
Rākṣasa-kiṅkara-yuddham
Mythic-Administration (Yama’s Justice) / Conflict-Narrative
ವರಾಹ–ಪೃಥಿವೀ ಸಂವಾದದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ-ಪ್ರಶಾಸನ ಹಾಗೂ ನೈತಿಕ ಕ್ರಮದ ಜಾರಿಯ ಉದಾಹರಣೆ ಬರುತ್ತದೆ. ವಿಭಿನ್ನ ವೇಷಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದ ಯಮದೂತರು ಶ್ರಮಿಸಿ ಪುನರ್ನಿಯೋಜನೆ ಬೇಡಿದಾಗ, ಸರ್ವಭೂತಹಿತೈಷಿ ನಿರಪೇಕ್ಷ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕ ಚಿತ್ರಗುಪ್ತನು ಕೋಪಗೊಂಡು ದೂತಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಮಂದೇಹ ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ಮಹಾಯುದ್ಧ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಅವರು ನಾನಾವಾಹನಗಳು, ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ತಾಮಸೀ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೋಲು ಸಮೀಪಿಸಿದಾಗ ರಾಕ್ಷಸರು ಭಯಂಕರ ವ್ಯಕ್ತರೋಗರೂಪ ಜ್ವರನ ಶರಣು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ; ಜ್ವರನು ಅಪರಾಧಿಗಳನ್ನು ‘ಬೇಯಿಸುವುದು’ ಅಂದರೆ ದಂಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯಮನು ಸ್ವತಃ ಬಂದು ಜ್ವರನನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಿ ಕ್ರಮವನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಜವಾಬ್ದಾರಿ, ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಸಮತೋಲನದ ಆಡಳಿತದ ಬೋಧನೆ ಇಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 1
अथ राक्षसकीङ्करयुद्धम् ॥ ऋषिपुत्र उवाच ॥ ततस्ते सहिताः सर्वे चान्योऽन्याभिरताः सदा ॥ नानावेषधरा दूताः कृताञ्जलिपुटास्तदा ॥
ಇದೀಗ ರಾಕ್ಷಸರ ಕಿಂಕರರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಾರಂಭ. ಋಷಿಪುತ್ರನು ಹೇಳಿದನು—ಆಗ ಆ ದೂತರೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ, ಸದಾ ಪರಸ್ಪರ ಸಮನ್ವಯದಿಂದ, ನಾನಾವೇಷಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನಿಂತರು।
Verse 2
दूता ऊचुः ॥ वयं श्रान्ताश्च क्षीणाश्च ह्यन्यान् योजितुमर्हसि ॥ वयमन्यत्करिष्यामः स्वामिन्कार्यं सुदुष्करम् ॥
ದೂತರು ಹೇಳಿದರು—ನಾವು ಶ್ರಾಂತರೂ ಕ್ಷೀಣರೂ ಆಗಿದ್ದೇವೆ; ನೀವು ಇತರರನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಬೇಕು। ಸ್ವಾಮೀ, ಈ ಕಾರ್ಯ ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರ; ನಾವು ಬೇರೆ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ।
Verse 3
अन्ये हि तावत्तत्कुर्युर्यथेष्टं तव सुव्रत ॥ भगवन्स्म परिक्लिष्टाः त्राहि नः परमेश्वर ॥
ಹೇ ಸುವ್ರತ, ನಿನ್ನ ಇಷ್ಟದಂತೆ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಇತರರೂ ಮಾಡಬಹುದು। ಹೇ ಭಗವನ್, ನಾವು ಬಹಳ ಕ್ಲಿಷ್ಟರಾಗಿದ್ದೇವೆ; ಹೇ ಪರಮೇಶ್ವರ, ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು।
Verse 4
ततो विवृत्तरक्ताक्षस्तेन वाक्येन रोषितः ॥ विनिःश्वस्य यथा नागो ह्यपश्यत्सर्वतो दिशम् ॥
ಆಮೇಲೆ ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡು ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿ ತಿರುಗಿದವು। ನಾಗದಂತೆ ಬಲವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಟ್ಟು, ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳತ್ತ ನೋಡಿದನು।
Verse 5
अदूरे दृष्टवान्कञ्चित्पुरुषं स ह्यनाकृतिम् ॥ स तु वेगेन सम्प्राप्त इङ्गितज्ञो दुरात्मवान् ॥
ಅದೂರದಲ್ಲಿ ಅವನು ಒಂದು ಪುರುಷನನ್ನು ಕಂಡನು; ಅವನಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಆಕೃತಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆ ದುರಾತ್ಮ, ಇಂಗಿತ ಹಾಗೂ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನು, ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿ ಬಂದು ಸೇರಿಕೊಂಡನು।
Verse 6
निःसृतः स च रोषेण चित्रगुप्तेन धीमता ॥ ततः स त्वरितं गत्वा मन्देहा नाम राक्षसाः ॥
ಧೀಮಂತನಾದ ಚಿತ್ರಗುಪ್ತನ ಕೋಪದಿಂದ ಅವನು ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟನು. ನಂತರ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಹೋಗಿ ‘ಮಂದೇಹ’ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸರ ಬಳಿಗೆ ಸೇರಿದನು.
