Adhyaya 49

Verse 1

[दाक्षिणात्य अधिक पाठका इं श्लोक मिलाकर कुल ३० ६ “लोक हैं।] नल रत (0) आज अत 3 पज्चचत्वारिशो< ध्याय: उभय पक्षके सैनिकोंका उन्ड-युद्ध संजय उवाच पूर्वाह्नि तस्य रौद्रस्य युद्धमह्नो विशाम्पते । प्रावर्तत महाघोरें राज्ञां देहावकर्तनम्‌

サンジャヤは言った。「民の主よ、あの恐るべき日の午前、まことに凄惨なる戦が始まった——王たちの身を断ち、倒れ伏させる戦であった。」

Verse 2

कुरूणां सृञजयानां च जिगीषूणां परस्परम्‌ । सिंहानामिव संह्वादो दिवमुर्वी च नादयन्‌

クル族とスリンジャヤ族は、互いに勝利を欲して、獅子のごとく咆哮した。その獅子吼は天地にこだまし、大地も空も震わせた。

Verse 3

आसीत्‌ किलकिलाशब्दस्तलशड्खरवै: सह । जज्षिरे सिंहनादाश्न शूराणां प्रतिगर्जताम्‌,तल और शंखोंकी ध्वनिके साथ सैनिकोंका किलकिल शब्द गूँज उठा। एक-दूसरेके प्रति गर्जना करनेवाले शूरवीरोंके सिंहनाद होने लगे

手鼓の轟きと法螺貝の響きにまじって、兵のどよめきが湧き起こった。互いに咆哮し合う勇士たちの獅子吼の戦声が、次々と鳴り渡った。

Verse 4

तलत्राभिह्वताश्षैव ज्याशब्दा भरतर्षभ | पत्तीनां पादशब्दक्ष वाजिनां च महास्वन:

サञ्जヤは言った。「バーラタ族の雄牛よ、手甲の打ち合う音と弓弦の鳴り、歩兵の重い足音、馬の高い嘶きが一つに合わさり、恐るべき咆哮となって立ちのぼった――それは、軍勢がすでに余すところなく戦へと雪崩れ込んだことを告げる、不吉な轟きであった。」

Verse 5

तोत्राडकुशनिपातश्च आयुधानां च नि:स्वनः । घण्टाशब्दश्न नागानामन्योन्यमभिधावताम्‌

サञ्जヤは言った。「鞭の裂ける音、象鉤（ぞうこう）の打ち下ろされる音、武器の打ち鳴らす響き、そして大象が互いに突進し合うときの鈴の轟きが起こった。これらすべてが合わさって、身の毛もよだつ咆哮となり、髪を逆立てるほどであった――生きものを駆り立て打ち据えて軍を進ませる、戦の道義の闇を耳に描くかのように。」

Verse 6

तस्मिन्‌ समुदिते शब्दे तुमुले लोमहर्षणे । बभूव रथनिर्घोष: पर्जन्यनिनदोपम:

サञ्जヤは言った。「その騒然たる、身の毛もよだつ轟音が起こると、戦車の轟きがさらに湧き上がった――雨雲の恐るべき雷鳴のごとく。戦場の無数の音は一つの圧倒的な咆哮へと溶け合い、戦の火が完全に点じられ、これから展開する争いの道義の重みを告げた。」

Verse 7

ते मन: क्रूरमाधाय समभित्यक्तजीविता: । पाण्डवानभ्यवर्तन्त सर्व एवोच्छितध्वजा:,वे समस्त कौरव सैनिक अपने मनको कठोर बना प्राणोंकी बाजी लगाकर ऊँची ध्वजाएँ फहराते हुए पाण्डवोंपर धावा करने लगे

サञ्जヤは言った。「彼らは心を酷く固め、命を賭して、旗幟を高く掲げたまま、クル族の兵はことごとくパーンダヴァ軍へと突進した。」

Verse 8

अथ शान्तनवो राजन्नभ्यधावद्‌ धनंजयम्‌ | प्रगृह्य॒ कार्मुकं घोरं कालदण्डोपमं रणे,राजन! तदनन्तर शान्तनुनन्दन भीष्म उस युद्धभूमिमें कालदण्डके समान भीषण धनुष लेकर अर्जुनकी ओर दौड़े

サञ्जヤは言った。「それから、王よ、シャーンタヌの子ビーシュマは、ダナञ्जヤ（アルジュナ）めがけて突進した。戦場にて死神の杖にも比すべき恐るべき弓を取り、彼は戦のただ中へ駆け入った。」

Verse 9

अर्जुनो5पि धनुर्गृह्म गाण्डीवं लोकविश्रुतम्‌ अभ्यधावत तेजस्वी गाज़ेयं रणमूर्धनि,उधरसे महातेजस्वी अर्जुन भी अपना लोकविख्यात गाण्डीव धनुष लेकर युद्धके मुहानेपर गंगानन्दन भीष्मकी ओर दौड़े

サンジャヤは言った。「アルジュナもまた、世に名高い弓ガーンディーヴァを取り、光輝ある勇者として戦場の最前線へと駆け出し、ガンガーの子ビーシュマへ向かった。この光景は戦の重い倫理的緊張を示す。正しき戦士は、秩序（ダルマ）を守り、戦場で誓った役目を果たすためなら、敬うべき長老に対してさえ前進せねばならぬのだ。」

Verse 10

तावुभौ कुरुशार्दूलौ परस्परवधैषिणौ । गाड़ेयस्तु रणे पार्थ विद्धवा नाकम्पयद्‌ बली

サンジャヤは言った。「その二人はクル族の獅子、互いの命を狙い合っていた。だが強大なるビーシュマは、戦いの中でパールタ（アルジュナ）を射て傷つけたにもかかわらず、彼を揺るがすことはできなかった。傷と危難のただ中でも動じぬ戦士の不動の決意が、そこに示された。」

Verse 11

तथैव पाण्डवो राजन्‌ भीष्मं नाकम्पयद्‌ युधि । सात्यकिस्तु महेष्वास: कृतवर्माणमभ्ययात्‌

サンジャヤは言った。「王よ、同じくパーンドゥの子アルジュナも、戦いにおいてビーシュマを揺るがすことはできなかった。その一方で、大弓の名手サーティヤキはクリタヴァルマンへ真っ直ぐ突進した。」

Verse 12

तयो: समभवद्‌ युद्ध तुमुलं लोमहर्षणम्‌ । सात्यकि: कृतवर्माणं कृतवर्मा च सात्यकिम्‌

