Adhyaya 201: The Battle between the Rākṣasas and Yama’s Attendant-Messengers
Rākṣasa-kiṅkara-yuddham
Mythic-Administration (Yama’s Justice) / Conflict-Narrative
વરાહ–પૃથ્વી સંવાદના આ અધ્યાયમાં ધર્મ-પ્રશાસન અને નૈતિક વ્યવસ્થાના અમલનું દૃષ્ટાંત વર્ણવાય છે. વિવિધ વેશોમાં આવેલા યમદૂત થાકી જઈ પુનર્નિયુક્તિની વિનંતી કરે છે; તે સાંભળીને સર્વભૂતહિતૈષી, નિષ્પક્ષ દેખરેખકાર ચિત્રગુપ્ત ક્રોધિત થઈ દૂતસેનાને સજ્જ કરે છે. ત્યારબાદ મંદેહ રાક્ષસો સાથે મહાયુદ્ધ થાય છે; રાક્ષસો નાનાવાહન, શસ્ત્રો અને તામસી માયાનો પ્રયોગ કરે છે. પરાજય નજીક આવતાં તેઓ ભયંકર વ્યક્તરોગરૂપ જ્વરને શરણ જાય છે; જ્વર અપરાધીઓને ‘પકાવા’ એટલે દંડ આપવા પોતાના દૂતો મોકલે છે. અંતે યમ સ્વયં આવી જ્વરને શાંત કરે છે અને વ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત કરે છે—જવાબદારી, સંયમ અને સંતુલિત શાસનની શિક્ષા આપે છે।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 201
Verse 1
अथ राक्षसकीङ्करयुद्धम् ॥ ऋषिपुत्र उवाच ॥ ततस्ते सहिताः सर्वे चान्योऽन्याभिरताः सदा ॥ नानावेषधरा दूताः कृताञ्जलिपुटास्तदा ॥
હવે રાક્ષસોના કિંકરો સાથેનું યુદ્ધ આરંભે છે. ઋષિપુત્ર બોલ્યો—ત્યારે તે બધા દૂત એકત્ર થઈ, સદા પરસ્પર સમન્વિત રહી, નાનાવેષ ધારણ કરીને, તે સમયે અંજલિ જોડીને ભક્તિપૂર્વક ઊભા રહ્યા।
Verse 2
दूता ऊचुः ॥ वयं श्रान्ताश्च क्षीणाश्च ह्यन्यान् योजितुमर्हसि ॥ वयमन्यत्करिष्यामः स्वामिन्कार्यं सुदुष्करम् ॥
દૂતોએ કહ્યું—અમે થાકી ગયા છીએ અને ક્ષીણ થઈ ગયા છીએ; તમે અન્યને નિયુક્ત કરો। હે સ્વામી, આ કાર્ય અતિ દુષ્કર છે; અમે બીજું કંઈક કરીશું।
Verse 3
अन्ये हि तावत्तत्कुर्युर्यथेष्टं तव सुव्रत ॥ भगवन्स्म परिक्लिष्टाः त्राहि नः परमेश्वर ॥
હે સુવ્રત, તમારી ઇચ્છા મુજબ તે કાર્ય અન્ય લોકો પણ કરી શકે। હે ભગવન, અમે અત્યંત કષ્ટમાં છીએ; હે પરમેશ્વર, અમારું રક્ષણ કરો।
Verse 4
ततो विवृत्तरक्ताक्षस्तेन वाक्येन रोषितः ॥ विनिःश्वस्य यथा नागो ह्यपश्यत्सर्वतो दिशम् ॥
પછી તે વચનોથી ક્રોધિત થઈ તેની આંખો લાલ થઈ ફરવા લાગી। સર્પની જેમ જોરથી શ્વાસ છોડીને તે સર્વ દિશાઓ તરફ જોવા લાગ્યો।
Verse 5
अदूरे दृष्टवान्कञ्चित्पुरुषं स ह्यनाकृतिम् ॥ स तु वेगेन सम्प्राप्त इङ्गितज्ञो दुरात्मवान् ॥
થોડે દૂર તેણે એક પુરુષને જોયો, જેના રૂપની સ્પષ્ટ આકૃતિ ન હતી। તે દુષ્ટાત્મા, સંકેતો અને ભાવ જાણનારો, વેગથી દોડી આવી પહોંચ્યો।
Verse 6
निःसृतः स च रोषेण चित्रगुप्तेन धीमता ॥ ततः स त्वरितं गत्वा मन्देहा नाम राक्षसाः ॥
ધિમાન ચિત્રગુપ્તના ક્રોધથી તે બહાર કાઢવામાં આવ્યો. ત્યારબાદ તે ત્વરિત જઈ ‘મન્દેહ’ નામના રાક્ષસો પાસે પહોંચ્યો.