Verse 7
नानारूपधरा घोरा नानाभरणभूषिताः ॥ विनाशाय महासत्त्वो यत्र तिष्ठन्महायशाः ॥
ಅವರು ಭಯಾನಕರು, ನಾನಾರೂಪಧಾರಿಗಳು, ನಾನಾವಿಧ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತರಾಗಿದ್ದರು; ವಿನಾಶಾರ್ಥವಾಗಿ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಮಹಾಸತ್ತ್ವನು ನಿಂತಿದ್ದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು.
Verse 8
चित्रगुप्तो महाबाहुः सर्वलोकार्थचिन्तकः ॥ समः सर्वेषु भूतेषु भूतानां च समादिशत् ॥
ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಚಿತ್ರಗುಪ್ತನು, ಸರ್ವಲೋಕಗಳ ಹಿತವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವವನು, ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಮೇಲೆ ಸಮದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವನು; ಭೂತಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡಿದನು.
Verse 9
ततस्ते विविधाकाराः राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ उपरुह्य तथा सर्वे मातङ्गांश्च हयं तथा ॥
ನಂತರ ವಿಭಿನ್ನ ಆಕಾರಗಳ ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಎಲ್ಲರೂ ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಏರಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೂ ಆರೂಢರಾದರು.
Verse 10
ब्रुवन्तश्च पुनर्हृष्टाः शीघ्रमाज्ञापय प्रभो ॥ तव सन्देशकर्त्तारः कस्य कृन्तामजीवितम् ॥
ಮತ್ತೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಅವರು ಹೇಳಿದರು—“ಪ್ರಭೋ, ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡಿ. ನಾವು ನಿಮ್ಮ ಸಂದೇಶಕರ್ತರು; ಯಾರ ಜೀವವನ್ನು ಕಡಿದುಹಾಕಬೇಕು?”
Verse 11
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चित्रगुप्तो ह्यभाषत ॥ रोषगद्गदया वाचा निःश्वसन् वै मुहुर्मुहुः ॥
ಅವರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಚಿತ್ರಗುಪ್ತನು ಮಾತನಾಡಿದನು—ಕೋಪದಿಂದ ಗದ್ಗದಿತವಾದ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ, ಅವನು ಮರುಮರು ದೀರ್ಘ ನಿಶ್ವಾಸ ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು।
Verse 12
भो भो मन्देहका वीराः मम चित्तानुपालकाः ॥ एतान्बध्नीत गृह्णीत भूताराक्षसपुङ्गवाः ॥
“ಹೋ ಹೋ! ಓ ಮಂದೇಹಕ ವೀರರೇ, ನನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪದ ಪಾಲಕರೇ! ಇವರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ, ಹಿಡಿಯಿರಿ—ಓ ಭೂತ-ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರೇ!”