サンジャヤは言った。「その二人の間に、凄烈で轟きわたる、身の毛もよだつ戦いが起こった。サーティヤキはクリタヴァルマンを打ち、クリタヴァルマンもまたサーティヤキを打つ。恐るべき戦の密集の中で、互いに正面からぶつかり合ったのである。」

Verse 13

तौ शरार्चितसर्वाड्रौ शुशुभाते महाबलौ

サンジャヤは言った。「その二人の大力の戦士は、矢の雨に飾られ、矢痕に刻まれた山のごとき大軍の上にあって、ひときわ燦然と輝いた。骨肉相争う戦の重い法（ダルマ）の影の中で、彼らは武勇の明白な典型として戦場に際立っていた。」

Verse 14

अभिमन्युर्महेष्वासं बृहदूबलमयोधयत्‌,अभिमन्युने महान्‌ धनुर्धर बृहदबलके साथ युद्ध किया। प्रजानाथ! कोसलनरेश बृहदबलने उस युद्धमें अभिमन्युके ध्वजको काट दिया और सारथिको मार गिराया

サンジャヤは言った。「アビマンニュは大弓の名手ブリハドバラと戦いを交えた。おお人々の主よ、コーサラ王ブリハドバラはその合戦でアビマンニュの軍旗を斬り落とし、さらに御者を討ち倒した。」

Verse 15

तत: कोसलराजासावभिमन्योर्विशाम्पते । ध्वजं चिच्छेद समरे सारथिं च न्यपातयत्‌

サンジャヤは言った。「そのときコーサラ王は――おお民の主よ――戦いのただ中でアビマンニュの軍旗を斬り落とし、御者を討ち倒した。」

Verse 16

सौभद्रस्तु ततः क्रुद्ध: पातिते रथसारथौ । बृहदूबलं महाराज विव्याध नवभि: शरै:,महाराज! अपने रथके सारथिके मारे जानेपर सुभद्राकुमार अभिमन्यु कुपित हो उठे और उन्होंने बृहदबलको नौ बाणोंसे घायल कर दिया

サンジャヤは言った。「そのときサウバドラ（アビマンニュ）は、御者が討たれたのを見て激怒し、ブリハドバラ王を九本の矢で射て傷つけた。」

Verse 17

अथापराशभ्यां भल्लाभ्यां शिताभ्यामरिमर्दन: । ध्वजमेकेन चिच्छेद पा्णिमेकेन सारथिम्‌

サンジャヤは言った。「ついで敵を砕くその勇士は、鋭いバッラ矢を二本放ち、一矢で軍旗を断ち、もう一矢で御者の腕を斬り落とした。」

Verse 18

मानिनं समरे दृप्तं कृतवैरं महारथम्‌

サンジャヤは言った。「（彼は）誇り高く、戦場では驕り昂ぶり、怨讐を己の定めた道として固めた者、そして大車戦士であった。」

Verse 19

तावुभौ नरशार्दूलौ कुरुमुख्यौ महाबलौ

サञ्जयは言った。「その二人は――人の中の虎、クル族の第一人者にして大いなる力を備え――卓越した戦士としてひときわ際立って立っていた。その体躯と威勢は、まさにこれから展開される戦いの重みを示していた。」

Verse 20

तौ वीक्ष्य तु महात्मानौ कृतिनौ चित्रयोधिनौ

サञ्जयは言った。「その二人の大いなる魂――技に成り、戦に妙なる者たち――を見やると、戦場の気配は彼らの存在と武威へと傾き、迫り来る戦いの道義の重みが、関わる戦士の器量に照らして量られるかのようであった。」

Verse 21

विस्मय: सर्वभूतानां समपद्यत भारत । भारत! वे दोनों महामनस्वी अस्त्रविद्याके विद्वान्‌ तथा विचित्र प्रकारसे युद्ध करनेवाले थे। उन्हें देखकर समस्त प्राणियोंको बड़ा विस्मय हुआ || २० है ।।

サञ्जयは言った。「おお、バーラタよ、驚嘆はあらゆる生きとし生けるものを捉えた。その二人の大魂の戦士は武器の学に通じ、驚くべき多様な戦いぶりを示した。彼らを見て、万物はただ驚きに満たされた。ついで大いなる力をもつドゥフシャーサナが、ナクラに対して進み出た。」

Verse 22

तस्य माद्रीसुत: केतुं सशरं च शरासनम्‌,भारत! तब माद्रीकुमार नकुलने भी हँसते हुए-से तीखे बाण मारकर दुःशासनके धनुष- बाण और ध्वजको काट गिराया और पचीस बाण मारकर उसे घायल कर दिया

サञ्जयは言った。「おお、バーラタよ、そのときマードリーの子ナクラは、まるで微笑むかのように鋭い矢を放ち、ドゥフシャーサナの弓と矢と旗印を断ち落とした。さらに二十五の矢で彼を射抜き、ドゥフシャーサナを負傷させた。」

Verse 23

चिच्छेद निशितैर्बाणै: प्रहसन्निव भारत । अथैनं पज्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत्‌

サञ्जयは言った。「おお、バーラタよ、ナクラ――マードリーの子――は戯れのように微笑みつつ、鋭い矢でドゥフシャーサナの弓と矢と旗印を断ち切った。ついで小さく速い矢を二十五本浴びせ、彼を傷つけた。」

Verse 24

पुत्रस्तु तव दुर्धर्षो नकुलस्य महाहवे । तुरज्गांश्विच्छिदे बाणैर्ध्वजं चैवाभ्यपातयत्‌

サञ्जヤは言った。「そののち、そなたの抗しがたい御子は大合戦のただ中で、矢をもってナクラの馬を射て断ち、さらにその旗印をも打ち倒した。」

Verse 25

दुर्मुख: सहदेवं च प्रत्युद्याय महाबलम्‌ । विव्याध शरवर्षेण यतमानं महाहवे

サञ्जヤは言った。「ドゥルムカは大力のサハデーヴァに向かって進み、大合戦において、勝利を求めて懸命に戦うサハデーヴァを矢の雨で射抜いた。」

Verse 26

सहदेवस्ततो वीरो दुर्मुखस्य महारणे । शरेण भृशतीक्ष्णेन पातयामास सारथिम्‌,तब वीरवर सहदेवने उस महायुद्धमें अत्यन्त तीखे बाणसे दुर्मुखके सारथिको मार गिराया

