Adhyaya 362

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नानार्थवर्गा नमैकषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः भूमिवनौषध्यादिवर्गाः अग्निर् उवाच वक्ष्ये भूपुराद्रिवनौषधिसिंहादिनर्गकान् भूरनन्ता कक्षमा धात्री क्ष्माप्याकुः स्याद्धरित्र्यपि

ഇങ്ങനെ ആഗ്നേയ മഹാപുരാണത്തിലെ ‘നാനാർത്ഥവർഗാഃ’ എന്ന മൂന്നു നൂറ്റി അറുപത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇനി മൂന്നു നൂറ്റി അറുപത്തിരണ്ടാം അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു—ഭൂമി, വനം, ഔഷധി മുതലായ വർഗങ്ങൾ. അഗ്നി പറഞ്ഞു: ഭൂമി, നഗരം, പർവ്വതം, വനം, ഔഷധികൾ, സിംഹം മുതലായ പദവർഗങ്ങളുടെ പര്യായങ്ങൾ ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കും. ‘ഭൂ’ (പൃഥ്വി) അനന്താ, കക്ഷമാ, ധാത്രീ, ക്ഷ്മാ, ആകു, കൂടാതെ ഹരിത്രീ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു.

Verse 2

मृन्मृत्तिका प्रशस्ता तु मृत्सा मृत्स्ना च मृत्तिका जगत्त्रपिष्टपं लोकं भुवनं जगती समा

മണ്ണിനെ ‘മൃൻ’ എന്നും വിളിക്കുന്നു; ‘മൃത്തികാ’യ്ക്ക് ‘പ്രശസ്താ’, ‘മൃത്സാ’, ‘മൃത്സ്നാ’ എന്ന പേരുകളും ഉണ്ട്. ‘ജഗത്’ എന്നതിന് ‘ത്രപീഷ്ടപം’, ‘ലോകം’, ‘ഭുവനം’, ‘ജഗതീ’, ‘സമാ’ എന്നീ പര്യായങ്ങൾ പറയുന്നു.

Verse 3

अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः सरणिः पद्धत्तिः पद्या वर्तन्येकपदीति च

‘അയനം’, ‘വർത്മ’, ‘മാർഗം’, ‘അധ്വാ’, ‘പന്താ’, ‘പദവീ’, ‘സൃതി’, ‘സരണി’, ‘പദ്ധതി’, ‘പദ്യാ’, ‘വർതനി’, ‘ഏകപദീ’—ഇവയെല്ലാം ‘പാത/മാർഗം’ എന്ന അർത്ഥത്തിലാണ്.

Verse 4

पूः स्त्री पुरीनगर्यौ वा पात्तनं पुटभेदनम् स्थानीयं निगमो ऽन्यत्तु यन्मूलनगरात्पुरम्

‘പൂഃ’ എന്ന പദം സ്ത്രീലിംഗമാണ്; അതിനെ ‘പുരീ’ അല്ലെങ്കിൽ ‘നഗരീ’ എന്നും പറയുന്നു. വാസസ്ഥലം ‘പാട്ടനം’ എന്നും ‘പുടഭേദനം’ എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രാദേശിക ഭരണകേന്ദ്രം ‘സ്ഥാനീയം’; മറ്റൊരു വിഭാഗം ‘നിഗമം’; എന്നാൽ മൂലനഗരത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചതോ അതിനെ ആശ്രയിച്ചതോ ആയ പട്ടണം ‘പുരം’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 5

तच्छाखानगरं वेशो वेश्याजनसमाश्रयः आपणस्तु निषद्यायां विपणिः पण्यवीथिका

ഉപനഗരം ‘ശാഖാനഗരം’ എന്നു പറയുന്നു. ‘വേശ’ എന്നത് വേശ്യജനങ്ങൾ താമസിക്കുന്ന പ്രദേശം. ‘ആപണ’ എന്നത് ഇരുന്ന് ഇടപാട് നടത്തുന്ന കട/സ്ഥലം; ‘വിപണി’ വിപണി/മാർക്കറ്റ്; ‘പണ്യവീഥികാ’ ചരക്കുകളുടെ തെരുവ്—ബസാർ വഴിയാണ്.

Verse 6

रथ्या प्रतोली विशिखा स्याच्चयो वप्रमस्त्रियां प्राकारो वरणः शालः प्राचीरं प्रान्ततो वृतिः

‘രഥ്യാ’ രഥങ്ങൾ പോകുന്ന മുഖ്യപാത; ‘പ്രതോലീ’ തോരണസഹിതമായ ദ്വാരഗൃഹം; ‘വിശിഖാ’ ഉപവീഥി/ചെറുവഴി. ‘ചയ’ കൂമ്പാരമാക്കിയ മണ്ണുമേട്/തട; ‘വപ്ര’ ഉയർത്തിയ മണ്ണുകൊട്ടാരം (റാംപാർട്ട്). സ്ത്രീലിംഗപ്രയോഗത്തിൽ ‘പ്രാകാര’ത്തെ ‘വരണ’ ‘ശാല’ എന്നും പറയുന്നു; ‘പ്രാചീര’ വാസസ്ഥലത്തിന്റെ പുറംഅറ്റത്തിലെ അതിരുവേലി/ആവരണം ആണ്.

Verse 7

भित्तिः स्त्री कुह्यमेडूकं यदन्तर्नस्तकीकसं वासः कूटो द्वयोः शाला सभा सञ्जवनन्त्विदम्

‘ഭിത്തി’ മതിൽ. ‘സ്ത്രീ’ സ്ത്രീ/നാരി. ‘കുഹ്യ’ എന്നതിന് തവള എന്നും അർത്ഥമുണ്ട്. അകത്ത് സ്ഥാപിച്ചതിനെ ‘നസ്തകീകസം’ എന്നു പറയുന്നു. ‘വാസ’ വാസസ്ഥലം. ‘കൂട’ ശിഖരം. ‘ശാല’ (അഥവാ ‘സഭ’) സഭാഗൃഹം. ഇതിനെ ‘സഞ്ജവനം’ എന്നും വിളിക്കുന്നു.

Verse 8

चतुःशालं मुनीनान्तु पर्णशालोटजो ऽस्त्रियां चैत्यमायतनन्तुल्ये वाजिशाला तु मन्दुरा

മുനികൾക്കായി നാലു ശാലകളുള്ള വാസസ്ഥലം ‘ചതുഃശാല’ എന്നു പറയുന്നു. ഇലകളാൽ നിർമ്മിച്ച കുടിൽ ‘പർണശാല’ (അതുപോലെ ‘ഓടജ’ എന്നും; നപുംസകം) എന്നു വിളിക്കുന്നു. സ്ത്രീലിംഗത്തിൽ ‘ചൈത്യ’സദൃശമായ ദേവാലയം ‘ആയതനം’; ‘വാജിശാല’ എന്നാൽ ‘മന്ദുരാ’—കുതിരകളുടെ اصطബൽ/അശ്വശാല.