Verse 13
एवं हत्वा च बद्ध्वा च ह्यागच्छत पुनर्यथा ॥ हन्तारः सर्वभूतानां कृतज्ञा दृढ विक्रमा ॥
“ಹೀಗೆ ಕೊಂದು ಬಂಧಿಸಿ, ಹಿಂದಿನಂತೆ ಮತ್ತೆ ಬನ್ನಿರಿ—ನೀವು ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಸಂಹಾರಕರು, ಕೃತಜ್ಞರು, ದೃಢ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು.”
Verse 14
हत्वा वै पापकानेतान्मम विप्रियकारिणः ॥ एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य वचनं चेदमब्रुवन् ॥
“ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡ ಈ ಪಾಪಿಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲಿರಿ”—ಅವನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವರು ಈ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹೇಳಿದರು।
Verse 15
राक्षसाः ऊचुः ॥ श्रान्ता वा क्षुधिता वापि दुःखिता वा तपोधनाः ॥ अमात्याः एव ज्ञातव्याः भृत्याः शतसहस्रशः ॥
ರಾಕ್ಷಸರು ಹೇಳಿದರು—“ಅವರು ದಣಿದವರಾಗಲಿ, ಹಸಿದವರಾಗಲಿ, ದುಃಖಿತರಾಗಲಿ—ತಪೋಧನರನ್ನು ಅಮಾತ್ಯರೆಂದುಲೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಸೇವಕರು ಶತಸಹಸ್ರಗಳಷ್ಟು ಇರುವರು.”
Verse 16
एते वधार्थं निर्दिष्टास्त्वयैव च महात्मना ॥ न युक्तं विविधाकाराः ह्यस्माकं नाशनाय वै ॥
ಹೇ ಮಹಾತ್ಮನೇ, ಇವರು ವಧಾರ್ಥವಾಗಿ ನೀನೇ ನೇಮಿಸಿದವರು. ನಮ್ಮ ನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ನಾನಾರೂಪಿಗಳ ನಿಯೋಜನೆ ಯುಕ್ತವಲ್ಲ.
Verse 17
यथा ह्येते समुत्पन्नाः सर्वधर्मानुचिन्तकाः ॥ तथा वयं समुत्पन्नास्तदर्थं हि भवानपि ॥
ಯಥಾ ಇವರು ಸರ್ವಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವವರಾಗಿ ಉದ್ಭವಿಸಿದರೋ, ತಥಾ ನಾವೂ ಉದ್ಭವಿಸಿದ್ದೇವೆ; ಅದೇ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ನೀವೂ (ಉದ್ಭವಿಸಿದ್ದೀರಿ).
Verse 18
मा च मिथ्या प्रतिज्ञातं धर्मिष्ठस्य भवत्विति ॥ अस्माकं विग्रहे वीर मुच्यन्तां यदि मन्यसे ॥
ಧರ್ಮಿಷ್ಠನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಿಥ್ಯವಾಗಬಾರದು. ಹೇ ವೀರನೇ, ನೀನು ಯುಕ್ತವೆಂದು ಮನಸಿದರೆ ನಮ್ಮ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಮಾಡು.
Verse 19
एवमुक्त्वा ततो घोरा व्याधयः कामरूपिणः ॥ सन्नद्धास्त्वरितं शूरा भीमरूपा भयानकाः ॥
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ನಂತರ ಭಯಂಕರ ವ್ಯಾಧರು—ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಗಳು—ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಸನ್ನದ್ಧರಾದರು; ಅವರು ಶೂರರು, ಭೀಮರೂಪಿಗಳು, ಭಯಾನಕರು.
Verse 20
गजैरन्ये तथा चाश्वै रथैश्चापि महाबलाः ॥ कण्टकैस्तुरगैर्हंसैरन्ये सिंहैस्तथापरे ॥
ಕೆಲವರು ಮಹಾಬಲಿಗಳು ಆನೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಕುದುರೆಗಳು ಮತ್ತು ರಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದರು; ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಕಂಟಕಯುಕ್ತ ಜೀವಿಗಳೊಂದಿಗೆ, ತುರಗಗಳೊಂದಿಗೆ, ಹಂಸಗಳೊಂದಿಗೆ; ಮತ್ತವರು ಸಿಂಹಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದರು.
