Adhyaya 201: The Battle between the Rākṣasas and Yama’s Attendant-Messengers

Verse 1

अथ राक्षसकीङ्करयुद्धम् ॥ ऋषिपुत्र उवाच ॥ ततस्ते सहिताः सर्वे चान्योऽन्याभिरताः सदा ॥ नानावेषधरा दूताः कृताञ्जलिपुटास्तदा ॥

Ab raakshason ke logon ke saath yuddh shuru hota hai. Rishi putra ne kaha. Tab saare doot ek saath khade the. Woh aapas mein mil-jul ke rehte the. Alag-alag kapde pehne the. Haath jod ke khade the.

Verse 2

दूता ऊचुः ॥ वयं श्रान्ताश्च क्षीणाश्च ह्यन्यान् योजितुमर्हसि ॥ वयमन्यत्करिष्यामः स्वामिन्कार्यं सुदुष्करम् ॥

Doot bole. Hum bohat thak gaye hain, bilkul khatam ho gaye hain. Aap kisi aur ko bhejiye. Hum kuch aur kaam karenge, swami. Yeh kaam bohat mushkil hai.

Verse 3

अन्ये हि तावत्तत्कुर्युर्यथेष्टं तव सुव्रत ॥ भगवन्स्म परिक्लिष्टाः त्राहि नः परमेश्वर ॥

Koi aur yeh kaam kar sakta hai, aapki marzi. Bhagwan, hum bohat pareshan hain. Humein bacha lijiye, aap toh bade hain.

Verse 4

ततो विवृत्तरक्ताक्षस्तेन वाक्येन रोषितः ॥ विनिःश्वस्य यथा नागो ह्यपश्यत्सर्वतो दिशम् ॥

Tab uski aankhen laal ho gayi thi. Woh baat sunkar uska dil bhar gaya. Usne saans chodi jaise saanp karta hai. Woh charo taraf dekhne laga.

Verse 5

अदूरे दृष्टवान्कञ्चित्पुरुषं स ह्यनाकृतिम् ॥ स तु वेगेन सम्प्राप्त इङ्गितज्ञो दुरात्मवान् ॥

Paas hi usne ek aadmi dekha, koi fix shape nahi thi uski. Woh bura aadmi jaldi se aage badha. Woh logon ke iraade aur ishare padh sakta tha.

Verse 6

निःसृतः स च रोषेण चित्रगुप्तेन धीमता ॥ ततः स त्वरितं गत्वा मन्देहा नाम राक्षसाः ॥

Chitragupta ne gusse mein use bhaga diya. Woh bura aadmi jaldi se wahan se nikla. Phir woh daur ke Mandeha naam ke rakshason ke paas gaya.

Verse 7

नानारूपधरा घोरा नानाभरणभूषिताः ॥ विनाशाय महासत्त्वो यत्र तिष्ठन्महायशाः ॥

Woh rakshas bahut daravne the. Unke alag-alag roop the aur gehne pehne the. Woh tabaahi karne chale the, jahan woh bada bhalaa aadmi khada tha.

Verse 8

चित्रगुप्तो महाबाहुः सर्वलोकार्थचिन्तकः ॥ समः सर्वेषु भूतेषु भूतानां च समादिशत् ॥

Chitragupta bahut taakat wala tha. Woh sab duniya ka bhala sochta tha. Woh sabse ek jaisa pyaar karta tha, kisi ko zyada ya kam nahi. Usne sab logon ke baare mein hukum diya.

Verse 9

ततस्ते विविधाकाराः राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ उपरुह्य तथा सर्वे मातङ्गांश्च हयं तथा ॥

Phir woh sab rakshas, jo maans khate the, taiyaar ho gaye. Unke alag-alag roop the. Woh sab haathi aur ghode pe charh gaye.

Verse 10

ब्रुवन्तश्च पुनर्हृष्टाः शीघ्रमाज्ञापय प्रभो ॥ तव सन्देशकर्त्तारः कस्य कृन्तामजीवितम् ॥

Woh khush ho ke phir bole, Prabhu jaldi batao. Aapke kaam karne wale hum hain, kis ki jaan lein hum?

Verse 11

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चित्रगुप्तो ह्यभाषत ॥ रोषगद्गदया वाचा निःश्वसन् वै मुहुर्मुहुः ॥

Unki baat sun ke Chitragupt ne kaha. Uski awaaz gusse se kaanp rahi thi. Woh baar-baar saans le raha tha.