サञ्जヤは言った。「すると勇猛なるサハデーヴァは大合戦において、きわめて鋭い一本の矢でドゥルムカの御者を射落とした。」

Verse 27

तावन्योन्यं समासाद्य समरे युद्धदुर्मदौ । त्रासयेतां शरैघोरै: कृतप्रतिकृतेषिणा

サञ्जヤは言った。「戦の驕りに酔う二人は戦場で互いに迫り合い、過去の咎への報復を求めて、恐るべき矢の斉射で相手を脅かし始めた。」

Verse 28

युधिष्ठिर: स्वयं राजा मद्रराजानमभ्ययात्‌ । तस्य मद्राधिपश्षापं द्विधा चिच्छेद मारिष,स्वयं राजा युधिष्ठिरने मद्रराज शल्यपर आक्रमण किया। राजन! मद्रराजने युधिष्ठिरके धनुषके दो टुकड़े कर दिये

サञ्जヤは言った。「王ユディシュティラはみずからマドラの王に向かって進んだ。するとマドラの主は、ああ尊き王よ、ユディシュティラの弓を二つに断ち切った。」

Verse 29

तदपास्य भनुश्कछिन्न॑ कुन्तीपुत्रो युधिष्िर: । अन्यत्‌ कार्मुकमादाय वेगवद्‌ बलवत्तरम्‌

サञ्जयは語った。クンティの子ユディシュティラは、断ち切られた弓を投げ捨て、さらに速く、より強靭な別の弓を取り、鋭い矢をもってマドラ王シャリヤを矢の雨で覆い尽くした。やがて怒りに満ちて叫んだ――「立て！ 立て！」

Verse 30

ततो मद्रेश्वर॑ राजा शरैः संनतपर्वभि: । छादयामास संक्रुद्धस्तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्‌

するとマドラの主たる王は憤怒して、節のよく撓った鋭い矢を雨のごとく浴びせ、相手を矢嵐で覆うかのようにした。そして叫んだ――「立て！ 立て！」

Verse 31

धृष्टद्युम्नस्ततो द्रोणमभ्यद्रवत भारत । तस्य द्रोण: सुसंक्रुद्ध: परासुकरणं दृढम्‌

サञ्जयは語った。ついでドリシュタデュムナは、ドローナめがけて真っすぐに突進した、バーラタよ。ドローナは彼に対して激しく憤り、揺るがずに踏みとどまり、敵の命を断つという堅い決意を固めていた。

Verse 32

शरं चैव महाघोरं कालदण्डमिवापरम्‌

サञ्जयは語った。さらに彼は、まことに凄絶な一矢を放った――それはまるで死神の杖がもう一本現れたかのようであった。

Verse 33

अथान्यद्‌ धनुरादाय सायकांश्व चतुर्दश

サञ्जयは語った。ついでドルパダの子ドリシュタデュムナは別の弓を取り、十四本の矢を放った。戦場において彼はドローナアーチャーリヤを射て苦痛を与えた。互いに激怒した二人は、やがて凄まじい死闘へと入り込んだ。

Verse 34

द्रोणं द्रुपदपुत्रस्तु प्रतिविव्याध संयुगे । तावन्योन्यं सुसंक्रुद्धौ चक्रतु: सुभृशं॑ रणम्‌

サンジャヤは言った。戦のただ中で、ドルパダの子はドローナに反撃してこれを討ち傷つけた。やがて二人は—互いへの憤怒に燃え—この上なく苛烈な一騎討ちに没入した。この光景は、私怨と傷ついた矜持が戦場の暴力をいかに増幅させるかを示す。武器の達人同士でさえ、怒りが自制と戦におけるダルマの要請を覆い隠すとき、殺伐は歯止めを失うのである。

Verse 35

सौमदत्तिं रणे शड्खो रभसं रभसो युधि । प्रत्युद्ययौ महाराज तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्‌,महाराज! वेगशाली शंखने उस युद्धमें वेगवान्‌ वीर भूरिश्रवापर धावा किया और कहा -- खड़े रहो, खड़े रहो”

サンジャヤは言った。大王よ、戦のただ中で、衝動的な怒りに満ちたシャンカはソーマダッティ（ブーリシュラヴァス）へ真っすぐ突進し、「立て！ 立て！」と叫んだ。これは正々堂々の戦いの作法にかなう武人の挑戦であり、戦乱の暴威の中にあっても、勇は面と向かって宣言されるのである。

Verse 36

तस्य वै दक्षिणं वीरो निर्बिभेद रणे भुजम्‌ | सौमदत्तिस्तथा शड्खं जत्रुदेशे समाहनत्‌,वीर शंखने रणभूमिमें भूरिश्रवाकी दाहिनी भुजा विदीर्ण कर डाली; फिर भूरिश्रवाने भी शंखके गलेकी हँसलीपर बाण मारा

サンジャヤは言った。戦のただ中で、その勇士は敵の右腕を貫き、裂き割った。ついでソーマダッティ（ブーリシュラヴァス）はシャンカの鎖骨のあたりを打ち据えた。この偈は、武芸の冷ややかな精確さと、戦が解き放つ暴力の容赦ない激化を示す。そこでは勇は抑制ではなく、肉体に刻まれる傷として現れる。

Verse 37

तयोस्तदभवद्‌ युद्ध॑ं घोररूप॑ विशाम्पते । दृप्तयो: समरे पूर्व वृत्रवासवयोरिव,राजन्‌! उस समरभूमिमें इन्द्र और वृत्रासुरकी भाँति उन दोनों अभिमानी वीरोंमें बड़ा भयंकर युद्ध हुआ

サンジャヤは言った。人々の主よ、あの二人の驕れる勇士の間に、恐るべき相を帯びた戦いが起こった—それは昔、戦場でインドラ（ヴァーサヴァ）とヴリトラが争ったかのごとくであった。この比喩は、傲慢と武の憤激が人の一騎討ちを宇宙的な衝突のように高め、戦の暴力にいっそうの道義的重みを与えることを示している。

Verse 38

बाल्लीकं तु रणे क्रुद्धं क़ुद्धलूपो विशाम्पते । अभ्यद्रवदमेयात्मा धृष्टकेतुर्महारथ:,प्रजानाथ! रणक्षेत्रमें कृपित हुए बाह्नीकपर अपरिमित आत्मबलसे सम्पन्न महारथी धृष्टकेतुने क्रोधपूर्वक आक्रमण किया