Verse 9

हर्म्यादि धनिनां वासःप्रासादो देवभूभुजां स्त्री द्वार्द्वारं प्रतीहारः स्याद्वितर्दिस्तु वेदिका

ഹർമ്യം മുതലായവ ധനികരുടെ വാസസ്ഥലം; പ്രാസാദം ദേവന്മാരുടെയും രാജാക്കന്മാരുടെയും ഭവനം. ‘സ്ത്രീ’ വാതിൽചട്ടം, ‘ദ്വാരദ്വാരം’ പ്രവേശവാതിൽ; ‘പ്രതീഹാര’ വാതിൽകാവൽക്കാരൻ; ‘വിതർദി’ വേദികാസമമായ ഉയർന്ന പീഠം.

Verse 10

कपोतपालिकायन्तु विटङ्कं पुं नपुंसकं कवाटमवरन्तुल्ये निःश्रेणिस्त्वधिरोहिणी

‘കപോതപാലികാ’ എന്ന പദം ‘വിറ്റങ്ക’യെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘വിറ്റങ്ക’ പദം പുംലിംഗത്തിലും നപുംസകത്തിലും ഉപയോഗിക്കുന്നു. ‘കവാട’ വാതിൽപ്പാളി/കിവാട്, അത് ‘അവരന്തു’വിന്റെ പര്യായം. ‘നിഃശ്രേണി’യെ ‘അധിരോഹിണീ’ എന്നും പറയുന്നു—കയറാനുള്ള ഏണി/പടികൾ.

Verse 11

सम्मार्जनी शोधनी स्यात् सङ्करो ऽवकरस् तथा अद्रिगोत्रिगिरिग्रावा गहनं काननं वनं

‘സമ്മാർജനീ’യെ ‘ശോധനീ’ എന്നും വിളിക്കുന്നു (ശുചീകരണ ചൂല/ഉപകരണം). ‘സങ്കര’യെ ‘അവകര’ എന്നും പറയുന്നു (മാലിന്യം). ‘അദ്രി, ഗോത്രി, ഗിരി, ഗ്രാവാ’—പർവ്വതം/ശിലയെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന പദങ്ങൾ; ‘ഗഹനം, കാനനം, വനം’—ഘനവനം/അരണ്യം.

Verse 12

आरामः स्यादुपवनं कृत्रिमं वनमेव यत् स्यादेतदेव प्रमदवनमन्तःपुरोचितं

ആരാമം എന്നത് ഉപവനം—കൃത്രിമമായി ഒരുക്കി അലങ്കരിച്ച വനോദ്യാനം. ഇതേ ഉപവനത്തെയാണ് ‘പ്രമദവനം’ എന്നു വിളിക്കുന്നത്; അത് അന്തഃപുരത്തിന് (അകത്തളത്തിന) യോജ്യമെന്നു പറയുന്നു.

Verse 13

वीथ्यालिरावलिः पङ्क्तिश्रेणीलेखास्तु राजयः वानस्पत्यः फलैः पुष्पात्तैरपुष्पाद्वनस्पतिः

‘വീഥി, ആലി, ആവലി’—ഇവ നിര/ശ്രേണിയുടെ പേരുകൾ; ‘പങ്ക്തി, ശ്രേണി, ലേഖാ’—ഇവയും രേഖകൾ (രാജയഃ) എന്നു പറയുന്നു. ഫലം ധരിക്കുന്നതു ‘വാനസ്പത്യ’; പുഷ്പത്തിൽ നിന്ന് ഫലം തരുന്നതു ‘വൃക്ഷ’; പുഷ്പമില്ലാതെ ഫലം തരുന്നതു ‘വനസ്പതി’.

Verse 14

ओषध्यः फलपाकान्ताः पलाशी द्रुद्रुमागमाः स्थाणु वा ना ध्रुवः शङ्कुः प्रफुल्लोत्फुल्लसंस्फुटाः

ഫലം പാകമായി പരിപാകം പ്രാപിക്കുന്ന ഔഷധികൾ, വിശാലപത്രങ്ങളുള്ള ലത/സസ്യങ്ങൾ, പുതുതായി മുളച്ച വൃക്ഷങ്ങൾ—ഇവ (ലക്ഷണങ്ങൾ); അതുപോലെ തടി/തുമ്പ് അല്ലെങ്കിൽ അചലസ്തംഭം, സ്ഥിരമായ കൂട്ട്/ചിഹ്നം, പൂർണ്ണമായി വിരിഞ്ഞ് തുറന്ന സസ്യങ്ങളും।

Verse 15

पलाशं छदनं पर्णमिध्ममेधः समित् स्त्रियां बोधिद्रुमश् चलदलो दधित्थग्राहिमन्मथाः

‘പലാശ’ വൃക്ഷത്തിന് മറ്റു നാമങ്ങൾ—ഛദന, പർണ, ഇധ്മ, മേധ, സമിത്, സ്ത്രീയാം, ബോധിദ്രുമ, ചലദല, ദധിത്ത, ഗ്രാഹി, മന്മഥ।

Verse 16

तस्मिन् दधिफलः पुष्पफलदन्तशठावपि उडुम्बरे हेमदुग्धः कोविदारे द्विपत्रकः

ആ (പലാശ) വൃക്ഷത്തിന് പര്യായങ്ങൾ—ദധിഫല, പുഷ്പഫല, ദന്ത, ശഠാ. ഉദുംബരത്തിന് ‘ഹേമദുഗ്ധ’ എന്നും, കോവിദാരത്തിന് ‘ദ്വിപത്രക’ എന്നും പര്യായം।

Verse 17

सप्तपर्णो विशालत्वक् कृतमालं सुवर्णकः आरेवतव्याधिघातसम्पाकचतुरङ्गुलाः

സപ്തപർണ, വിശാലത്വക്, കൃതമാലം, സുവർണക, ആരേവത, വ്യാധിഘാത, സമ്പാക, ചതുരംഗുല—ഇവ ഔഷധദ്രവ്യങ്ങളുടെ (നാമങ്ങൾ) ആകുന്നു।

