി ‘ധമനീ’.

Verse 14

तिलकं क्तोम मस्तिष्कं द्रूषिका नेत्रयोर्मलम् अन्त्रं पुरी तद्गुल्मस्तु प्लीहा पुंस्य् अथ वस्नसा

‘തിലകം’ നെറ്റിയിലെ ചിഹ്നം; ‘ക്തോമ’ ഇവിടെ ‘ശിരസ്’ (തല) എന്നർത്ഥം; ‘മസ്തിഷ്കം’ മസ്തിഷ്കം. ‘ദ്രൂഷികാ’ കണ്ണിലെ മലം/സ്രാവം. ‘അന്ത്രം’ ആന്ത്രങ്ങൾ; ‘പുരീ’ മല; ‘ഗുല്മ’ ഉദരത്തിലെ കട്ട/ഗുച്ചം; ‘പ്ലീഹാ’ പ്ലീഹ; ‘വസ്നസാ’ പുരുഷേന്ദ്രിയം/പൗരുഷം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 15

स्नायुः स्त्रियां कालखण्डयकृती तु समे इमे स्यात् कर्पूरः कपालो ऽस्त्री कीकसङ्कुल्यमस्थि च

‘സ്നായു’ എന്ന പദം സ്ത്രീലിംഗം. ‘കാലഖണ്ഡ’യും ‘യകൃതീ’യും ഉഭയലിംഗം (സാമാന്യലിംഗം). ‘കർപ്പൂര’, ‘കപാല’, ‘കീകസങ്കുല്യ’, ‘അസ്ഥി’ എന്നിവ സ്ത്രീലിംഗമല്ല (പ്രയോഗത്തിൽ പും/നപുംസകം).

Verse 16

स्याच्छरीरास्थ्नि कङ्कालः पृष्ठास्थ्नि तु कशेरुका शिरो ऽस्थनि करोटिः स्त्री पार्श्वास्थनि तु पर्शुका

ശരീരത്തിലെ അസ്ഥികളുടെ സമുച്ചയത്തെ ‘കങ്കാലം’ എന്നു പറയുന്നു. പൃഷ്ഠസ്ഥികൾ ‘കശേരുകാ’ (മേരുദണ്ഡം) എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ശിരോസ്ഥി സ്ത്രീലിംഗത്തിൽ ‘കരോടി’ എന്നും, പാർശ്വസ്ഥികൾ ‘പർശുകാ’ (വാരിയെല്ലുകൾ) എന്നും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.

Verse 17

अङ्गं प्रतीको ऽवयवः शरीरं वर्ष्म विग्रहः कटो ना श्रोणिफलकं कटिः श्रोणिः ककुद्मती

അവയവത്തെ ‘അംഗം’ എന്നും; ശരീരഭാഗത്തെ ‘പ്രതീകം’ അല്ലെങ്കിൽ ‘അവയവം’ എന്നും പറയുന്നു. ദേഹം ‘ശരീരം’, ‘വർഷ്മ’ അല്ലെങ്കിൽ ‘വിഗ്രഹം’ എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു. കടി/നടുവ് ‘കട’ അല്ലെങ്കിൽ ‘നാ’; ശ്രോണിഹഡ്ഡ് ‘ശ്രോണിഫലകം’; നടുവ് ‘കടി’; ശ്രോണി ‘ശ്രോണി’യെ ‘കകുദ്മതി’ എന്നും പറയുന്നു.

Verse 18

पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीवे तु जघनं पुरः कूपकौ तु नितम्बस्थौ द्वयहीने ककुन्दरे

സ്ത്രീയുടെ കടി/ശ്രോണിയുടെ പിന്ന്ഭാഗത്തെ ‘നിതംബം’ എന്നു പറയുന്നു; ക്ലീബനിൽ അതേ ‘ജഘനം’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. നിതംബങ്ങളിൽ ഉള്ള രണ്ടു കുഴികളെ ‘കൂപകം’ എന്നും, ആ ജോടി ഇല്ലാത്തിടത്തെ ‘കകുന്ദരം’ എന്നും പറയുന്നു.