サンジャヤは言った。人々の主よ、戦場において、大車戦士ドリシュタケートゥ—測り知れぬ気魄を備えた者—は、同じく怒りに燃えるバーリーカに向かって憤然と突撃した。この偈は、怒りが双方で点火されるとき、武人を正面攻撃へと駆り立て、戦の人間的・道義的代価をいよいよ重くすることを示している。

Verse 39

बाह्लीकस्तु रणे राजन्‌ धृष्टकेतुममर्षण: । शरैर्बहुभिरानर्च्छत्‌ सिंहनादमथानदत्‌,राजन! अमर्षशील बाह्लीकने समरांगणमें बहुत-से बाणोंद्वारा धृष्टकेतुको पीड़ा दी और सिंहके समान गर्जना की

サञ्जयは言った。「王よ、戦のただ中で、気性の激しいバーリカは多くの矢でドリシュタケートゥを攻め立て、苦しめた。さらに獅子のごとき咆哮を放ち、ダルマに縛られた戦士たちの激突の中で己の威勢を示し、恐れを起こさせたのである。」

Verse 40

चेदिराजस्तु संक्रुद्धो बाह्लीकं नवभि: शरै: | विव्याध समरे तूर्ण मत्तो मत्तमिव द्विपम्‌

するとチェーディ国王ドリシュタケートゥは激怒し、戦場でたちまち九本の矢をもってバーリカを射貫いた。まるで狂った象が狂った象に襲いかかるように。

Verse 41

तौ तत्र समरे क्रुद्धौ नर्दन्तौ च पुन: पुनः । समीयतु: सुसंक्रुद्धावड्रारकबुधाविव,उस रणभूमिमें वे दोनों वीर परस्पर कुपित हो रोषमें भरे हुए मंगल और बुधकी भाँति बारंबार गर्जते हुए युद्ध कर रहे थे

その戦場で、二人の勇士は怒りに燃え、幾度も咆哮しながら、またもまたも互いに迫り合って激突した。まるでアṅガーラカ（火星）とブダ（水星）が敵対して相まみえるかのようであった。

Verse 42

राक्षसं रौद्रकर्माणं क्रूरकर्मा घटोत्कच: । अलनम्बुषं प्रत्युदियाद्‌ बल॑ं शक्र इवाहवे

かつてインドラが戦において魔バラへ進撃したように、残酷な業をなすガトートカチャは、凄惨な所業で知られる羅刹アランブシャへと突撃した。

Verse 43

घटोत्कचस्तत: क्रुद्धो राक्षसं तं महाबलम्‌ । नवत्या सायकैस्ती&णैर्दारयामास भारत,भरतनन्दन! क्रोधमें भरे हुए घटोत्कचने नब्बे तीखे बाणोंद्वारा उस महाबली राक्षस अलम्बुषको विदीर्ण कर दिया

ついでガトートカチャは怒りに燃え、鋭い矢九十本でその大力の羅刹を切り裂き、引き裂いた。――おおバーラタよ、バーラタ族の喜びよ。

Verse 44

अलम्बुषस्तु समरे भैमसेनिं महाबलम्‌ । बहुधा दारयामास शरै: संनतपर्वभि:,तब अलम्बुषने भी महाबली भीमसेनपुत्र घटोत्कचको झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा समरांगणमें बहुत प्रकारसे घायल कर दिया

サञ्जयは言った。戦のただ中で、アランブシャは大力のバイマセーニ—すなわちビーマセーナの子ガトートカチャ—に襲いかかり、節の曲がった矢で幾重にも貫き、さまざまに傷つけた。

Verse 45

व्यभ्राजेतां ततस्तौ तु संयुगे शरविक्षतौ । यथा देवासुरे युद्धे बलशक्रौ महाबलौ

サञ्जयは言った。やがてその二人は、戦のただ中で矢に裂かれ傷つきながらも、まばゆく輝いた。かつて神々と阿修羅の戦いで、大力のバラ（阿修羅）とシャクラ（インドラ）が傷を負った時のように。

Verse 46

शिखण्डी समरे राजन्‌ द्रौणिमभ्युद्ययौ बली । अश्वत्थामा ततः क्रुद्ध/ शिखण्डिनमुपस्थितम्‌

サञ्जयは言った。王よ、戦場にて剛勇のシカンディーはドローナの子に向かって進み出た。するとアシュヴァッターマンは怒りに燃え、迫り来るシカンディーに立ちはだかった。

Verse 47

नाराचेन सुतीक्ष्णेन भृशं विद्ध्वा ह्रकम्पयत्‌ । शिखण्ड्यपि ततो राजन द्रोणपुत्रमताडयत्‌

サञ्जयは言った。剃刀のごとく鋭いナーラーチャの矢で、アシュヴァッターマンはシカンディンを激しく射抜き、よろめかせ震えさせた。ついで王よ、シカンディンもまた鋭い矢でドローナの子を傷つけ、報いた。

Verse 48

सायकेन सुपीतेन तीक्ष्णेन निशितेन च । तौ जघ्नतुस्तदान्योन्यं शरैर्बहुविधैर्मुधे

サञ्जयは言った。王よ、その戦いにおいて二人は、磨き上げられ、鋭く、刃の立ったさまざまな矢で互いを打ち合った。戦場のただ中で、譲らぬ応酬が続いたのである。

Verse 49

भगदत्तं रणे शूरं विराटो वाहिनीपति: । अभ्ययात्‌ त्वरितो राजंस्ततो युद्धमवर्तत,राजन! संग्रामशूर भगदत्तपर सेनापति विराटने बड़ी उतावलीके साथ आक्रमण किया। फिर तो उन दोनोंमें युद्ध होने लगा

サンジャヤは言った。「王よ、軍勢の総帥ヴィラータは、戦場の勇士バガダッタに向かって素早く進み出た。かくして両者の間に戦いが起こり、戦陣のただ中で相まみえ、刹帝利の務めに従い、武勇と統率の力を示さんとした。」

Verse 50

विराटो भगदत्तं तु शरवर्षेण भारत । अभ्यवर्षत्‌ सुसंक्रुद्धो मेघो वृष्ट्या इवाचलम्‌,भारत! विराटने अत्यन्त कुपित होकर भगदत्तपर अपने बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी, मानो मेघ पर्वतपर जलकी बूँदें बरसा रहा हो