Verse 18

स्याज्जम्बीरे दन्तशठो वरुणे तिक्तशावकः पुत्रागे पुरुषस्तुङ्गः केशरो देववल्लभः

ജംബീര (നാരങ്ങ/സിട്രൺ) എന്നതിനുള്ള പര്യായം ‘ദന്തശഠ’; വരുണയ്ക്ക് ‘തിക്തശാവക’; പുത്രാഗയ്ക്ക് ‘പുരുഷസ്തുങ്ഗ’, ‘കേശര’, ‘ദേവവല്ലഭ’ എന്നീ പര്യായങ്ങൾ।

Verse 19

पारिभद्रे निम्बतरुर्मन्दारः पारिजातकः वञ्जुलश्चित्रकृच्चाथ द्वौ पीतनकपीतनौ

പാരിഭദ്രാദി വിഭാഗത്തിൽ നിംബവൃക്ഷം, മന്ദാരം, പാരിജാതകം, വഞ്ജുലം, ചിത്രകൃത്; കൂടാതെ പീതനകം, പീതനം എന്ന രണ്ടു ഭേദങ്ങളും പറയുന്നു।

Verse 20

आम्रातके मधूके तु गुडपुष्पमधुद्रुमौ पीलौ गुडफलः स्रंसी नादेयी चाम्बुवेतसः

ആമ്രാതകത്തിനും മധൂകവൃക്ഷത്തിനും ‘ഗുഡപുഷ്പ’ ‘മധുദ്രുമ’ എന്ന പേരുകൾ. പീലുവൃക്ഷത്തിന് ‘ഗുഡഫല’, ‘സ്രംസി’, ‘നാദേയീ’, ‘അംബുവേതസ’ എന്നീ പര്യായങ്ങൾ പറയുന്നു।

Verse 21

शोभाञ्जने शिग्रुतीक्ष्णगन्धकाक्षीरमोचकाः रक्तो ऽसौ मधुशिग्रुः स्यादरिष्टः फेणिलः समौ

‘ശോഭാഞ്ജന’ത്തിന് ശിഗ്രു, തീക്ഷ്ണഗന്ധ, കാക്ഷീരമോചക, രക്തശിഗ്രു എന്നീ പര്യായങ്ങൾ. ഇത് ‘മധുശിഗ്രു’ എന്നും പ്രസിദ്ധം; ‘അരിഷ്ട’ ‘ഫേണില’ എന്നിവയും സമനാമങ്ങൾ ആകുന്നു।

Verse 22

गालवःशावरो लोध्रस्तिरीटस्तिल्वमार्जनौ शेलुः श्लेष्मातकः शीत उद्दालो बहुवारकः

ഗാലവ, ശാവര, ലോധ്ര, തിരീട, തില്വ, മാർജന; കൂടാതെ ശേലു, ശ്ലേഷ്മാതക, ശീത, ഉദ്ദാല, ബഹുവാരക—ഇവ ഔഷധീയ വൃക്ഷ/സസ്യനാമങ്ങളായി നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടവയാണ്।

Verse 23

वैकङ्कतः श्रुवावृक्षो ग्रन्थिलो व्याघ्रपादपि तिन्दुकः स्फूर्जकः कालो नादेयी भूमिजम्बुकः

വൈകങ്കത, ശ്രുവാവൃക്ഷ, ഗ്രന്ഥില, വ്യാഘ്രപാദ, തിന്ദുക, സ്ഫൂർജക, കാല, നാദേയീ, ഭൂമിജംബുക—ഇവയും ഈ അധ്യായത്തിൽ പറയുന്ന ഔഷധീയ വൃക്ഷ/സസ്യങ്ങളുടെ അംഗീകൃത നാമങ്ങളാണ്।

Verse 24

काकतिन्दौ पीलुकः स्यात् पाटलिर्मोक्षमुष्ककौ क्रमुकः पट्टिकाख्यः स्यात्कुम्भी कैटर्यकट्फले

പീലുകം ‘കാകതിന്ദു’ എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു. പാടലീ ‘മോക്ഷമുഷ്കക’ എന്ന പേരിലും പ്രസിദ്ധമാണ്. ക്രമുകം ‘പട്ടികാ’ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ‘കൈടര്യ’യും ‘കട്ഫല’വും ‘കുംഭീ’ എന്നും പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 25

वीरवृक्षो ऽरुष्करो ऽग्निमुखी भल्लातकीं त्रिषु सवर्जकासनजीवाश् च पीतसाले ऽथ मालके

‘വീരവൃക്ഷം’, ‘അരുഷ്കരം’, ‘അഗ്നിമുഖീ’—ഇവ ഭല്ലാതകിയുടെ നാമങ്ങളാണ്. അതുപോലെ ‘ത്രിഷു’വിന് ‘സവർജക’, ‘ആസന’, ‘ജീവ’ എന്ന പേരുകൾ; ‘പീതസാല’യ്ക്ക് ‘മാലക’ എന്ന മറ്റൊരു പേരും ഉണ്ട്.

Verse 26

सर्जाश्वकर्णौ वीरेन्द्रौ इन्द्रद्रुः ककुभो ऽर्जुनः इङ्गुदी तापसतरुर्मोचा शाल्मलिरेव च

സർജയും അശ്വകർണവും; വീരേന്ദ്ര; ഇന്ദ്രദ്രു; കകുഭ; അർജുന; ഇംഗുദീ; താപസതരു (തപസ്വികളുടെ വൃക്ഷം); മോചാ; കൂടാതെ ശാൽമലി—ഇവയാണ് ഇവിടെ എണ്ണിപ്പറയുന്ന വൃക്ഷങ്ങൾ.

Verse 27

चिरविल्वो नक्तमालः करजश् च करञ्जके प्रकीर्यः पूतिकरजो मर्कट्यङ्गारवल्लरी

‘ചിരവില്വം’, ‘നക്തമാലം’, ‘കരജം’ കൂടാതെ ‘പ്രകീർയ’, ‘പൂതികരജ’, ‘മർക്കടീ’, ‘അംഗാരവല്ലരീ’—ഇവ കരഞ്ജക (കരഞ്ജ) വൃക്ഷത്തിന്റെ പര്യായനാമങ്ങളാണ്.

Verse 28

रोही रोहितकः प्लीहशत्रुर्दाडिमपुष्पकः गायत्री बालतनयः खदिरो दन्तधावनः

രോഹീ, രോഹിതക, ‘പ്ലീഹശത്രു’, ‘ദാഡിമപുഷ്പക’, ഗായത്രി, ‘ബാലതനയ’, ഖദിര, ‘ദന്തധാവന’—ഇവയാണ് പ്രസ്തുത ഔഷധദ്രവ്യത്തിന്റെ അംഗീകൃത പര്യായനാമങ്ങൾ.