Verse 7
नानारूपधरा घोरा नानाभरणभूषिताः ॥ विनाशाय महासत्त्वो यत्र तिष्ठन्महायशाः ॥
તેઓ ભયંકર, અનેક રૂપ ધારણ કરનારા અને વિવિધ આભૂષણોથી શોભિત હતા; વિનાશ માટે તે સ્થળ તરફ ગયા જ્યાં મહાયશસ્વી મહાસત્ત્વ ઊભો હતો.
Verse 8
चित्रगुप्तो महाबाहुः सर्वलोकार्थचिन्तकः ॥ समः सर्वेषु भूतेषु भूतानां च समादिशत् ॥
મહાબાહુ ચિત્રગુપ્ત, જે સર્વ લોકના હિતનો વિચાર કરનાર અને સર્વ ભૂતો પ્રત્યે સમદૃષ્ટિ ધરાવનાર હતો, તેણે ભૂતો વિષે આદેશ આપ્યો.
Verse 9
ततस्ते विविधाकाराः राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ उपरुह्य तथा सर्वे मातङ्गांश्च हयं तथा ॥
પછી વિવિધ આકારવાળા માંસભક્ષી રાક્ષસો—બધા જ—હાથીઓ પર ચઢ્યા અને તેમ જ ઘોડાઓ પર પણ આરુઢ થયા.
Verse 10
ब्रुवन्तश्च पुनर्हृष्टाः शीघ्रमाज्ञापय प्रभो ॥ तव सन्देशकर्त्तारः कस्य कृन्तामजीवितम् ॥
પછી તેઓ હર્ષિત થઈ ફરી બોલ્યા—“હે પ્રભુ, ત્વરિત આજ્ઞા આપો. અમે તમારા સંદેશવાહક; કોનું જીવન કાપી નાખીએ?”
Verse 11
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चित्रगुप्तो ह्यभाषत ॥ रोषगद्गदया वाचा निःश्वसन् वै मुहुर्मुहुः ॥
તેમના વચન સાંભળી ચિત્રગુપ્ત બોલ્યા—ક્રોધથી ગદગદ વાણીમાં, તેઓ વારંવાર ઊંડો શ્વાસ લેતા રહ્યા।
Verse 12
भो भो मन्देहका वीराः मम चित्तानुपालकाः ॥ एतान्बध्नीत गृह्णीत भूताराक्षसपुङ्गवाः ॥
“હો હો! હે મંદેહક વીરો, મારા અભિપ્રાયના રક્ષકો! આ લોકોને બાંધો, પકડી લો—હે ભૂત અને રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠો!”
Verse 13
एवं हत्वा च बद्ध्वा च ह्यागच्छत पुनर्यथा ॥ हन्तारः सर्वभूतानां कृतज्ञा दृढ विक्रमा ॥
“આ રીતે મારીને અને બાંધીને, પહેલાં જેમ તેમ ફરી પાછા આવો—તમે સર્વભૂતોના સંહારક, કૃતજ્ઞ અને દૃઢ પરાક્રમી છો.”
Verse 14
हत्वा वै पापकानेतान्मम विप्रियकारिणः ॥ एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य वचनं चेदमब्रुवन् ॥
“નિશ્ચયે આ પાપીઓને મારી નાખો, જેમણે મારી ઇચ્છા વિરુદ્ધ કર્યું છે”—તેના આ વચન સાંભળી તેમણે આ જવાબ આપ્યો।
Verse 15
राक्षसाः ऊचुः ॥ श्रान्ता वा क्षुधिता वापि दुःखिता वा तपोधनाः ॥ अमात्याः एव ज्ञातव्याः भृत्याः शतसहस्रशः ॥
રાક્ષસોએ કહ્યું—“તેઓ થાકેલા હોય, ભૂખ્યા હોય કે દુઃખિત હોય—તપોધનને મંત્રી તરીકે જ ઓળખવા જોઈએ; સેવકો તો લાખો-હજારો હોય છે.”