Verse 19

स्त्रियां स्फिचौ कटिप्रोथावुपस्थो वक्ष्यमाणयोः भगं योनिर्द्वयोः शिश्नो मेढ्रो मेहनशेफसी

സ്ത്രീയിൽ നിതംബങ്ങളെ ‘സ്ഫിച്’ എന്നു പറയുന്നു; നടുവ് ‘കടി’ എന്നും, ശ്രോണിയിലെ ഉയർച്ച ‘പ്രോഥ’ എന്നും; ജനനപ്രദേശം ‘ഉപസ്ഥ’ എന്നും പറയുന്നു. ഇരുലിംഗങ്ങളിലും സ്ത്രീഅംഗം ‘ഭഗ’യും ‘യോനി’യും; പുരുഷഅംഗം ‘ശിശ്ന’, ‘മേഢ്ര’, ‘മേഹന’, ‘ശേഫസ്’ എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 20

पिचिण्डकुक्षी जठरोदरं तुन्दं कुचौ स्तनौ चूचुकन्तु कुचाग्रं स्यान्न ना क्रोडं भुजान्तरम्

‘കുക്ഷി’ (ഇത് ‘പിചിണ്ഡ’ എന്നും പറയുന്നു) ഉദരം/വയറ് സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘ജഠര’യും ‘ഉദര’വും വയറിന്റെ പേരുകളാണ്; ‘തുന്ദ’ എന്നാൽ സ്ഥൂലോദരം (തൊണ്ട). ‘കുച’യും ‘സ്തന’വും സ്തനങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘ചൂചുക’ സ്തനാഗ്രം (നിപ്പിൾ), ‘കുചാഗ്ര’വും സ്തനത്തിന്റെ അഗ്രഭാഗം തന്നെയാണ്. ‘ക്രോഡ’ ഭുജങ്ങൾക്കിടയിലെ സ്ഥലം, അഥവാ കക്ഷം/കൈക്കുഴി.

Verse 21

स्कन्धो भुजशिरो ऽंशो ऽस्त्री सन्धी तस्यैव जत्रुणी पुनर्भवः कररुहो नखो ऽस्त्री नखरो ऽस्त्रियां

സ്കന്ധ, ഭുജശിര, അംശ—ഇവ സ്ത്രീലിംഗമല്ല. ‘സന്ധി’യും അതേ ലിംഗത്തിൽ തന്നെ ഗണ്യമാണ്. ‘ജത്രുണീ’ സ്ത്രീലിംഗം. ‘പുനർഭവ’ പുംലിംഗം. ‘കരരുഹ’യും ‘നഖ’യും സ്ത്രീലിംഗമല്ല; ‘നഖര’ നപുംസകലിംഗത്തിൽ പ്രയോഗിക്കുന്നു.

Verse 22

प्रदेशतालगोकर्णास्तर्जन्यादियुते तते अङ्गुष्ठे सकनिष्ठे स्याद्वितस्तिर्द्वादशाङ्गुलः

പ്രദേശ, താല, ഗോകർണ എന്നീ അളവുകൾ തർജനീ മുതലായ വിരലുകളോടെ നീട്ടി എടുക്കുമ്പോൾ, അങ്കുഷ്ഠത്തിൽ നിന്ന് കനിഷ്ഠ വരെ ഉള്ള വ്യാപ്തി ‘വിതസ്തി’ എന്നു പറയുന്നു; അത് പന്ത്രണ്ട് അങ്കുലത്തിന് തുല്യം.

Verse 23

पाणौ च पेटप्रतलप्रहस्ता विस्तृताङ्गुलौ बद्धमुष्टिकरो रत्निररत्निः स कनिष्ठवान्

‘പാണി’ (തുറന്ന കൈപ്പത്തി)യെ ‘പേട’, ‘പ്രതല’, ‘പ്രഹസ്ത’ എന്നും വിളിക്കുന്നു. വിരലുകൾ വിരിച്ചാൽ ‘വിസ്തൃതാംഗുല’; മുഷ്ടി മുറുക്കിയാൽ ‘ബദ്ധമുഷ്ടികര’. ‘രത്നി’യെ ‘അരത്നി’ എന്നും പറയുന്നു; ഇത് കനിഷ്ഠവിരൽ വരെ എത്തുന്ന അളവാണ്.

Verse 24

कम्बुग्रीवा त्रिरेखा सावटुर्घाटा कृकाटिका अधः स्याच्चिवुकञ्चौष्ठादथ गण्डौ गलो हनुः

ശംഖസദൃശമായ കഴുത്ത് ‘കംബുഗ്രീവാ’; മൂന്ന് രേഖകളുള്ള കഴുത്ത് ‘ത്രിരേഖാ’. കഴുത്തിന്റെ പിന്നാമ്പുറം/പശ്ചകപാല പ്രദേശം ‘സാവടുർഘാടാ’, കഴുത്ത്-സന്ധി ‘കൃകാടികാ’. താഴെ ക്രമത്തിൽ: താടി ‘ചിവുക’, അധരപ്രദേശം ‘ചൗഷ്ഠ’, തുടർന്ന് കവിൾ ‘ഗണ്ഡ’, കഴുത്ത്/കണ്ഠം ‘ഗല’, താടിയെല്ല് ‘ഹനു’.