Verse 21
मृगैः सृगालैर्महिषैर्व्याघ्रैर्मेषैस्तथापरे ॥ गृध्रैः श्येनैर्मयूरैश्च सर्पगर्दभकुक्कुटैः ॥
ಇತರರು ಜಿಂಕೆಗಳು, ನರಿಗಳು, ಮಹಿಷಗಳು, ಹುಲಿಗಳು, ಕುರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಂದರು; ಹಾಗೆಯೇ ಗಿಧಗಳು, ಗರುಡಪಕ್ಷಿಗಳು, ನವಿಲುಗಳು, ಸರ್ಪಗಳು, ಕತ್ತೆಗಳು, ಕೋಳಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೂಡ ಬಂದರು.
Verse 22
एवं वाहनसंयुक्ता नानाप्रहरणोद्यताः ॥ समागताः महासत्त्वा अन्योन्यमभिकाङ्क्षिणः ॥
ಈ ರೀತಿ ವಾಹನಗಳೊಂದಿಗೆ ಯುಕ್ತರಾಗಿ, ನಾನಾವಿಧ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ಸಿದ್ಧರಾದ ಮಹಾಸತ್ತ್ವರು ಸೇರಿದರು—ಪರಸ್ಪರರನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಆಕಾಂಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ.
Verse 23
तूर्यक्श्वेडितसंघुष्टैर्बलितास्फोटितैरपि ॥ जयार्थिनो द्रुतं वीराश्चालयन्तश्च मेदिनीम् ॥
ವಾದ್ಯಗಳ ಘೋಷ, ಯುದ್ಧನಾದ, ಗರ್ಜನೆ ಮತ್ತು ಕೈತಟ್ಟುವ ಶಬ್ದಗಳೊಂದಿಗೆ, ಜಯವನ್ನು ಬಯಸಿದ ವೀರರು ವೇಗವಾಗಿ ಮುನ್ನಡೆದು ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಕಂಪಿಸಿದರು.
Verse 24
ततः समभवद्युद्धं तस्मिंस्तमसि सन्तते ॥ मुकुटैरङ्गदैश्चित्रैः केयूरैः पट्टिशासिकैः ॥
ಅಲ್ಲಿ ಅಂಧಕಾರ ಹರಡಿದಾಗ ಯುದ್ಧವು ಉದ್ಭವಿಸಿತು—ಮಕುಟಗಳು, ವಿಚಿತ್ರ ಅಂಗದಗಳು, ಕೇಯೂರಗಳು ಹಾಗೂ ಕೊಡಲಿ ಮತ್ತು ಖಡ್ಗಗಳ ನಡುವೆ.
Verse 25
सकुण्डलैः शिरोभिश्च भ्राजते वसुधातलम् ॥ बहुभिश्च सकेयूरैश्छत्रैश्च मणिभूषणैः
ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಶಿರಸ್ಸುಗಳಿಂದಲೂ, ಅನೇಕ ಕೇಯೂರಗಳು, ಛತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಮಣಿಭೂಷಣಗಳಿಂದಲೂ ಭೂತಳವು ಪ್ರಕಾಶಿಸಿತು.
Verse 26
शूलशक्तिप्रहारीश्च यष्टितोमरपट्टिशैः ॥ असिखड्गप्रहारीश्च बलप्राणसमीritaiḥ
ಶೂಲ-ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಹಾರಗಳು, ಯಷ್ಟಿ, ತೋಮರ, ಪಟ್ಟಿಶಗಳಿಂದ ಹೊಡೆತಗಳು; ಹಾಗೆಯೇ ಅಸಿ-ಖಡ್ಗಗಳ ಕತ್ತರಿಕೆಗಳು—ಬಲಪ್ರಾಣವೇಗದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತ।
Verse 27
अभवद्दारुणं युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ॥ नखैर्दन्तैश्च पादैश्च तेऽन्योऽन्यमभिजघ्निरे
ಆಗ ಯುದ್ಧವು ಅತ್ಯಂತ ದಾರುಣವಾಗಿ, ಘೋರ ಗದ್ದಲದಿಂದ, ರೋಮಾಂಚಕರಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು; ಅವರು ನಖ, ದಂತ ಮತ್ತು ಪಾದಗಳಿಂದಲೂ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಡೆದರು।
Verse 28
ततस्ते राक्षसा भग्ना दूतैर्घोरपराक्रमैः ॥ देहि देहि वदन्त्येव भिन्धि गृह्णीष्व तिष्ठ च
ನಂತರ ಘೋರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ದೂತರಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಮರುಮರು ಕೂಗಿದರು—“ಕೊಡು! ಕೊಡು! ಒಡೆ! ಹಿಡಿ! ದೃಢವಾಗಿ ನಿಲ್ಲು!”