Verse 16
एते वधार्थं निर्दिष्टास्त्वयैव च महात्मना ॥ न युक्तं विविधाकाराः ह्यस्माकं नाशनाय वै ॥
હે મહાત્મન્, એ તો વધ માટે તમે જ નિર્દિષ્ટ કર્યા છે. અમારા વિનાશ માટે અનેક રૂપધારીઓને ગોઠવવું યોગ્ય નથી.
Verse 17
यथा ह्येते समुत्पन्नाः सर्वधर्मानुचिन्तकाः ॥ तथा वयं समुत्पन्नास्तदर्थं हि भवानपि ॥
જેમ એ બધા ધર્મોનું ચિંતન કરનાર તરીકે ઉત્પન્ન થયા છે, તેમ અમે પણ ઉત્પન્ન થયા છીએ; અને એ જ હેતુ માટે તમે પણ (ઉત્પન્ન) છો.
Verse 18
मा च मिथ्या प्रतिज्ञातं धर्मिष्ठस्य भवत्विति ॥ अस्माकं विग्रहे वीर मुच्यन्तां यदि मन्यसे ॥
ધર્મિષ્ઠને યોગ્ય તમારી પ્રતિજ્ઞા મિથ્યા ન બને. હે વીર, તમે યોગ્ય માનો તો અમારા સંઘર્ષમાં તેમને મુક્ત કરો.
Verse 19
एवमुक्त्वा ततो घोरा व्याधयः कामरूपिणः ॥ सन्नद्धास्त्वरितं शूरा भीमरूपा भयानकाः ॥
આમ કહીને પછી ભયંકર વ્યાધો—ઇચ્છારૂપ ધારણ કરનાર—ઝડપથી સન્નદ્ધ થયા; તેઓ શૂર, ભીમરૂપ અને ભયાનક હતા.
Verse 20
गजैरन्ये तथा चाश्वै रथैश्चापि महाबलाः ॥ कण्टकैस्तुरगैर्हंसैरन्ये सिंहैस्तथापरे ॥
કેટલાક મહાબળવાન ગજ, તેમજ અશ્વ અને રથ સાથે હતા; કેટલાક કંટકયુક્ત પ્રાણીઓ, તુરગ અને હંસ સાથે; અને કેટલાક અન્ય સિંહ સાથે હતા.
Verse 21
मृगैः सृगालैर्महिषैर्व्याघ्रैर्मेषैस्तथापरे ॥ गृध्रैः श्येनैर्मयूरैश्च सर्पगर्दभकुक्कुटैः ॥
અન્ય લોકો હરણ, શિયાળ, મહિષ, વ્યાઘ્ર અને મેષ સાથે આવ્યા; તેમજ ગિધ, બાજ, મોર, સર્પ, ગધેડા અને કુકડ સાથે પણ આવ્યા.
Verse 22
एवं वाहनसंयुक्ता नानाप्रहरणोद्यताः ॥ समागताः महासत्त्वा अन्योन्यमभिकाङ्क्षिणः ॥
આ રીતે વાહનો સાથે જોડાયેલા અને વિવિધ શસ્ત્રો ઉઠાવી તૈયાર થયેલા તે મહાસત્ત્વો એકત્ર થયા—એકબીજાને સામનો કરવાની ઇચ્છાથી.
Verse 23
तूर्यक्श्वेडितसंघुष्टैर्बलितास्फोटितैरपि ॥ जयार्थिनो द्रुतं वीराश्चालयन्तश्च मेदिनीम् ॥
વાદ્યોના ઘોષ, યુદ્ધનાદ, ગર્જના અને તાળીઓના ધ્વનિ સાથે, વિજય ઇચ્છતા વીરો ઝડપથી આગળ વધ્યા અને ધરતીને પણ કંપાવી દીધી.
Verse 24
ततः समभवद्युद्धं तस्मिंस्तमसि सन्तते ॥ मुकुटैरङ्गदैश्चित्रैः केयूरैः पट्टिशासिकैः ॥
પછી ત્યાં અંધકાર છવાઈ જતાં યુદ્ધ ઉપજ્યું—મુકુટો, વિચિત્ર અંગદો, કેયૂર અને પરશુ તથા ખડ્ગોની વચ્ચે.