サンジャヤは言った。「バーラタよ、怒りに燃えるヴィラータは、バガダッタに向けて矢の雨を浴びせた。まるで雲が山に雨を注ぐがごとく。憤怒はあれど、乱れではなく、規律ある武技として現れ、戦の務めが押し進められるのである。」

Verse 51

भगदत्तस्ततस्तूर्ण विराट पृथिवीपतिम्‌ । छादयामास समरे मेघ: सूर्यमिवोदितम्‌,तब जैसे बादल उगे हुए सूर्यको ढक लेता है, उसी प्रकार भगदत्तने समरभूमिमें बाणोंकी वर्षद्वारा पृथ्वीपति विराटको आच्छादित कर दिया

サンジャヤは言った。「ついでバガダッタは、戦場のヴィラータ王を濃密な矢の雨でたちまち覆い尽くした。雲が昇りたての太陽を隠すように。武の勢いは名高き王をも一時かき消し、戦においては運と見通しが忽ち遮られ得ることを示す。」

Verse 52

बृहत्क्षत्रं तु कैकेयं कृप: शारद्वतो ययौ । त॑ं कृप: शरवर्षेण छादयामास भारत

サンジャヤは言った。「ついで舎羅陀跋の子クリパは、カイケーヤ族の強勇ブリハトクシャトラに向かって進んだ。バーラタよ、クリパは矢の雨で彼を覆い尽くした。これは、戦の苛烈な務めへと向けられた、規律ある武技の姿である。」

Verse 53

गौतम॑ं कैकय: क्रुद्धः शरवृष्ट्या भ्यपूरयत्‌ । भरतनन्दन! केकयराज बृहत्क्षत्रपर शरद्वानके पुत्र कृपाचार्यने आक्रमण किया और अपने बाणोंकी वर्षद्वारा उन्हें ढक दिया। तब केकयराजने भी क्ुद्ध होकर अपने सायकोंकी वर्षासे कृपाचार्यको आच्छादित कर दिया || ५२ ह || तावन्योन्यं हयान्‌ हत्वा धनुश्छित्त्वा च भारत

サンジャヤは言った。「怒りに駆られたカイケーヤ王は、ゴータマ（クリパ）に濃い矢の雨を浴びせた。戦の熱の中では、憤りが憤りを呼ぶ。矢の応酬によって遭遇は激化し、戦場の怒りがいかに速やかに暴力を増幅し、より苛烈な報復へと駆り立てるかが示される。」

Verse 54

विरथावसियुद्धाय समीयतुरमर्षणौ । तयोस्तदभवद्‌ युद्ध घोररूपं सुदारुणम्‌

その二人の勇士は、抑えがたい憤りに駆られて戦いに迫った。互いの馬を討ち、弓を折り砕き、ついにはともに戦車を失った。やがて怒りに満ち、剣をもって斬り結ばんと、正面から向かい立つ。かくして、バラタよ、両者の間にきわめて凄惨で苛烈な戦いが起こった。

Verse 55

द्रुपदस्तु ततो राजन्‌ सैन्धवं वै जयद्रथम्‌ । अभ्युद्ययौ हृष्टरूपो हृष्टरूपं परंतप:

サンジャヤは言った。「それから王よ、敵を悩ますドルパダは大いなる歓喜をもって、シンドゥの王ジャヤドラタへ突撃した。ジャヤドラタもまた心躍らせ、同じく自信に満ちた気概でこれを迎え撃った。」

Verse 56

ततः सैन्धवको राजा द्रुपदं॑ विशिखैस्त्रिभि: । ताडयामास समरे स च त॑ प्रत्यविध्यत,तत्पश्चात्‌ सिन्धुराज जयद्रथने समरांगणमें तीन बाणोंद्वारा द्रपदको गहरी चोट पहुँचायी। ट्रुपदने भी बदलेमें उसे बींध डाला

サンジャヤは言った。「するとシンドゥ王ジャヤドラタは戦場で、鋭い矢三本をもってドルパダを射た。ドルパダもまた直ちに報いて、彼を射貫いた。」

Verse 57

तयोस्तदभवद्‌ युद्ध घोररूपं सुदारुणम्‌ । ईक्षणप्रीतिजननं शुक्राड्रारकयोरिव,उन दोनोंका वह घोर एवं अत्यन्त भयंकर युद्ध शुक्र और मंगलके संघर्षकी भाँति नेत्रोंके लिये हर्ष उत्पन्न करनेवाला था

サンジャヤは言った。「その二人の間には、凄まじく苛烈な戦いが起こった。しかもそれは、金星と火星の衝突のごとく、見る者の目を喜ばせる光景でもあった。」

Verse 58

विकर्णस्तु सुतस्तुभ्यं सुतसोम॑ महाबलम्‌ । अभ्ययाज्जवनैरश्वैस्ततो युद्धमवर्तत,आपके पुत्र विकर्णने तेज चलनेवाले घोड़ोंद्वारा महाबली सुतसोमपर धावा किया। तत्पश्चात्‌ उनमें भारी युद्ध होने लगा

サンジャヤは言った。「汝の子ヴィカルナは、疾駆する馬を駆って、大力のスータソーマへ突撃した。かくして両者の間に激しい戦いが起こった。」

Verse 59

विकर्ण: सुतसोम॑ तु विद्ध्वा नाकम्पयच्छरै: । सुतसोमो विकर्ण च तदद्भुतमिवाभवत्‌

サンジャヤは言った。「ヴィカルナは矢でスータソーマを射抜いたが、彼を揺るがすことはできなかった。同じくスータソーマもヴィカルナを動揺させ得なかった。攻められても屈せぬ二人の不動の武勇は、まことに驚嘆すべきものであった。」

Verse 60

सुशर्माणं नरव्याप्रश्नेकितानो महारथ: । अभ्यद्रवत्‌ सुसंक्रुद्ध: पाण्डवार्थे पराक्रमी,नरश्रेष्ठ पराक्रमी महारथी चेकितानने पाण्डवोंके लिये अत्यन्त कुपित होकर सुशर्मापर धावा किया

サンジャヤは言った。「人中の虎たる大車戦士チェキターナは、パーンダヴァのために激怒し、スシャルマーめがけて真っすぐ突進した。」

Verse 61

सुशर्मा तु महाराज चेकितानं महारथम्‌ | महता शरवर्षेण वारयामास संयुगे,महाराज! सुशर्माने भारी बाण-वर्षाके द्वारा महारथी चेकितानको युद्धमें आगे बढ़नेसे रोक दिया