Verse 12

भो भो मन्देहका वीराः मम चित्तानुपालकाः ॥ एतान्बध्नीत गृह्णीत भूताराक्षसपुङ्गवाः ॥

Chitragupt bola, are Mandeha yoddho, tum meri ichcha ke rakshak ho. In logon ko pakdo aur baandh do. Tum bhoot aur rakshas mein bade ho.

Verse 13

एवं हत्वा च बद्ध्वा च ह्यागच्छत पुनर्यथा ॥ हन्तारः सर्वभूतानां कृतज्ञा दृढ विक्रमा ॥

Inhe maaro aur baandh ke wapas aao jaise pehle the. Tum sab praniyon ke maarne wale ho, apna kaam nibhane wale aur himmat wale.

Verse 14

हत्वा वै पापकानेतान्मम विप्रियकारिणः ॥ एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य वचनं चेदमब्रुवन् ॥

In paapiyon ko maaro, kyunki inhone meri ichcha ke khilaf kaam kiya. Yeh sun ke woh bole.

Verse 15

राक्षसाः ऊचुः ॥ श्रान्ता वा क्षुधिता वापि दुःखिता वा तपोधनाः ॥ अमात्याः एव ज्ञातव्याः भृत्याः शतसहस्रशः ॥

Rakshas ne kaha ki thake ho ya bhuke, dukhi ho ya tap karte ho, aise logon ko mantri maan lo. Aur naukaron ki toh ginti hi nahi, lakho ki tadaad mein hain.

Verse 16

एते वधार्थं निर्दिष्टास्त्वयैव च महात्मना ॥ न युक्तं विविधाकाराः ह्यस्माकं नाशनाय वै ॥

Aapne khud inhe bheja hai maarne ke liye. Aisa nahi hona chahiye ki itne tarah ke log hamare liye khatra ban jaayein.

Verse 17

यथा ह्येते समुत्पन्नाः सर्वधर्मानुचिन्तकाः ॥ तथा वयं समुत्पन्नास्तदर्थं हि भवानपि ॥

Jaise yeh log dharam ke baare mein sochne ke liye paida hue hain, waise hi hum bhi paida hue hain. Aur aap bhi isi kaam ke liye hain.

Verse 18

मा च मिथ्या प्रतिज्ञातं धर्मिष्ठस्य भवत्विति ॥ अस्माकं विग्रहे वीर मुच्यन्तां यदि मन्यसे ॥

Jo vaada kiya hai woh toota nahi, yeh kisi dharam wale ke muh par baat nahi. Veer, agar aapko sahi lagta hai toh inhe chhod dijiye jab hum ladenge.

Verse 19

एवमुक्त्वा ततो घोरा व्याधयः कामरूपिणः ॥ सन्नद्धास्त्वरितं शूरा भीमरूपा भयानकाः ॥

Yeh baat keh ke woh bhayanak shikari jaldi taiyaar ho gaye. Yeh apna roop badal sakte the, aur unka chehra dekh ke dar lagta tha.

Verse 20

गजैरन्ये तथा चाश्वै रथैश्चापि महाबलाः ॥ कण्टकैस्तुरगैर्हंसैरन्ये सिंहैस्तथापरे ॥

Kai bade-bal waale aadmi aaye. Kuch haathi le ke aaye, kuch ghode, kuch rath. Doosre log kaante waale jaanwar le ke aaye, swan le ke aaye. Aur kuch sher le ke aaye.

Verse 21

मृगैः सृगालैर्महिषैर्व्याघ्रैर्मेषैस्तथापरे ॥ गृध्रैः श्येनैर्मयूरैश्च सर्पगर्दभकुक्कुटैः ॥

Baaki log bhi alag-alag jaanwar le ke aaye. Kuch hiran, kuch gidh, kuch bhains, kuch baagh, kuch meinsh. Kuch giddh, kuch baaz, kuch mor le ke aaye. Aur kuch saanp, gadha, murga le ke aaye.

Verse 22

एवं वाहनसंयुक्ता नानाप्रहरणोद्यताः ॥ समागताः महासत्त्वा अन्योन्यमभिकाङ्क्षिणः ॥

Sab log apne sawaariyon ke saath aaye. Haath mein alag-alag hathiyaar liye hue the. Itne bade log ek jagah ikatthe ho gaye. Sab ek doosre se ladna chahte the.

Verse 23

तूर्यक्श्वेडितसंघुष्टैर्बलितास्फोटितैरपि ॥ जयार्थिनो द्रुतं वीराश्चालयन्तश्च मेदिनीम् ॥

Bajne waale baaje ki awaaz thi, ladai ki chillahat thi. Log chillate the, taaliyan bajate the. Jeetna chahte hue veer jaldi aage badhe. Itna shor tha ki zameen bhi kaanpne lagi.