Verse 25
सकुण्डलैः शिरोभिश्च भ्राजते वसुधातलम् ॥ बहुभिश्च सकेयूरैश्छत्रैश्च मणिभूषणैः
કુંડળ ધારણ કરેલા શિરો અને અનેક કેયૂર, છત્રો તથા મણિમય આભૂષણોથી ધરાતલ ઝળહળી ઊઠ્યું.
Verse 26
शूलशक्तिप्रहारीश्च यष्टितोमरपट्टिशैः ॥ असिखड्गप्रहारीश्च बलप्राणसमीritaiḥ
શૂલ-શક્તિથી પ્રહાર, યષ્ટિ, તોમર અને પટ્ટિશથી ઘા; તેમજ અસિ-ખડ્ગના વાર—બળ અને પ્રાણવેગથી પ્રેરિત।
Verse 27
अभवद्दारुणं युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ॥ नखैर्दन्तैश्च पादैश्च तेऽन्योऽन्यमभिजघ्निरे
ત્યારે યુદ્ધ અત્યંત દારુણ, ઘોર કકળાટભર્યું અને રોમાંચક બન્યું; તેઓ નખ, દાંત અને પગથી પણ પરસ્પર પ્રહાર કરવા લાગ્યા।
Verse 28
ततस्ते राक्षसा भग्ना दूतैर्घोरपराक्रमैः ॥ देहि देहि वदन्त्येव भिन्धि गृह्णीष्व तिष्ठ च
પછી ઘોર પરાક્રમી દૂતોથી પરાજિત થયેલા તે રાક્ષસો વારંવાર બૂમ પાડવા લાગ્યા—“આપો! આપો! તોડી નાંખો! પકડી લો! અડગ રહો!”
Verse 29
वध्यमानाः पिशाचास्ते ये निवृत्ता रणार्दिताः ॥ आहूयन्त प्रतिबयात्क्रोधसंरक्तलोचनाः
યુદ્ધથી પીડિત થઈ પાછા ફરેલા તે પિશાચો, મારાતા હોવા છતાં ભયથી ફરી બોલાવવામાં આવ્યા; ક્રોધથી તેમની આંખો લાલ થઈ ગઈ હતી।
Verse 30
तिष्ठ तिष्ठ क्व यासीति न गच्छामि दृढो भव ॥ मया मुक्तमिदं शस्त्रं तव देहविनाशनम्
“થંભ, થંભ—ક્યાં જાય છે?” “હું નહીં જાઉં; તું દૃઢ બની ઊભો રહો. મારા દ્વારા છોડાયેલું આ શસ્ત્ર તારા દેહનો વિનાશક છે.”
Verse 31
किन्तु मूढ त्वया शस्त्रं न मुक्तं मे रुजाकरम् ॥ मया क्षिप्तास्तु इषवः प्रतीच्छ क्व पलायसे
પરંતુ હે મૂઢ! તું જે શસ્ત્ર છોડ્યું તે મને પીડા આપનારું નથી. મારા દ્વારા છોડાયેલા બાણો સ્વીકાર; તું ક્યાં ભાગે છે?
Verse 32
किं त्वं वदसि दुर्बुद्धे एषोऽहं पारगो रणे ॥ मम बाहु विमुक्तस्तु यदि जीवस्यतो वद
હે દુર્બુદ્ધિ! તું શું કહે છે? જુઓ, હું રણમાં પારંગત છું. મારો બાહુ મુક્ત થયો છે; જો જીવવું હોય તો (શરણાગતિનું) વચન બોલ.
Verse 33
तत्र ते सहसा घोरा राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ मन्देहा नाम नाम्ना ते वध्यमानाः सहस्रशः
ત્યાં અચાનક ભયંકર, માંસભક્ષી રાક્ષસો પ્રગટ થયા. તેઓ ‘મન્દેહ’ નામે ઓળખાતા અને હજારોની સંખ્યામાં વધ થતો હતો.