サンジャヤは言った。「大王よ、スシャルマーは戦場にて大車戦士チェキターナを、激しい矢の雨を浴びせて食い止め、乱戦の中で前進を阻んだ。」

Verse 62

चेकितानो<पि संरब्ध: सुशर्माणं महाहवे | प्राच्छादयत्‌ तमिषुभिर्महामेघ इवाचलम्‌

サンジャヤは言った。「チェキターナもまた憤怒に燃え、その大合戦においてスシャルマーを濃密な矢の雨で覆い尽くした。さながら大いなる雨雲が豪雨で山を包み隠すがごとくであった。」

Verse 63

शकुनि: प्रतिविन्ध्यं तु पराक्रान्तं पराक्रमी । अभ्यद्रवत राजेन्द्र मत्त: सिंह इव द्विपम्‌

サンジャヤは言った。「王よ、勇猛なるシャクニは、力強く進み来るプラティヴィンドゥヤを見て、まっすぐに突きかかった。あたかも酔える獅子が象に襲いかかるように。」

Verse 64

यौधिष्ठिरस्तु संक्रुद्ध: सौबलं निशितै: शरै: । व्यदारयत संग्रामे मघवानिव दानवम्‌

サンジャヤは言った。戦場のただ中で、ユディシュティラの子は憤怒し、鋭い矢でサウバラ（シャクニ）を切り裂いた。まるでマガヴァーン（インドラ）が戦場でダーナヴァを裂くがごとく。

Verse 65

शकुनि: प्रतिविन्ध्यं तु प्रतिविध्यन्तमाहवे । व्यदारयन्महाप्राज्ञ: शरै: संनतपर्वभि:,युद्धमें अपनेको बेधनेवाले प्रतिविन्ध्यको भी परम बुद्धिमान्‌ शकुनिने झुके हुए गाँठवाले बाणोंसे घायल कर दिया

サンジャヤは言った。戦場のただ中で、プラティヴィンドゥヤが彼を射抜いていたその時、智謀に長けたシャクニは、節の曲がった矢をもってプラティヴィンドゥヤを貫き、裂いた。

Verse 66

सुदक्षिणं तु राजेन्द्र काम्बोजानां महारथम्‌ | श्रुतकर्मा पराक्रान्तमभ्यद्रवत संयुगे,राजेन्द्र! काम्बोजदेशके राजा पराक्रमी महारथी सुदक्षिणपर रणभूमिमें श्रुतकर्माने आक्रमण किया

サンジャヤは言った。王よ、戦場のただ中で、シュルタカルマンはカーンボージャの強大なる大車戦士スダクシナへ真っすぐ突進した。

Verse 67

सुदक्षिणस्तु समरे साहदेविं महारथम्‌ | विद्ध्वा नाकम्पयत वै मैनाकमिव पर्वतम्‌

サンジャヤは言った。戦場のただ中で、スダクシナはサハデーヴァの子にして大車戦士シュルタカルマンを射て傷つけた。だが彼を揺るがすことはできなかった。マイナーカ山のごとく、彼は泰然として立っていた。

Verse 68

श्रुतकर्मा ततः क्रुद्ध: काम्बोजानां महारथम्‌ | शरैरबहुभिरानर्च्छदू दारयन्निव सर्वश:

サンジャヤは言った。ついでシュルタカルマンは憤怒し、カーンボージャの大車戦士に無数の矢を浴びせ、四方から引き裂かんばかりに攻め立てた。

Verse 69

इरावानथ संक्ुद्धः श्रुतायुषमरिंदमम्‌ । प्रत्युद्ययौ रणे यत्तो यत्तरूपं परंतप:

サञ्जयは言った。するとイラーヴァーンは怒りに燃え、戦いに心を定めて、敵を屈する者シュルターユスに向かい戦場で突撃した。敵を灼くその勇士は固い決意で前進し、シュルターユスもまた正面から迎え撃とうと力を尽くした――両者は苛烈な戦の務めの中、互いに押し進んだ。

Verse 70

आर्जुनिस्तस्य समरे हयान्‌ हत्वा महारथ: । ननाद बलवन्नादं तत्‌ सैन्यं प्रत्यपूरयत्‌

サञ्जयは言った。その戦いで、アルジュニ（イラーヴァーン）という大車戦士は相手の馬を討ち、ついで力強い鬨の声をあげて敵軍をその響きで満たした。さらに矢の雨を降らせ、彼らの陣を覆い尽くした。

Verse 71

श्रुतायुस्तु ततः क्रुद्ध: फाल्गुने: समरे हयान्‌ । निजघान गदाग्रेण ततो युद्धमवर्तत

サञ्जयは言った。するとシュルターユスも怒りに燃え、戦場でファールグニ（イラーヴァーン）の馬を棍棒の一撃で打ち倒した。そののち両者の間に、激しく間合いの近い戦いが巻き起こった。

Verse 72

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ कुन्तिभोजं महारथम्‌ । ससेन॑ ससुतं वीर॑ संससज्जतुराहवे,अवन्तिदेशके राजकुमार विन्द और अनुविन्दने सेना और पुत्रसहित वीर महारथी कुन्तिभोजके साथ युद्ध आरम्भ किया

サञ्जयは言った。アヴァンティの王子ヴィンダとアヌヴィンダは、軍勢とその子を伴う勇猛なる大車戦士クンティボージャに戦いを挑んだ。

Verse 73

तत्राद्भुतमपश्याम तयोघघोरें पराक्रमम्‌ । अयुध्येतां स्थिरौ भूत्वा महत्या सेनया सह

サञ्जयは言った。そこで私は、あの二人の驚くべき、しかも恐るべき武勇を見た。彼らはそれぞれ大軍を従え、揺るぎなく立って戦場で相対した――微動だにせず、まるで軍勢の重みそのものが彼らの決意となったかのようであった。

Verse 74

अनुविन्दस्तु गदया कुन्तिभोजमताडयत्‌ | कुन्तिभोजश्न तं॑ तूर्ण शरब्रातैरवाकिरत्‌,अनुविन्दने कुन्तिभोजपर गदासे आघात किया। तब कुन्तिभोजने भी तुरंत ही अपने बाणसमूहोंद्वारा उसे आच्छादित कर दिया