Verse 24

ततः समभवद्युद्धं तस्मिंस्तमसि सन्तते ॥ मुकुटैरङ्गदैश्चित्रैः केयूरैः पट्टिशासिकैः ॥

Phir wahan badi ladai shuru ho gayi. Andhera faila hua tha. Log apne seeron par mukut pehne hue the, haathon mein choodiyan thi. Kulhadi aur talwar se ladai ho rahi thi.

Verse 25

सकुण्डलैः शिरोभिश्च भ्राजते वसुधातलम् ॥ बहुभिश्च सकेयूरैश्छत्रैश्च मणिभूषणैः

Dharti chamak rahi thi. Usme bahut sar bikhre pade the jinke kaan mein kundal tha. Bahuon mein keyur the, upar chhatrayi thi, aur mann ke gehne bhi wahan the.

Verse 26

शूलशक्तिप्रहारीश्च यष्टितोमरपट्टिशैः ॥ असिखड्गप्रहारीश्च बलप्राणसमीritaiḥ

Bhale aur bhalaayein chal rahi thin. Laathi, barchhi aur kulhari se bhi vaar ho rahe the. Talwar aur chure chal rahe the. Yeh sab taqat aur jaan ke saath ho raha tha.

Verse 27

अभवद्दारुणं युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ॥ नखैर्दन्तैश्च पादैश्च तेऽन्योऽन्यमभिजघ्निरे

Yeh ladai bahut khatarnak ho gayi. Itna shor tha ki rongte khade ho jayein. Naakhun aur daanto se ek dusre ko maarte the. Paon se bhi maarte the.

Verse 28

ततस्ते राक्षसा भग्ना दूतैर्घोरपराक्रमैः ॥ देहि देहि वदन्त्येव भिन्धि गृह्णीष्व तिष्ठ च

Woh rakshas haar gaye. Bhagwan ke logon ne unhe tod diya. Woh chillate rahe, de de, de de. Tod ise, pakad ise, ruk ja, wahi reh.

Verse 29

वध्यमानाः पिशाचास्ते ये निवृत्ता रणार्दिताः ॥ आहूयन्त प्रतिबयात्क्रोधसंरक्तलोचनाः

Pishach ladai mein peeche hat gaye the. Unhe maara ja raha tha. Phir bhi unhe wapas bulaya gaya. Unki aankhein gusse se laal thi.

Verse 30

तिष्ठ तिष्ठ क्व यासीति न गच्छामि दृढो भव ॥ मया मुक्तमिदं शस्त्रं तव देहविनाशनम्

Ruk ruk, kahan ja raha hai? Main nahi jaunga, tu pakka khada reh. Maine jo astra chhoda hai woh tera sharer barbaad karega.

Verse 31

किन्तु मूढ त्वया शस्त्रं न मुक्तं मे रुजाकरम् ॥ मया क्षिप्तास्तु इषवः प्रतीच्छ क्व पलायसे

Lekin bewakoof, tune jo astra chhoda woh mujhe dard nahi deta. Maine jo teer chhode hain woh le, ab kahan bhaag raha hai?

Verse 32

किं त्वं वदसि दुर्बुद्धे एषोऽहं पारगो रणे ॥ मम बाहु विमुक्तस्तु यदि जीवस्यतो वद

Kya bol raha hai, buri soch wala? Main yahan hoon, jung mein mahir. Mera haath aazad ho gaya hai. Agar jeena hai to bol de.

Verse 33

तत्र ते सहसा घोरा राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ मन्देहा नाम नाम्ना ते वध्यमानाः सहस्रशः

Achanak wahan daravne rakshas aa gaye jo maas khate the. Unka naam Mandeha tha. Woh hazaron ki tadaad mein maare ja rahe the.

Verse 34

ततो भग्ना यदा ते तु राक्षसाः कामरूपिणः ॥ प्रत्यपद्यन्त ते मायां तामसीं तमसावृताः

Jab woh rakshas haar gaye jo koi bhi roop le sakte the, toh woh andheri maya istemal karne lage. Woh andhere mein dakh gaye the.

Verse 35

अदृश्याश्चैव दृश्याश्च तद्बलं तमसावृताः ॥ ततस्ते शरणं जग्मुर्ज्वरं परमभीषणम् ॥

Jo log dikhte the aur jo nahi dikhte the, sab andhere mein phanse the. Woh sab darr ke maare Jvar ke paas bhaag gaye. Jvar bahut darravna tha.