Verse 29

अरिमेदो विट्खदिरे कदरः खदिरे सिते पञ्चाङ्गुलो वर्धमानश् चञ्चुर्गन्धर्वहस्तकः

അരിമേദം ‘വിറ്റ്-ഖദിര’ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. കദര എന്നത് ശ്വേത ഖദിരയുടെ നാമമാണ്. പഞ്ചാംഗുല, വർധമാന, ചഞ്ചു, ഗന്ധർവഹസ്തക—ഇവയും അതിന്റെ മറ്റു പര്യായങ്ങൾ.

Verse 30

पिण्डीतको मरुवकः पीतदारु च दारु च देवदारुः पूतिकाष्ठं श्यामा तु महिलाह्वया

പിണ്ഡീതകത്തെ ‘മരുവക’ എന്നും പറയുന്നു. പീതദാരു ‘ദാരു’ എന്നും ‘ദേവദാരു’ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. പൂതികാഷ്ഠം ‘ശ്യാമാ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധം; ശ്യാമാ ‘മഹിലാഹ്വയാ’ എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 31

लता गोवन्दनी गुन्दा प्रियङ्गुः फलिनी फली मण्डूकपर्णपत्रोर्णनटकट्वङ्गटुण्टुकाः

ലതാ, ഗോവന്ദനീ, ഗുണ്ടാ, പ്രിയംഗു, ഫലിനീ, ഫലീ, മണ്ഡൂകപർണീ, പത്രോർണനാ, നട, കട്വംഗ, ടുണ്ടുകാ—ഇവ ഔഷധദ്രവ്യശാസ്ത്രത്തിൽ പറയുന്ന സസ്യനാമങ്ങൾ/പര്യായങ്ങൾ ആകുന്നു.

Verse 32

श्योनाकशुकनासर्क्षदीर्घवृन्तकुटन्नटाः पीतद्रुः सरलश्चाथ निचुलो ऽम्बुज इज्जलः

ശ്യോനാക, ശുകനാസ, അർക്ക്ഷ, ദീർഘവൃന്ത, കുടന്നട, പീതദ്രു, സരല; കൂടാതെ നിചുല, അംബുജ, ഇജ്ജല—ഇവ ഔഷധീയ വൃക്ഷ/സസ്യനാമങ്ങളായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടവയാണ്.

Verse 33

काकोडुम्बरिका फल्गुररिष्टः पिचुमर्दकः सर्वतोभद्रको निम्बे शिरीषस्तु कपीतनः

കാകോഡുംബരികാ, ഫല്ഗു; അരിഷ്ട; പിചുമർദക; കൂടാതെ നിംബ (വേപ്പ്) വൃക്ഷത്തിന് ‘സർവതോഭദ്രക’ എന്ന നാമം; ശിരീഷം ‘കപീതന’ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു.

Verse 34

वकुलो वञ्जुलः प्रोक्तः पिच्छिलागुरुशिंशपाः जया जयन्ती तर्कारी कणिका गणिकारिका

വകുലം ‘വഞ്ജുല’ എന്നും പറയപ്പെടുന്നു. പിച്ഛില, അഗുരു, ശിംശപാ; കൂടാതെ ജയാ, ജയന്തീ, തർക്കാരീ, കണികാ, ഗണികാരികാ എന്നീ നാമങ്ങളും ഉണ്ട്.

Verse 35

आपर्णमग्नमन्थः स्याद्वत्सको गिरिमल्लिका कालस्कन्धस्तमालः स्यात् तण्डुलीयो ऽल्पमारिषः

ആപർണം അഗ്നിമന്തം എന്നു ഗ്രഹിക്കണം; വത്സകം ഗിരിമല്ലികാ എന്നും വിളിക്കുന്നു. കാലസ്കന്ധം തന്നെയാണ് തമാലം; തണ്ഡുലീയം അൽപമാരിഷ എന്നും പറയുന്നു.

Verse 36

सिन्धुवारस्तु निर्गुण्डी सैवास्फोता वनोद्भवा गणिका यूथिकाम्बष्ठा सप्तला नवमालिका

സിന്ധുവാരത്തെ നിർഗുണ്ഡീ എന്നും പറയുന്നു; അതേ സസ്യം ആസ്ഫോടാ, വനോദ്ഭവാ, ഗണികാ, യൂഥികാ, അംബഷ്ഠാ, സപ്തലാ, നവമാലികാ എന്നീ നാമങ്ങളാലും പ്രസിദ്ധമാണ്.

Verse 37

अतिमुक्तः पुण्ड्रकः स्यात्कुमारी तरणिः सहा तत्र शोणे कुरुवकस्तत्र पीते कुरुण्टकः

അതിമുക്തം പുണ്ഡ്രകം എന്നും പറയുന്നു; അതേ കുമാരീ, തരണി, സഹാ എന്നീ നാമങ്ങളാലും അറിയപ്പെടുന്നു. അതിലെ ചുവന്ന വകഭേദം ‘കുരുവക’; മഞ്ഞ വകഭേദം ‘കുരുണ്ടക’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 38

नीला झिण्टी द्वयोर्वाणा भिण्टी सैरीयकस् तथा तस्मिन्रक्ते कुरुवकः पीते सहचरी द्वयोः

രണ്ട് വകഭേദങ്ങളിൽ നീല വകഭേദം ‘ഝിണ്ടീ’ എന്നും ‘വാണാ’ എന്നും പറയുന്നു; അതിനെ ‘ഭിണ്ടീ’, ‘സൈരീയക’ എന്നും വിളിക്കുന്നു. ആ കൂട്ടത്തിൽ ചുവന്നത് ‘കുരുവക’; മഞ്ഞത് (ഇരുവകയിലും) ‘സഹചരീ’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 39

धुस्तूरः कितवो धूर्तो रुचको मातुलङ्गके समीरणो मरुवकः प्रस्थपुष्पः फणिज्झकः

ധുസ്തൂര (ധത്തൂര) ‘കിതവ’, ‘ധൂർത്ത’, ‘രുചക’, ‘മാതുലംഗക’, ‘സമീരണ’, ‘മരുവക’, ‘പ്രസ്ഥപുഷ്പ’, ‘ഫണിജ്ഝക’ എന്നീ നാമങ്ങളാലും പ്രസിദ്ധമാണ്।