Verse 34
ततो भग्ना यदा ते तु राक्षसाः कामरूपिणः ॥ प्रत्यपद्यन्त ते मायां तामसीं तमसावृताः
પછી તે કામરૂપિ રાક્ષસો પરાજિત થઈ, અંધકારથી આવૃત થઈ, તામસી માયાનો આશ્રય લેવા લાગ્યા.
Verse 35
अदृश्याश्चैव दृश्याश्च तद्बलं तमसावृताः ॥ ततस्ते शरणं जग्मुर्ज्वरं परमभीषणम् ॥
અદૃશ્ય અને દૃશ્ય—એ બળ અંધકારથી આવૃત હતું. ત્યારબાદ તેઓ પરમ ભયંકર ‘જ્વર’ની શરણમાં ગયા.
Verse 36
शूलपाणिं विरूपाक्षं सर्वप्राणिप्रणाशनम् ॥ मन्देहा नाम नाम्ना वै राक्षसाः पिशिताशनाः ॥
તેઓએ ત્રિશૂલધારી, વિકૃત નેત્રવાળો, સર્વ પ્રાણીઓનો વિનાશક એવો તેનો વર્ણન કર્યો; અને ‘મન્દેહ’ નામે પ્રસિદ્ધ માંસભક્ષી રાક્ષસોની પણ વાત કરી।
Verse 37
वयमद्य महाभाग त्रायस्व जगतः पते ॥ ततस्तेषां वचः श्रुत्वा दूतानां कामरूपिणाम् ॥
“આજે અમે તમારી શરણમાં છીએ, હે મહાભાગ! હે જગત્પતે, અમારી રક્ષા કરો.” ત્યારબાદ ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરનાર તે દૂતોના વચન સાંભળી…
Verse 38
ज्वरः क्रुद्धो महातेजा योधानां तु सहस्रशः ॥ कालो मुण्डः केकराक्षो लोहयष्टिपरिग्रहः ॥
ક્રોધિત અને મહાતેજસ્વી જ્વરે સહસ્રો યોદ્ધાઓને (એકત્ર કર્યા)—તેમામાં કાલ, મુંડ, કેકરાક્ષ અને લોહયષ્ટિપરીગ્રહ (આદિ) હતા।
Verse 39
विविधान्सन्दिदेशात्र पुरुषानग्निवर्चसः ॥ बद्धाञ्जलिपुटान्सर्वानिदमाह सुरेश्वरः ॥
અહીં તેણે અગ્નિ સમાન તેજથી દીપ્ત એવા વિવિધ પુરુષોને મોકલ્યા. હાથ જોડીને ઊભેલા તે સૌને દેવેશ્વરે આ કહ્યું।
Verse 40
पच शीघ्रमिमान्पापान्योगेन च बलेन च ॥ ततस्ते त्वरितं गत्वा यत्र ते पिशिताशनाः ॥
“આ પાપીઓને તાત્કાલિક દહન કરો—યોગશક્તિથી અને બળથી.” ત્યારબાદ તેઓ ઝડપથી ત્યાં ગયા જ્યાં તે માંસભક્ષી હતા।
Verse 41
ज्वराज्ञया च ते सर्वे जीमूतघननिःस्वनाः ॥ बहूंस्ते राक्षसान्घोरान्दर्पोत्सिक्तान् सहस्रशः ॥
જ્વરની આજ્ઞાથી તેઓ સર્વે ઘન વાદળોની ગર્જના સમો નાદ કરતાં, દર્પથી ઉન્મત્ત એવા સહસ્રશઃ અનેક ઘોર રાક્ષસો પર તૂટી પડ્યા।
Verse 42
बहुशस्त्रप्रहारैश्च शस्त्रैश्च विविधोज्ज्वलैः ॥ तरसा राक्षसा विग्ना रुधिरेण परिप्लुताः ॥
અनेक શસ્ત્રપ્રહારો અને વિવિધ તેજસ્વી શસ્ત્રો દ્વારા રાક્ષસો તીવ્ર વેગે અટકાવાયા અને રક્તથી પરિપૂર્ણ રીતે ભીંજાઈ ગયા।
Verse 43
मोचयामास संग्रामं स्वयमेव यमस्ततः ॥ राक्षसान्मोचयित्वाऽथ हन्यमानान्समन्ततः ॥