Verse 36

शूलपाणिं विरूपाक्षं सर्वप्राणिप्रणाशनम् ॥ मन्देहा नाम नाम्ना वै राक्षसाः पिशिताशनाः ॥

Usne bataya ki ek hai jo trishul pakde hai, aankhen tedhi-medi hai, aur sab jaanwaron ko khatam kar deta hai. Usne flesh khane wale rakshason ka naam bataya - Mandeha.

Verse 37

वयमद्य महाभाग त्रायस्व जगतः पते ॥ ततस्तेषां वचः श्रुत्वा दूतानां कामरूपिणाम् ॥

Unhone kaha, aaj hamari jaan bacha le, tu khush kismat hai, tu duniya ka malik hai. Yeh sun ke Jvar ne un messengers ki baat suni jo koi bhi roop le sakte the.

Verse 38

ज्वरः क्रुद्धो महातेजा योधानां तु सहस्रशः ॥ कालो मुण्डः केकराक्षो लोहयष्टिपरिग्रहः ॥

Jvar gusse mein aa gaya. Usne hazaron yoddha bula liye. Unmein se kuch the Kala, Munda, Kekaraksha, aur Lohayashti. Sab aag jaisi chamak rahe the.

Verse 39

विविधान्सन्दिदेशात्र पुरुषानग्निवर्चसः ॥ बद्धाञ्जलिपुटान्सर्वानिदमाह सुरेश्वरः ॥

Usne alag-alag logon ko bheja. Woh sab aag ki tarah chamak rahe the. Sabne haath jod ke khada ho gaya. Phir devon ke swami ne unhe yeh kaha.

Verse 40

पच शीघ्रमिमान्पापान्योगेन च बलेन च ॥ ततस्ते त्वरितं गत्वा यत्र ते पिशिताशनाः ॥

In paapiyon ko jaldi khatam karo, yog ki taakat se ya zor se. Phir woh jaldi se wahin gaye jahan woh maas khane wale the.

Verse 41

ज्वराज्ञया च ते सर्वे जीमूतघननिःस्वनाः ॥ बहूंस्ते राक्षसान्घोरान्दर्पोत्सिक्तान् सहस्रशः ॥

Jvar ne kaha, toh sab ne maara dauda. Badal jaisi awaaz unki. Hazaron rakshas the wahan, apni ghamand mein bade. Sab unpe toot pade.

Verse 42

बहुशस्त्रप्रहारैश्च शस्त्रैश्च विविधोज्ज्वलैः ॥ तरसा राक्षसा विग्ना रुधिरेण परिप्लुताः ॥

Bahut saare hathiyaron se maara. Chamakte hue hathiyar the unke haath mein. Rakshas ruk gaye zor se. Khoon se naha gaye sab.

Verse 43

मोचयामास संग्रामं स्वयमेव यमस्ततः ॥ राक्षसान्मोचयित्वाऽथ हन्यमानान्समन्ततः ॥

Phir Yama khud aaya aur ladai rok di. Rakshas mar rahe the charon taraf. Yama ne unhe bacha liya.

Verse 44

गत्वा ज्वरं महाभागं विनयात्सान्त्वयन्मुहुः ॥ पूजयन् वै ज्वरं दिव्यं गृहीय हस्ते महायशाः ॥

Yama Jvar ke paas gaya. Jvar bada bhagwan tha. Yama ne usse bahut vinay se samjhaya. Uski puja ki, phir uska haath pakad liya.

Verse 45

प्रविवेश गृहं स्वं तु सम्भ्रमेणेदृशेन तु ॥ आननं तु समुत्प्रोष्छ्य सङ्ग्रामे स्वेदबिन्दुवत् ॥

Woh ghabra ke apne ghar mein gaya. Uska chehra upar utha hua tha. Aisa lag raha tha jaise ladai mein ho, paseene ke drops se bhara hua.

Verse 46

रोषायासकरं चैव सर्वलोकनमस्कृतः ॥ अहं त्वं चैव देवेश इमं लोकं चराचरम् ॥

Woh gussa aur thakawat laane wala hai, phir bhi sab duniya usko namaste karti hai. Usne kaha, main aur tum, devaton ke swami, is saari duniya ko chalate hain, jo chalti hai aur jo khadi rehti hai.

Verse 47

शासेमहि यथाकामं यथादृष्टं यथाश्रुतम् ॥ त्वया ग्राह्यो ह्यहं देव मृत्युना च सुसंवृतः ॥

Hum apni marzi se faisla karenge, jo dekha hai aur jo suna hai uske hisaab se. Par dev, mujhe tum pakadna hai, kyunki main maut ke daayare mein phansa hua hoon.