Verse 40

कुठेरकस्तु पर्णासे ऽथास्फोतो वसुकार्कके शिवमल्ली पाशुपतो वृन्दा वृक्षादनी तथा

കുഠേരകം ‘പർണാസ’ എന്നും; ആസ്ഫോടം ‘വസുകാര്കക’ എന്നും; ശിവമല്ലി ‘പാശുപത’ എന്നും; വൃന്ദ ‘വൃക്ഷാദനീ’ എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 41

जीवन्तिका वृक्षरुहा गुडूची तन्त्रिकामृता सोमवल्ली मधुर्णी मूर्वा तु मोरटी तथा

ജീവന്തികാ, വൃക്ഷരുഹാ, ഗുഡൂചീ, തന്ത്രികാ (അമൃതാ എന്നും), സോമവല്ലീ, മധുര്ണീ, കൂടാതെ മൂർവാ, മോരടീ—ഇവ ഔഷധ ലതകൾ/സസ്യങ്ങൾ ആകുന്നു।

Verse 42

मधुलिका मधुश्रेणी गोकर्णी पीलुपर्ण्यपि पाठाम्बष्ठा विद्धकर्णी प्राचीना वनतिक्तिका

മധുലികാ, മധുശ്രേണീ, ഗോകർണീ, പീലുപർണീ; കൂടാതെ പാഠാ, അംബഷ്ഠാ, വിദ്ധകർണീ, പ്രാചീനാ, വനതിക്തികാ—ഇവ ഔഷധ സസ്യനാമങ്ങളാണ്।

Verse 43

कटुः कटुम्भरा चाथ चक्राङ्गी शकुलादनी आत्मगुप्ता प्रावृषायी कपिकच्छुश् च मर्कटी

‘കടു’, ‘കടുംബരാ’, ‘ചക്രാംഗീ’, ‘ശകുലാദനീ’, ‘ആത്മഗുപ്താ’, ‘പ്രാവൃഷായീ’, ‘കപികച്ഛു’, ‘മർക്കടീ’—ഇവ ഒരേ ഔഷധദ്രവ്യത്തിന്റെ അംഗീകൃത പര്യായനാമങ്ങളാണ്।

Verse 44

अपामार्गः शैखरिकः प्रत्यक्पर्णी मयूरकः फञ्जिका ब्राह्मणी भार्गी द्रवन्ति शम्बरी वृषा

അപാമാർഗം ശൈഖരിക, പ്രത്യക്പർണീ, മയൂരക, ഫഞ്ജികാ, ബ്രാഹ്മണീ, ഭാർഗീ, ദ്രവന്തീ, ശംബരീ, വൃഷാ എന്നീ പര്യായനാമങ്ങളാലും അറിയപ്പെടുന്നു।

Verse 45

मण्डूकपर्णी भण्डीरी समङ्गा कालमेषिका रोदनी कच्छुरानन्ता समुद्रान्ता दुरालभा

മണ്ഡൂകപർണീ, ഭണ്ഡീരീ, സമംഗാ, കാലമേഷികാ, രോദനീ, കച്ചുരാ, അനന്താ, സമുദ്രാന്താ, ദുരാലഭാ—ഇവ ഔഷധസസ്യങ്ങളുടെ നാമങ്ങളാണ്।

Verse 46

पृश्निपर्णी पृथक्पर्णी कलशिर्धावनिर्गुहा निदिग्धिका स्पृशी व्याघ्री क्षुद्रा दुस्पर्शया सह

പൃശ്നിപർണീ, പൃഥക്പർണീ, കലശീർ, ധാവനിർഗുഹാ, നിദിഗ്ധികാ, സ്പൃശീ, വ്യാഘ്രീ, ക്ഷുദ്രാ—ദുസ്പർശാ സഹിതം—ഇവ ഔഷധസസ്യങ്ങളാണ്।

Verse 47

अवल्गुजः सोमराजी सुवल्लिः सोमवल्लिका कालमेषी कृष्णफला वकुची पूतिफल्य् अपि

അവൽഗുജം സോമരാജീ, സുവല്ലീ, സോമവല്ലികാ, കാലമേഷീ, കൃഷ്ണഫലാ, വകുചീ, പൂതിഫലീ എന്നീ പര്യായനാമങ്ങളാലും വിളിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 48

कणोषणोपकुल्या स्याच्छ्रेयसी गजपिप्पली चव्यन्तु चविका काकचिञ्ची गुञ्जे तु कृष्णला

കണോഷണയെ ഉപകുല്യാ എന്നു പറയുന്നു. ശ്രേയസീയ്ക്ക് ഗജപിപ്പലീ എന്ന പേരാണ്. ചവീയെ ചവികാ എന്നു വിളിക്കുന്നു. കാകചിഞ്ചീ ഗുഞ്ജാ എന്നു അറിയപ്പെടുന്നു; ഗുഞ്ജയ്ക്ക് കൃഷ്ണലാ എന്ന പേരും ഉണ്ട്।

Verse 49

विश्वा विषा प्रतिविषा वनशृङ्गाटगोक्षुरौ नारायणी शतमूली कालेयकहरिद्रवः

വിശ്വാ, വിഷാ, പ്രതിവിഷാ, വനശൃംഗാട (സിംഗാട)യും ഗോക്ഷുരവും, നാരായണി, ശതമൂലി, കാലേയകം, ഹരിദ്രവം—ഇവ വിഷശമനവും പ്രതിവിഷചികിത്സയും സംബന്ധിച്ച് പറയുന്ന ഔഷധദ്രവ്യങ്ങളാണ്.

Verse 50

दार्वी पचम्पचा दारु शुक्ला हैमवती वचा वचोग्रगन्धा षड्ग्रन्था गोलोमी शतपर्विका

ദാർവീ, പചമ്പചാ, ദാരു, ശുക്ലാ, ഹൈമവതീ, വചാ, വചോഗ്രഗന്ധാ, ഷഡ്ഗ്രന്ഥാ, ഗോളോമീ, ശതപർവികാ—ഇവ ഭൈഷജ്യവർഗത്തിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയ ഔഷധദ്രവ്യനാമങ്ങളാണ്.

Verse 51

आस्फोता गिरिकर्णी स्यात् सिंहास्यो वासको वृषः मिशी मधुरिकाच्छत्रा कोकिलाक्षेक्षुरक्षुरा

ആസ്ഫോട്ടാ ‘ഗിരികർണീ’ എന്ന പേരിലും അറിയപ്പെടുന്നു. സിംഹാസ്യാ ‘വാസക’ എന്നും ‘വൃഷ’ എന്നും പ്രസിദ്ധം. മിശീയ്ക്ക് ‘മധുരികാ’, ‘ഛത്രാ’ എന്നും; അതുപോലെ ‘കോകിലാക്ഷീ’, ‘ഇക്ഷുരാ’, ‘അക്ഷുരാ’ എന്നും പേരുകളുണ്ട്.