પછી સ્વયં યમે યુદ્ધને વિરામ આપ્યો; અને ચારે તરફથી મારાતા રાક્ષસોને મુક્ત કરીને…
Verse 44
गत्वा ज्वरं महाभागं विनयात्सान्त्वयन्मुहुः ॥ पूजयन् वै ज्वरं दिव्यं गृहीय हस्ते महायशाः ॥
હે મહાભાગ! તે જ્વર પાસે જઈ વિનયથી વારંવાર તેને શાંત કરતો રહ્યો; દિવ્ય જ્વરની પૂજા કરીને તે મહાયશસ્વીએ તેનો હાથ પકડી લીધો।
Verse 45
प्रविवेश गृहं स्वं तु सम्भ्रमेणेदृशेन तु ॥ आननं तु समुत्प्रोष्छ्य सङ्ग्रामे स्वेदबिन्दुवत् ॥
તે આવા જ સંભ્રમમાં પોતાના ઘરમાં પ્રવેશ્યો; અને મુખ ઉપર ઉઠાવતા, તે જાણે યુદ્ધમાં પરસેવાના બિંદુઓથી ઢંકાયેલો હોય તેમ દેખાયો।
Verse 46
रोषायासकरं चैव सर्वलोकनमस्कृतः ॥ अहं त्वं चैव देवेश इमं लोकं चराचरम् ॥
તે ક્રોધ અને પરિશ્રમ ઉત્પન્ન કરનાર હોવા છતાં સર્વ લોકોથી નમસ્કૃત છે. હે દેવેશ! હું અને તું આ ચરાચર જગતનું શાસન કરીએ છીએ.
Verse 47
शासेमहि यथाकामं यथादृष्टं यथाश्रुतम् ॥ त्वया ग्राह्यो ह्यहं देव मृत्युना च सुसंवृतः ॥
ચાલો આપણે ઇચ્છાનુસાર—જેમ જોયું તેમ અને જેમ સાંભળ્યું તેમ—શાસન/ન્યાય કરીએ. પરંતુ હે દેવ! હું તારા દ્વારા ગ્રહ્ય છું અને મૃત્યુ દ્વારા પણ દૃઢ રીતે આવૃત છું.
Verse 48
लोकान्सर्वानहं हन्मि सर्वघाती न संशयः ॥ गच्छ गच्छ यथास्थानं युद्धं च त्यजतु स्वयम् ॥
હું સર્વ લોકોને સંહારું છું; હું સર્વઘાતી છું—એમાં સંશય નથી. જા, જા, તારા સ્થાન પર; અને તે પોતે યુદ્ધ ત્યજી દે.
Verse 49
राक्षसानां हतास्तत्र षष्टिकोट्यो रणाजिरे ॥ अमराश्चाक्षयाश्चैव न हि त्वां प्रापयन्ति वै ॥
ત્યાં રણભૂમિમાં રાક્ષસોના સાઠ કરોડ હણાયા; અને અમર તથા અક્ષય પણ ખરેખર તને પ્રાપ્ત કરી શકતા નથી (તને જીતવા અસમર્થ છે).
Verse 50
ततो ह्युपरतं युद्धं धर्मराजो यमः स्वयम् ॥ दूतानां चित्रगुप्तेन सख्यमेकमकारयत् ॥
પછી યુદ્ધ ખરેખર થંભી ગયું; ધર્મરાજ યમે સ્વયં દૂતોના વિષયમાં ચિત્રગુપ્ત સાથે એક જ મૈત્રી/સંધિ કરાવી.
Verse 51
सम्भाषन्ते ततो दूताश्चित्रगुप्तं तथैव च ॥ नियुञ्जस्व मया पूर्वं सर्वकर्माणि जन्तुषु ॥
પછી દૂતોએ ચિત્રગુપ્ત સાથે પણ સંવાદ કર્યો— “મેં પહેલાં જેમ નિયુક્ત કર્યું હતું તેમ સર્વ જીવોના સર્વ કર્મોનું લેખન-નિયોજન કર.”
Verse 52
स्वकर्मगुणभूतानि ह्यशुभानि शुभानि च ॥ रुद्रं दूताः समागम्य चित्रगुप्तस्य पार्श्वतः ॥
સ્વકર્મથી ઉત્પન્ન ગુણરૂપ શુભ અને અશુભ કર્મોને ધ્યાનમાં રાખીને દૂતોએ રુદ્રને મળીને ચિત્રગુપ્તની બાજુએ સ્થાન લીધું.