Verse 48

लोकान्सर्वानहं हन्मि सर्वघाती न संशयः ॥ गच्छ गच्छ यथास्थानं युद्धं च त्यजतु स्वयम् ॥

Main sab duniya ko maar deta hoon, main sabka maarna wala hoon, koi shak nahi. Jao, jao apni jagah par, aur yeh ladai khud chhod do.

Verse 49

राक्षसानां हतास्तत्र षष्टिकोट्यो रणाजिरे ॥ अमराश्चाक्षयाश्चैव न हि त्वां प्रापयन्ति वै ॥

Ladai ke maidan mein sath karod rakshas mar gaye. Par dev, amar log bhi, jo kabhi nahi marte, tum tak nahi pahunch sakte.

Verse 50

ततो ह्युपरतं युद्धं धर्मराजो यमः स्वयम् ॥ दूतानां चित्रगुप्तेन सख्यमेकमकारयत् ॥

Phir yuddh poori tarah ruk gaya. Dharamraj Yama khud aaye. Unhone Chitragupta se baat ki aur dooton ke baare mein ek faisla karwaya.

Verse 51

सम्भाषन्ते ततो दूताश्चित्रगुप्तं तथैव च ॥ नियुञ्जस्व मया पूर्वं सर्वकर्माणि जन्तुषु ॥

Phir dooton ne Chitragupta se baat ki. Unhone kaha ki sab jeevon ke kaam likhne ka kaam wapas shuru karo. Jaise pehle hota tha waise hi karo.

Verse 52

स्वकर्मगुणभूतानि ह्यशुभानि शुभानि च ॥ रुद्रं दूताः समागम्य चित्रगुप्तस्य पार्श्वतः ॥

Insan ke apne karam se jo achche aur bade kaam hote hain, woh sab likhe jaate hain. Doot Rudra ke paas gaye aur Chitragupta ke paas khade ho gaye.

Verse 53

उपस्थानं च कुर्वन्ति कालचिन्तकमब्रुवन् ॥ यथा लोका यथा राजा यथा मृत्युḥ सनातनः ॥

Woh wahan jaake khade hue. Unhone kaha ki yeh duniya jaisi hai, raja jaisa hai, waise hi mrityu bhi hai. Yeh hamesha se hai aur hamesha rahega.

Verse 54

तदैवोत्तिष्ठ तिष्ठेति क्षम्यतां क्षम्यतां प्रभो

Tabhi unhone kaha utho, khade ho jao. Prabhu, humein maaf kar do, maaf kar do.

Verse 55

बद्धगोधाङ्गुलित्राणा नानायुधधरास्तथा ॥ अग्रतः किंकराः कृत्वा तिष्ठन्पादाभिवन्दनम् ॥

Woh log goh ke panje se bani suraksha pehne hain aur haath mein kai tarah ke hathiyaar liye hain. Unhone apne naukar aage bheje aur khade rahke uske paon ko salaam kiya.

Verse 56

परित्रायस्व नो वीर किंकराणां महाबलान् ॥ हन्यमानान्हि रक्षोभिरस्मानद्य रणाजिरे ॥

Hey veer, hamari raksha karo. Hum bade taakat wale naukar hain. Aaj ranbhoomi mein rakshas hamare peechhe pade hain aur hamare maare ja rahe hain.

Verse 57

बाहुभिः समनुप्राप्तः केशाकेशि ततः परम् ॥ अयुक्तमतुलं युद्धं तेषां वै समजायत ॥

Woh log ek dusre ke paas aa gaye aur haathon se pakad liya. Phir baalon se baal pakad ke ladne lage. Sach mein, bada bura aur anokha yuddh shuru ho gaya unke beech mein.

Verse 58

खादन्ति चैव घ्नन्ति स्म चित्रगुप्तेन चोदिताः ॥ व्याधीनां च सहस्राणि दूतानां च महाबलाः ॥

Chitragupta ke kehne par woh log maarne aur khaane mein lage hain. Hazaron bimariyan hain aur bade taakat wale dut bhi hain.

Verse 59

धर्मराजोऽथ विश्रान्तं कालभूतं महाज्वरम् ॥ किंकिं वृत्तमिदं देव व्यापिनस्त्वं महातपाः ॥

Phir Dharmaraj ne Mahajvar se poocha jo wahan araam kar raha tha, jaise kaal khada ho. Bola, Deva, yeh kya ho raha hai? Tum to sab jagah ho, bade tapaswi ho.