Verse 52

विडङ्गो ऽस्त्री कृमिघ्नः स्यात् वज्रद्रुस्नुक्स्नुही सुधा मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा वला वाट्यालकस् तथा

വിഡംഗം ‘അസ്ത്രീ’ എന്നും ‘കൃമിഘ്ന’ (കൃമിനാശിനി) എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. അതുപോലെ വജ്രദ്രുമം, സ്നുക്, സ്നുഹീ, സുധാ; കൂടാതെ മൃദ്വീകാ, ഗോസ്തനീ, ദ്രാക്ഷാ, വലാ, വാട്യാലകം—ഇവ അംഗീകരിച്ച പര്യായ സസ്യനാമങ്ങളാണ്.

Verse 53

काला मसूरविदला त्रिपुटा त्रिवृता त्रिवृत् मधुकं क्लीतकं यष्टिमधुका मधुयष्टिका

‘കാലാ’, ‘മസൂരവിദലാ’, ‘ത്രിപുടാ’—ഇവ ത്രിവൃത് (വിരേചന ഔഷധം) എന്നതിനുള്ള നാമങ്ങൾ. ‘മധുകം’, ‘ക്ലീതകം’, ‘യഷ്ടിമധുകാ’, ‘മധുയഷ്ടികാ’—ഇവ യഷ്ടിമധു (ലികോറിസ്/അതിമധുരം) എന്നതിനുള്ള പര്യായനാമങ്ങൾ.

Verse 54

विदारी क्षीरशुक्लेक्षुगन्धा क्रोष्ट्री च या सिता गोपी श्यामा शारिवा स्यादनन्तोत्पलशारिवा

വിദാരീ എന്ന ഔഷധദ്രവ്യം ‘ക്ഷീരശുക്ലാ’, ‘ഇക്ഷുഗന്ധാ’, ‘ക്രോഷ്ട്രീ’ എന്നീ പേരുകളിലും പ്രസിദ്ധമാണ്; അതുപോലെ ‘ശാരിവാ’യെ ‘സിതാ’, ‘ഗോപീ’, ‘ശ്യാമാ’, ‘അനന്താ’, ‘ഉത്പല-ശാരിവാ’ എന്നും വിളിക്കുന്നു।

Verse 55

मोचा रम्भा च कदली भण्टाकी दुष्प्रधर्षिणी स्थिरा ध्रुवा सालपर्णी शृङ्गी तु वृषभो वृषः

മോചാ, രംഭാ, കദലീ, ഭൺടാകീ, ദുഷ്പ്രധർഷിണീ, സ്ഥിരാ, ധ്രുവാ, സാലപർണീ, ശൃംഗീ—ഇവയാണ് അതിന്റെ പേരുകൾ (പര്യായങ്ങൾ); കൂടാതെ ‘വൃഷഭ’ എന്നും ‘വൃഷ’ എന്നും വിളിക്കുന്നു।

Verse 56

गाङ्गेरुकी नागबला मुषली तालमूलिका ज्योत्स्नी पटोलिका जाली अजशृङ्गी विषाणिका

ഗാങ്ഗേരുകീ, നാഗബലാ, മുഷലീ, താലമൂലികാ, ജ്യോത്സ്നീ, പടോളികാ, ജാലീ, അജശൃംഗീ, വിഷാണികാ—ഇവ ഔഷധസസ്യങ്ങളുടെ പേരുകളാണ്।

Verse 57

स्याल्लाङ्गलिक्यग्निशिखा ताम्बूली नागवल्ल्यपि हरेणू रेणुका कौन्ती ह्रीवेरो दिव्यनागरं

ലാംഗലികീ, അഗ്നിശിഖാ, താംബൂലീ, നാഗവല്ലീ; അതുപോലെ ഹരേണൂ, രേണുകാ, കൗന്തീ, ഹ്രീവേര, ദിവ്യ-നാഗരം—ഇവയും ഔഷധ/സുഗന്ധ ദ്രവ്യങ്ങളുടെ പേരുകളാണ്।

Verse 58

कालानुसार्यवृद्धाश्मपुष्पशीतशिवानि तु शैलेयं तालपर्णी तु दैत्या गन्धकुटी मुरा

‘കാലാനുസാര്യ’, ‘വൃദ്ധാശ്മ’, ‘പുഷ്പ’, ‘ശീത’, ‘ശിവാ’; അതുപോലെ ‘ശൈലേയ’, ‘താലപർണീ’, ‘ദൈത്യാ’, ‘ഗന്ധകുടീ’, ‘മുരാ’—ഇവ വൈദ്യദ്രവ്യങ്ങളിൽ പ്രയോഗിക്കുന്ന പേരുകളാണ്।

Verse 59

ग्रन्थिपर्णं शुकं वर्हि वला तु त्रिपुटा त्रुटिः शिवा तामलकी चाथ हनुर्हट्टविलासिनी

ഗ്രന്ഥിപർണം ‘ശുകം’, ‘വർഹി’ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു; ‘വലാ’യെ ‘ത്രിപുടാ’, ‘ത്രുടി’ എന്നും വിളിക്കുന്നു; ‘ശിവാ’യെ ‘താമലകീ’, ‘ഹനുഃ’, ‘ഹട്ടവിലാസിനീ’ എന്നീ നാമങ്ങളാലും സ്മരിക്കുന്നു।

Verse 60

कुटं नटं दशपुरं वानेयं परिपेलवम् तपस्वनी जटामांसी पृक्का देवी लता लशूः

കുടം, നടം, ദശപുരം, വാനേയം, പരിപേലവം, തപസ്വിനീ, ജടാമാംസി, പൃക്കാ, ദേവീ, ലതാ, ലശൂ—ഇവ ഔഷധദ്രവ്യങ്ങളുടെ നാമങ്ങൾ/പര്യായങ്ങൾ ആകുന്നു।

Verse 61

कर्चुरको द्राविडको गन्धमूली शठी स्मृता स्यद्दृक्षगन्धा छगलान्त्रा वेगी वृद्धदारकः

ശഠീ എന്ന സുഗന്ധ ഔഷധകിഴങ്ങിനെ കർചുരക, ദ്രാവിഡക, ഗന്ധമൂലി എന്നും പറയുന്നു; കൂടാതെ ദൃക്ഷഗന്ധാ, ഛഗലാന്ത്രാ, വേഗീ, വൃദ്ധദാരക എന്നീ നാമങ്ങളാലും പ്രസിദ്ധമാണ്।