サンジャヤは言った。アヌヴィンダは棍棒でクンティボージャを打った。だがクンティボージャはたちまち矢の雨を浴びせ、四方から彼を覆い尽くした。

Verse 75

कुन्तिभोजसुतश्चापि विन्दं विव्याध सायकै: । सचतं प्रतिविव्याध तदद्भुतमिवाभवत्‌

サンジャヤは言った。クンティボージャの子もまた矢でヴィンダを射抜いた。ヴィンダはすぐさま報い、彼を深く傷つけた。その迅速な応酬は、戦の猛りのただ中でほとんど奇瑞のように見えた。

Verse 76

केकया भ्रातर: पञ्च गान्धारान्‌ पञठ्च मारिष | ससैन्यास्ते ससैन्यांश्ष॒ योधयामासुराहवे

サンジャヤは言った。王よ、ケーカヤの五兄弟は自軍を率いて来たり、同じく軍勢を伴って陣するガンダーラの五勇士と戦いを交えた。かくして両軍相まみえ、大戦のただ中で激突が始まった。

Verse 77

वीरबाहुश् ते पुत्रो वैराटिं रथसत्तमम्‌ | उत्तरं योधयामास विव्याध निशितै: शरै:

サンジャヤは言った。汝の子ヴィーラバーフは、ヴィラータ家の優れた車戦の勇士ウッタラと戦い、鋭い矢でこれを射た。

Verse 78

चेदिराट्‌ समरे राजन्नुलूकं समभिद्रवत्‌,राजन! चेदिराजने समरांगणमें उलूकपर धावा किया और उसे अपने बाणोंकी वर्षासे बींध डाला। वैसे ही उलूकने भी पंखयुक्त तीखे बाणोंद्वारा चेदिराजको गहरी चोट पहुँचायी

サンジャヤは言った。王よ、戦のただ中でチェーディの王はウルーカへ真っ直ぐ突進し、矢の雨でこれを貫いた。ウルーカもまた、羽根の付いた鋭い矢で応じ、チェーディ王に深手を負わせた。

Verse 79

तथैव शरवर्षेण उलूकं॑ समविद्धयत । उलूकश्चापि त॑ं बाणैर्निशितैलोमवाहिभि:

サンジャヤは言った。「同じように、チェーディ国の王は矢の雨をもってウールーカを射抜いた。ウールーカもまた、王よ、羽根の付いた鋭い矢で彼を貫いて応じた。かくして戦場では、互いの攻勢に等しい決意で立ち向かい、戦においては武勇と報復がたちまち呼応する一方、相互に傷つけ合うその道義的な代償はなお積み重なってゆくのであった。」

Verse 80

तयोरयुद्धं समभवद्‌ घोररूपं विशाम्पते । दारयेतां सुसंक्रुद्धावन्योन्यमपराजितौ

サンジャヤは言った。「民の主よ、あの二人の間には、見るも恐ろしい戦いが起こった。誰にも屈したことのない二人の勇士は、激しい憤怒に燃え、互いを引き裂かんばかりに攻め立てた—それぞれが相手を打ち砕こうとし、戦の暴力は歯止めなく膨れ上がっていった。」

Verse 81

एवं द्वन्दडसहस्राणि रथवारणवाजिनाम्‌ । पदातीनां च समरे तव तेषां च संकुले,इस प्रकार उस घमासान युद्धमें आपके और पाण्डवपक्षके रथ, हाथी, घोड़े और पैदल सैन्यके सहसोरों योद्धाओंमें द्वन्ध-युद्ध चल रहा था

サンジャヤは言った。「このように、あなた方の軍と彼らの軍とが入り乱れた、密に錯綜する戦場では、戦車の武者、象乗り、騎兵、歩兵の間で、幾千幾万もの一騎討ちが繰り広げられていた。その光景は戦の道義的混沌を物語る。軍が衝突するとき、個々の武勇と自己の務め（svadharma）は、圧倒的な乱れと相互の破壊のただ中で試されるのである。」

Verse 82

मुहूर्तमिव तद्‌ युद्धमासीन्मधुरदर्शनम्‌ | तत उन्मत्तवद्‌ राजन न प्राज्ञायत किंचन

サンジャヤは言った。「しばしの間、その戦いはほとんど見目麗しくさえ思われた。だがやがて、王よ、それは狂気のごとき恐るべき狂乱へと雪崩れ込んだ。その時には、誰一人として何事も明らかに見定めることができなかった。」

Verse 83

गजो गजेन समरे रथिनं च रथी ययौ । अश्वो5श्व॑ं समभिप्रायात्‌ पदातिश्न॒ पदातिनम्‌

サンジャヤは言った。「戦の激突の中で、象は象とぶつかり、戦車の武者は戦車の武者へと突進し、騎兵は騎兵へと駆け寄り、歩兵は歩兵と刃を交えた。かくして戦いは釣り合う者同士の対決へと収束し、各々が戦の密集の中で等しい相手を求めたのである。」

Verse 84

ततो युद्ध सुदुर्धर्ष व्याकुलं समपद्यत । शूराणां समरे तत्र समासाद्येतरेतरम्‌,कुछ ही देरमें उस रणक्षेत्रके भीतर शूरवीर सैनिकोंका एक-दूसरेसे भिड़कर अत्यन्त दुर्धर्ष एवं घमासान युद्ध होने लगा

サンジャヤは言った。「その戦場で、勇士たちが互いに迫り合い、ぶつかり合うや、戦いはたちまち、抗しがたいほど苛烈で混乱した乱戦へと変わった——相互の交戦から生じた、耐え難い激突であった。」

Verse 85

तत्र देवर्षय: सिद्धाश्चारणाश्न समागता: । प्रैक्षनत तद्‌ रणं घोरं देवासुरसमं भुवि,वहाँ आये हुए देवर्षियों, सिद्धों तथा चारणोंने भूतलपर होनेवाले उस युद्धको देवासुर- संग्रामके समान भयंकर देखा

サンジャヤは言った。「そこには天の聖仙（デーヴァリシ）、成就者（シッダ）、そしてチャーラナたちが集い、地上で繰り広げられるその恐るべき戦いを見守った——それは、かつての神々とアスラの戦争にも比すべき凄惨さであった。」

Verse 86

ततो दन्तिसहस्राणि रथानां चापि मारिष | अश्वौघा: पुरुषौघाश्व विपरीतं समाययु:

サンジャヤは言った。「それから、尊き御方よ、幾千の戦象と戦車、さらに騎兵の群れと歩兵の群れが、先に定められていた一騎討ちの秩序を捨て去り、逆巻く混乱のうちに一斉に押し寄せた——かくして、万人が万人と戦う乱戦となった。」