Verse 53
उपस्थानं च कुर्वन्ति कालचिन्तकमब्रुवन् ॥ यथा लोका यथा राजा यथा मृत्युḥ सनातनः ॥
તેમણે ઉપસ્થાન-સેવા કરી અને કાળચિંતકને કહ્યું— “જેમ લોક છે, જેમ રાજા છે, તેમ જ મૃત્યુ સનાતન છે.”
Verse 54
तदैवोत्तिष्ठ तिष्ठेति क्षम्यतां क्षम्यतां प्रभो
તત્ક્ષણે તેમણે કહ્યું— “ઉઠો, ઊભા રહો”; અને— “ક્ષમા કરો, ક્ષમા કરો, પ્રભુ.”
Verse 55
बद्धगोधाङ्गुलित्राणा नानायुधधरास्तथा ॥ अग्रतः किंकराः कृत्वा तिष्ठन्पादाभिवन्दनम् ॥
બંધાયેલ ગોધા (ઇગ્વાના)ની આંગળીઓના રક્ષાકવચ પહેરી અને નાનાં-નાનાં શસ્ત્રો ધારણ કરીને, તેમણે સેવકોને આગળ રાખ્યા અને ચરણોમાં વંદન કરીને ઊભા રહ્યા.
Verse 56
परित्रायस्व नो वीर किंकराणां महाबलान् ॥ हन्यमानान्हि रक्षोभिरस्मानद्य रणाजिरे ॥
હે વીર! અમારું રક્ષણ કર—અમે તારા મહાબલી કિંકરો છીએ; આજે રણભૂમિમાં રાક્ષસો અમને ઘાયલ કરી સંહાર કરે છે.
Verse 57
बाहुभिः समनुप्राप्तः केशाकेशि ततः परम् ॥ अयुक्तमतुलं युद्धं तेषां वै समजायत ॥
તેઓ ભુજાઓથી નજીક આવી ભીડ્યા; ત્યારબાદ કેશાકેશી થઈ. તેમના વચ્ચે અણઘડ, અતુલ્ય યુદ્ધ ઊભું થયું.
Verse 58
खादन्ति चैव घ्नन्ति स्म चित्रगुप्तेन चोदिताः ॥ व्याधीनां च सहस्राणि दूतानां च महाबलाः ॥
ચિત્રગુપ્તના પ્રેરણાથી તેઓ ભક્ષણ કરે છે અને પ્રહાર પણ કરે છે; ત્યાં વ્યાધિઓના હજારો સ્વરૂપો અને મહાબલી દૂતો પણ છે.
Verse 59
धर्मराजोऽथ विश्रान्तं कालभूतं महाज्वरम् ॥ किंकिं वृत्तमिदं देव व्यापिनस्त्वं महातपाः ॥
ત્યારે ધર્મરાજે વિશ્રાંત, કાળસ્વરૂપ મહાજ્વરને કહ્યું—“હે દેવ! આ શું શું બન્યું છે? તું સર્વવ્યાપી છે, હે મહાતપસ્વી!”
Frequently Asked Questions
The narrative models cosmic governance as an accountability system: agents (dūtāḥ/kiṅkarāḥ) enforce order, Citragupta functions as an impartial administrator, and Yama ultimately restrains escalation. The text’s internal logic frames violence and punishment as instruments to re-stabilize dharmic order when predatory forces (rākṣasas) disrupt communal well-being.
No tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal markers are specified in this adhyāya; it is structured as a continuous mythic episode rather than a ritual calendar instruction.
Although Pṛthivī is not explicitly foregrounded through ecological sites in this passage, the chapter frames “balance” as systemic regulation of harm across beings. By depicting Citragupta’s even-handed stance toward bhūtas and Yama’s de-escalation, the text can be read as extending an ethic of restraint and maintenance of a stable living order—an indirect analogue to preserving terrestrial equilibrium.
The chapter references primarily mythic-administrative figures: Citragupta, Yama (Dharmarāja), and Jvara. A narrator figure, Ṛṣiputra, appears, but no royal dynasties, historical kings, or named sage lineages are developed within this adhyāya’s content.