Verse 62

तुण्डिकेरी रक्तफला विम्बिका पीलुपर्ण्य् अपि चाङ्गेरी चुक्रिकाम्बष्टा स्वर्णक्षीरी हिमावती

തുണ്ഡികേരീ, രക്തഫലാ, വിമ്ബികാ, പീലുപർണീ; അതുപോലെ ആംഗേരീ, ചുക്രികാ, അംബഷ്ടാ, സ്വർണക്ഷീരീ, ഹിമാവതീ—ഇവ ഔഷധസസ്യങ്ങളുടെ നാമങ്ങൾ/പര്യായങ്ങൾ ആകുന്നു।

Verse 63

सहस्रवेधी चुक्रो ऽम्लवेतसः शतवेध्यपि जीवन्ती जीवनी जीवा भूमिनिम्वः किरातकः

ഇത് സഹസ്രവേധീ, ചുക്ര, അമ്ലവേതസ, ശതവേധ്യ എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു; കൂടാതെ ജീവന്തീ, ജീവനീ, ജീവാ; അതുപോലെ ഭൂമിനിംബ, കിരാതക എന്നീ നാമങ്ങളും ഉണ്ട്।

Verse 64

कूर्चशीर्षो मधुकरश् चन्द्रः कपिवृकस् तथा दद्रुघ्नः स्यादेडगजो वर्षाभूः शीथहानिणी

ഈ ഔഷധദ്രവ്യം/സസ്യം കൂർചശീർഷ, മധുകര, ചന്ദ്ര, കപിവൃക, ദദ്രുഘ്ന, ഏഡഗജ, വർഷാഭൂ, ശീഥഹാനിണീ എന്നീ നാമങ്ങളാലും പ്രസിദ്ധമാണ്।

Verse 65

कुनन्दती निकुम्भस्त्रा यमानी वार्षिका तथा लशुनङ्गृञ्चनारिष्टमहाकन्दरसोनकाः

കുനന്ദതീ, നികുംഭസ്ത്രാ, യമാനീ (അജ്വൈൻ), വാർഷികാ; കൂടാതെ ലശുനം (വെളുത്തുള്ളി), അങ്ഗൃഞ്ചന, അരിഷ്ട, മഹാകന്ദ, രസോണമക (വെളുത്തുള്ളി)—ഇവയും ഇവിടെ എണ്ണപ്പെട്ട ഔഷധദ്രവ്യങ്ങളാണ്।

Verse 66

वाराही वदरा गृष्टिः काकमाची तु वायसी शतपुष्पा सितच्छत्रातिच्छत्रा मधुरा मिसिः

വാരാഹിയെ വദരാ, ഗൃഷ്ടി എന്നും പറയുന്നു. കാകമാചി ‘വായസീ’ എന്ന പേരിലും അറിയപ്പെടുന്നു. ശതപുഷ്പ ‘സിതച്ചത്രാ’, ‘അതിച്ചത്രാ’ എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു. മധുര ‘മിസീ’ എന്നും പ്രസിദ്ധമാണ്.

Verse 67

अवाक्पुष्पी कारवी च सरणा तु प्रसारणी कटम्भरा भद्रवला कर्वूरश् च शटी ह्य् अथ

അവാക്പുഷ്പീ, കാരവീ, സരണാ (പ്രസാരണീ എന്നും), കടംഭരാ, ഭദ്രവലാ, കർവൂര, ശടീ—ഇവയാണ് അടുത്തതായി പറയുന്ന നാമങ്ങൾ/ദ്രവ്യങ്ങൾ।

Verse 68

पटोलः कुलकस्तिक्तः कारवेल्लः कटिल्लकः कुष्माण्डकस्तु कर्कारुरिर्वारुः कर्कटी स्त्रियौ

പടോല (പോയിന്റഡ് ഗോർഡ്) ‘കുലക’, ‘തിക്ത’ എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു. കാരവെല്ല (പാവയ്ക്ക) ‘കടില്ലക’ എന്നും പറയുന്നു. കുഷ്മാണ്ഡക (ആഷ് ഗോർഡ്/വിന്റർ മെലൺ) ‘കർക്കാരു’ എന്ന പേരിലും അറിയപ്പെടുന്നു. ഇർവാരു, കർക്കടീ—ഇവ ലത/കുമ്പളവർഗ്ഗത്തിലെ സ്ത്രീലിംഗ നാമങ്ങളാണ്।

Verse 69

इक्ष्वाकुः कटुतुम्बी स्याद्विशाला त्विन्द्रवारुणी अर्शेघ्नः शूरणः कन्दो मुस्तकः कुरुविन्दकः

ഇക്ഷ്വാകുവിനെ ‘കടുതുംബീ’ എന്നും വിളിക്കുന്നു; ‘വിശാലാ’യെ ‘ഇന്ദ്രവാരുണീ’ എന്നും അറിയുന്നു. ‘ശൂരണം’ ‘അർശേഘ്ന’ (അർശനാശകം) എന്നും ‘കന്ദ’ (കന്ദമൂലം) എന്നും പ്രസിദ്ധം. ‘മുസ്തകം’ ‘കുരുവിന്ദക’ എന്നും പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 70

वंशे त्वक्सारकर्मारवेणुमस्करतेजनाः छत्रातिच्छत्रपालघ्नौ मालातृणकभूस्तृणे

‘വംശ’ (മുള) എന്നതിന് ത്വക്സാര, കർമാര, വേണു, മസ്കര, തേജനാഃ എന്നീ പദങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു. ‘ഛത്ര’ (കുട) എന്നതിന് അതിഛത്ര, ഛത്രപാലഘ്ന എന്ന പേരുകൾ ഉണ്ട്. ‘തൃണ’ (പുല്ല്) എന്നതിന് മാലാ, തൃണക, ഭൂസ്തൃണ എന്നീ നാമങ്ങൾ പറയുന്നു.

Verse 71

तृणराजाह्वयस्तालो घोण्टा क्रमुकपुगकौ शार्दूलद्वीपिनौ व्यघ्रे हर्यक्षः केशरी हरिः

‘താല’യെ ‘തൃണരാജ’ എന്നും വിളിക്കുന്നു; അതേ വസ്തു ‘ഘോൺടാ’ എന്ന പേരിലും പ്രസിദ്ധം; കൂടാതെ ‘ക്രമുക’ ‘പുഗക’ എന്ന നാമങ്ങളും ഉണ്ട്. കടുവയ്ക്ക് ‘ശാർദൂല’ ‘ദ്വീപിൻ’ എന്ന പേരുകൾ; കൂടാതെ ‘വ്യാഘ്ര’, ‘ഹര്യക്ഷ’, ‘കേശരീ’, ‘ഹരി’ എന്ന പേരുകളും പറയുന്നു.