Verse 25

अपाङ्गौ नेत्रयोरन्तौ कटाक्षो ऽपाङ्गदर्शने चिकुरः कुन्तलो बालः प्रतिकर्म प्रसाधनम्

കണ്ണുകളുടെ പുറം കോണുകൾ ‘അപാങ്ഗ’ എന്നു പറയുന്നു; അപാങ്ഗത്തിൽ നിന്ന് നോക്കൽ—ചായ്ന്ന ദൃഷ്ടി—‘കടാക്ഷ’. മുടി ‘ചികുര’ അല്ലെങ്കിൽ ‘കുന്തല’; ‘ബാല’ എന്നും മുടിയെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ശൃംഗാരസംബന്ധ പ്രവർത്തികൾ ‘പ്രതികർമ്മ’; അലങ്കാരം ‘പ്രസാധന’ എന്നും പറയുന്നു.

Verse 26

आकाल्पवेशौ नेपथ्यं प्रत्यक्षं खेलयोगजम् चूडामणिः शिरोरत्नं तरलो हारमध्यगः

ആകല്പവും വേഷവും നേപഥ്യം (വേദിയിലെ വസ്ത്രസജ്ജ) ആകുന്നു; പ്രത്യക്ഷ അലങ്കാരം ഖേളയോഗത്തിൽ നിന്നു പ്രകടമാകുന്നു. ചൂഡാമണി ശിരോരത്നം; തരലൻ ഹാരമദ്ധ്യസ്ഥമായ തൂക്കുരത്നം.

Verse 27

कर्णिका तालपत्रं स्याल्लम्बनं स्याल्ललन्तिका मञ्जीरो नूपुरं पादे किङ्किणी क्षुद्रघण्टिका

കർണികാ, താളപത്രം എന്നിവ കർണാഭരണത്തിന്റെ പേരുകൾ; ലംബനം, ലലന്തികാ എന്നിവ തൂങ്ങുന്ന അലങ്കാരത്തിന്റെ പദങ്ങൾ. പാദത്തിൽ മഞ്ജീരം, നൂപുരം എന്നിവ കാൽവള; കിങ്കിണീ ചെറിയ ഘണ്ടികാരൂപ അലങ്കാരം.

Verse 28

दैर्घ्यमायाम आरोहः परिणाहो विशालता पटच्चरं जीर्णवस्त्रं संव्यानञ्चोत्तरीयकम्

ദൈർഘ്യം ‘ആയാമം’ എന്നും; ഉയരം ‘ആരോഹം’ എന്നും; ചുറ്റളവ് ‘പരിണാഹം’ എന്നും; വ്യാപ്തി ‘വിശാലത’ എന്നും പറയുന്നു. ‘പടച്ചരം’ ജീർണവസ്ത്രം; ‘സംവ്യാനം’ (ചുറ്റിപ്പിടിക്കുന്ന വസ്ത്രം) ‘ഉത്തരീയകം’ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു.

Verse 29

रचना स्यात् परिस्पन्द आभोगः परिपूर्णता समुद्गकः सम्पुटकः प्रतिग्राहः पतद्ग्रहः

രചനയുടെ ഭേദങ്ങൾ—പരിസ്പന്ദം (കമ്പന-ചലനം), ആഭോഗം (പൂർണ്ണ വ്യാപ്തി), പരിപൂർണ്ണത (സമ്പൂർണ്ണ നിറവ്), സമുദ്ഗകം (പെട്ടിപോലുള്ള ആവരണം), സമ്പുടകം (ഇരട്ടപ്പെട്ടി/ക്യാപ്സ്യൂൾ-രൂപ ആവരണം), പ്രതിഗ്രാഹം (പ്രതിഗ്രഹണപാത്രം), പതദ്ഗ്രഹം (വീഴുന്നതിനെ പിടിക്കുന്ന പാത്രം).

Frequently Asked Questions

Precision of nomenclature: the chapter standardizes synonym sets across social identity (kinship/gotra), medical description (skin diseases, wasting disorders, rhinitis), anatomy (vessels, organs, bones), and metrology (vitasti = 12 aṅgulas; ratni/aratni).

By treating correct naming and classification as dharmic discipline: accurate vocabulary supports right ritual usage, clear legal/kinship understanding, and reliable medical description—aligning worldly competence (Bhukti) with ordered dharma conducive to Mukti.

Human and female-type terms; kinship/lineage sets; conjugal and reproductive vocabulary; disability and disease lists (notably skin ailments); bodily substances and vessels; skeletal/body-part nomenclature; measures of length; and adornment/clothing/ornament terms.