Verse 87

तत्र तत्र प्रदृश्यन्ते रथवारणपत्तय: । सादिनश्न नरव्याप्र युध्यमाना मुहुर्मुहु:,नरश्रेष्ठ) जहाँ-जहाँ दृष्टि जाती, वहीं रथ, हाथी, घुड़सवार और पैदल सैनिक बारंबार युद्ध करते दिखायी देते थे

サンジャヤは言った。「目を向けるところごとに、戦車、戦象、騎兵、歩兵——勇猛なる男たち——が、幾度となく戦いに組み合っているのが見えた。」

Verse 126

आनर्च्छतु: शरैघेरिस्तक्षमाणौ परस्परम्‌ | उन दोनोंमें बड़ा भयंकर रोमांचकारी युद्ध हुआ। सात्यकिने कृतवर्माको और कृतवर्मनि सात्यकिको भयंकर बाणोंसे घायल करते हुए एक-दूसरेको बड़ी पीड़ा पहुँचायी

サンジャヤは言った。「そののち、恐るべき矢をもって互いに襲いかかり、交互に相手を傷つけながら、サーティヤキとクリタヴァルマンは、凄烈で胸を震わせる戦いを繰り広げ、互いに甚大な苦痛を与え合った。」

Verse 136

वसन्ते पुष्पशबलौ पुष्पिताविव किंशुकौ । वे दोनों महाबली वीर सर्वांगमें बाणोंसे छिदे होनेके कारण वसन्त-ऋतुमें खिले हुए दो पुष्पयुक्त पलाश वृक्षोंके समान शोभा पा रहे थे

サンジャヤは言った。「春の季節、その二人の大力の勇士は—全身を矢に貫かれながらも—花に彩られ満開となったキンシュカ（パラーシャ）の二本の樹のように、ひときわ輝いて見えた。」

Verse 176

अन्योन्यं च शरै: क्रुद्धों ततक्षाते परस्परम्‌ | तत्पश्चात्‌ शत्रुमर्दन अभिमन्युने अन्य दो तीखे बाणोंसे बृहद्बलके ध्वजको काट डाला

両者は憤怒して矢をもって互いを傷つけ合った。ついで敵を圧するアビマンニュは、鋭い二本の矢でブリハドバラの旗を断ち、さらに一本で背後の護衛を、もう一本で御者を射殺した。こうして二人はますます激怒し、鋭い矢で互いを穿ち合った。

Verse 186

भीमसेनस्तव सुतं दुर्योधनमयोधयत्‌ । युद्धमें अभिमान प्रकट करनेवाले, घमंडी और पहलेके वैरी आपके महारथी पुत्र दुर्योधनसे भीमसेन युद्ध करने लगे

サンジャヤは言った。「ビーマセーナは、そなたの子ドゥルヨーダナと戦いを交えた。戦場のただ中で、誇り高く驕慢で、古くからの仇敵であるドゥルヨーダナに、ビーマは正面から挑み、確執と傲りがこの両雄の激突を駆り立てた。」

Verse 196

अन्योन्यं शरवर्षाभ्यां ववृषाते रणाजिरे । वे दोनों नरश्रेष्ठ महाबली वीर कुरुकुलके प्रधान व्यक्ति थे। उन्होंने समरांगणमें एक- दूसरेपर बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी

サンジャヤは言った。「戦場において、その二人の戦士は互いに矢の雨を降らせた。両者は俱盧族の第一の人物たる大力の勇士であり、戦陣のただ中で、互いに向けて矢の奔流を放ち始めた。」

Verse 216

अविध्यन्निशितैर्बाणर्बहुभिमर्म भेदिभि: । दुःशासनने आगे बढ़कर मर्मस्थानोंको विदीर्ण करनेवाले अपने बहुसंख्यक तीखे बाणोंद्वारा महाबली नकुलको घायल कर दिया

サンジャヤは言った。「ドゥフシャーサナは前へ進み出て、急所（マルマン）を裂き貫く鋭い矢を数多放ち、大力のナクラを負傷させた。」

Verse 316

त्रिधा चिच्छेद समरे पाञ्चाल्यस्य तु कार्मुकम्‌ भरतनन्दन! एक ओरसे धृष्टद्युम्नने द्रोणाचार्यपर आक्रमण किया। तब द्रोणने अत्यन्त क्रुद्ध होकर युद्धमें दूसरोंके मारनेके साधनभूत धृष्टद्युम्नके सुदृढ़ धनुषके तीन टुकड़े कर डाले

サञ्जयは言った。戦のただ中で、バーラタ族の誉れよ、ドローナはパンチャーラの王子の弓を三つに断ち切った。ドリシュタデュムナがドローナアーチャールヤに正面から襲いかかったためである。怒りに燃えたドローナは、多くを屠り得る凶器でもあったドリシュタデュムナの堅牢な弓を粉砕し、その攻勢を押しとどめ、戦場における威を示した。

Verse 326

प्रेषयामास समरे सो5स्य काये न्‍न्यमज्जत । तदनन्तर उस रणक्षेत्रमें उन्होंने द्वितीय कालदण्डके समान अत्यन्त भयंकर बाण चलाया। वह बाण धूृष्टद्युम्नके शरीरमें धँस गया

サञ्जयは言った。戦のただ中で彼は一矢を放ち、それはその身に深く沈み入った。続いて戦場にて、まるで死神の杖の第二撃のごとき、ことのほか恐るべき矢を放った。その矢はドリシュタデュムナの身を貫き、肉に食い込んで留まり、戦の凄惨な勢いをさらに増した。

Verse 776

उत्तरश्षापि तं वीर विव्याध निशितै: शरै: । आपके पुत्र वीरबाहुने विराटके पुत्र श्रेष्ठ रथी उत्तरके साथ युद्ध किया और उसे तीखे बाणोंद्वारा घायल कर दिया। उत्तरने भी वीरबाहुको अपने तीक्ष्ण सायकोंका लक्ष्य बनाकर बेध डाला

サञ्जयは言った。ウッタラもまた、その勇士を鋭い矢で射抜いた。戦車武者どうしの激突において、互いに相手の進撃を止めようと、正確で貫く矢を放ち合った—それは戦の容赦なき相互応酬の姿であり、武勇は暴力のただ中での自制、狙いの確かさ、そして不動の堅忍によって量られるのである。