Verse 72

कोलः पौत्री वराहः स्यात् कोक ईहामृगो वृकः लूतोर्णनाभौ तु समौ तन्तुवायश् च मर्कटे

‘കോല’യും ‘പൗത്രീ’യും വരാഹം (പന്നി) എന്നതിനുള്ള നാമങ്ങൾ. ‘കോക’യും ‘ഈഹാമൃഗ’വും വൃകം (ചെന്നായ) സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ലൂത’യും ‘ഊർണനാഭ’യും സമാനാർത്ഥങ്ങൾ (ഇരണ്ടും ‘ചിലന്തി’); ‘തന്തുവായ’ മർക്കടം (കുരങ്ങ്) എന്നതിനൊരു പേര്.

Verse 73

वृश्चिकः शूककीटः स्यात्सारङ्गस्तोककौ समौ कृकवाकुस्ताम्रचूडः पिकः कोकिल इत्य् अपि

‘വൃശ്ചിക’ എന്നത് തേൾ; ‘ശൂകകീട’ ഒരു തരത്തിലുള്ള കീടം. ‘സാരംഗ’യും ‘ടോകക’യും സമാനാർത്ഥങ്ങൾ. ‘കൃകവാകു’യെ ‘താമ്രചൂഡ’ എന്നും വിളിക്കുന്നു; ‘പിക’യെ ‘കോകില’ (കുയിൽ) എന്നും പറയുന്നു.

Verse 74

कके तु करटारिष्टौ वकः कह्व उदाहृतः कोकश् चक्रश् चक्रवाको कादम्बः कलहंसकः

കാക്കയ്ക്ക് ‘കരട’ ‘അരിഷ്ട’ എന്നിങ്ങനെ പര്യായങ്ങൾ. കൊക്കിനെ ‘കഹ്വ’ എന്നും പറയുന്നു. ചക്രവാക പക്ഷി ‘കോക’ ‘ചക്ര’ എന്ന പേരുകളിൽ പ്രസിദ്ധം; കാദംബ (ഹംസം/താറാവ്) ‘കലഹംസക’ എന്നു വിളിക്കുന്നു.

Verse 75

पतङ्गिका पुत्तिका स्यात्सरघा मधुमक्षिका सकुलदन्ती निर्दंष्ट्रेति ख द्विरेफपुष्पलिड्भृङ्गषट्पदभ्रमराअलयः

‘പതംഗികാ’ ‘പുത്തികാ’ എന്നിവ തേൻചീറ്റിയുടെ പേരുകൾ; അതുപോലെ ‘സരഘാ’ ‘മധുമക്ഷികാ’ എന്നും. ‘സകുലദന്തീ’ ‘നിർദംഷ്ട്രാ’ എന്നും പറയപ്പെടുന്നു. കൂടാതെ ‘ദ്വിരേഫ’, ‘പുഷ്പലിറ്റ്’, ‘ഭൃംഗ’, ‘ഷട്പദ’, ‘ഭ്രമര’, ‘ആലയം’ എന്നിവയും തേൻചീറ്റിയുടെ പര്യായങ്ങൾ.

Verse 76

केकी शिख्यस्य वाक्केका शकुन्तिशकुनिद्विजाः स्त्री पक्षतिः पक्षमूलञ्चञ्चुस्तोटिरुभे स्त्रियौ

മയിലിനെ ‘കേകീ’ എന്നു പറയുന്നു; അതിന്റെ ശിഖ ‘ശിഖാ’; അതിന്റെ കൂകൽ ‘കേകാ’ എന്നും. ‘ശകുന്തി’ ‘ശകുനി’ എന്നീ പദങ്ങൾ സ്ത്രീലിംഗത്തിൽ ‘പക്ഷി’ എന്നർത്ഥം വഹിക്കുന്നു. ‘പക്ഷതി’ ചിറക്, ‘പക്ഷമൂലം’ ചിറകിന്റെ മൂലാധാരം. ‘ചഞ്ചു’യും ‘സ്തോടി’യും—ഇരണ്ടും സ്ത്രീലിംഗം—കൊക്ക്/മൂക്ക് അർത്ഥത്തിൽ.

Verse 77

गतिरुड्डिनसण्डीनौ कुलायो नीडमस्त्रियां पेशी कोषो द्विहीने ऽण्डं पृथुकः शावकः शिशुः

‘ഗതി’, ‘ഉഡ്ഡിന’, ‘സണ്ഡീന’ എന്നീ പദങ്ങൾ പക്ഷിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘കുലായ’ ‘നീഡ’ എന്നിവ കൂട്/കൂടാരം. ‘പേശീ’ ‘കോഷ’ എന്നിവ ആവരണം/ഉറ. ‘അണ്ഡം’ മുട്ട (വൃഷണവും). ‘പൃഥുക’, ‘ശാവക’, ‘ശിശു’ എന്നിവ കുഞ്ഞ്/സന്തതി അർത്ഥം വഹിക്കുന്നു.

Verse 78

पोतः पाको ऽर्भको डिम्भः सन्दोहव्यूहको गणः स्तोमौघनिकरव्राता निकुरम्बं कदम्बकं सङ्घातसञ्चयौ वृन्दं पुञ्जराशी तु कूटकं

‘പോത’, ‘പാക’, ‘അർഭക’, ‘ഡിംഭ’ എന്നിവ ‘കുഞ്ഞ്/ശിശു’ അർത്ഥം. ‘സന്ദോഹ’, ‘വ്യൂഹക’, ‘ഗണ’ എന്നിവ ‘സമൂഹം/സംഗ്രഹം’. ‘സ്തോമ’, ‘ഓഘ’, ‘നികര’, ‘വ്രാത’ എന്നിവ ‘കൂമ്പാരം/ബഹുലത’. ‘നികുരംബ’ ‘കദംബക’ എന്നിവ ‘ഗുച്ചം/കുല’. ‘സംഘാത’ ‘സഞ്ചയ’ എന്നിവ ‘സഞ്ചിത സമാഹാരം’. ‘വൃന്ദ’ സംഘം. ‘പുഞ്ജ’, ‘രാശി’ കൂടാതെ ‘കൂടക’ എന്നും ‘കൂമ്പാരം’ അർത്ഥം വഹിക്കുന്നു.