Verse 29
वध्यमानाः पिशाचास्ते ये निवृत्ता रणार्दिताः ॥ आहूयन्त प्रतिबयात्क्रोधसंरक्तलोचनाः
ರಣದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದ್ದ ಆ ಪಿಶಾಚರು, ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಭಯದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು; ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದವು।
Verse 30
तिष्ठ तिष्ठ क्व यासीति न गच्छामि दृढो भव ॥ मया मुक्तमिदं शस्त्रं तव देहविनाशनम्
“ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು—ಎಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತೀಯ?” “ನಾನು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ; ನೀನು ದೃಢವಾಗಿ ನಿಲ್ಲು. ನಾನು ಬಿಡಿಸಿದ ಈ ಶಸ್ತ್ರವು ನಿನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದು.”
Verse 31
किन्तु मूढ त्वया शस्त्रं न मुक्तं मे रुजाकरम् ॥ मया क्षिप्तास्तु इषवः प्रतीच्छ क्व पलायसे
ಆದರೆ ಓ ಮೂಢನೇ! ನೀನು ಬಿಡಿಸಿದ ಶಸ್ತ್ರವು ನನಗೆ ನೋವುಂಟುಮಾಡುವುದಲ್ಲ. ನಾನು ಎಸೆದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು; ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಓಡುತ್ತೀಯ?
Verse 32
किं त्वं वदसि दुर्बुद्धे एषोऽहं पारगो रणे ॥ मम बाहु विमुक्तस्तु यदि जीवस्यतो वद
ಓ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯವನೇ! ನೀನು ಏನು ಹೇಳುತ್ತೀಯ? ಇಲ್ಲಿದೆ ನಾನು—ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತನು. ನನ್ನ ಭುಜವು ಮುಕ್ತವಾಗಿದೆ; ಬದುಕಬೇಕೆಂದರೆ (ಶರಣಾಗತಿಯ) ಮಾತು ಹೇಳು.
Verse 33
तत्र ते सहसा घोरा राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ मन्देहा नाम नाम्ना ते वध्यमानाः सहस्रशः
ಅಲ್ಲಿ ಅಚಾನಕ ಭಯಾನಕ, ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷರಾದರು. ಅವರು ‘ಮಂದೇಹ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರು.
Verse 34
ततो भग्ना यदा ते तु राक्षसाः कामरूपिणः ॥ प्रत्यपद्यन्त ते मायां तामसीं तमसावृताः
ನಂತರ ಆ ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಸೋತು, ಕತ್ತಲಿನಿಂದ ಆವೃತರಾಗಿ, ತಾಮಸೀ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರು.
Verse 35
अदृश्याश्चैव दृश्याश्च तद्बलं तमसावृताः ॥ ततस्ते शरणं जग्मुर्ज्वरं परमभीषणम् ॥
ಅದೃಶ್ಯವೂ ದೃಶ್ಯವೂ ಆದ ಆ ಬಲವು ಕತ್ತಲಿನಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು. ನಂತರ ಅವರು ಪರಮ ಭೀಕರನಾದ ‘ಜ್ವರ’ನ ಶರಣಿಗೆ ಹೋದರು.
Verse 36
शूलपाणिं विरूपाक्षं सर्वप्राणिप्रणाशनम् ॥ मन्देहा नाम नाम्ना वै राक्षसाः पिशिताशनाः ॥
ಅವರು ತ್ರಿಶೂಲಪಾಣಿ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳ ನಾಶಕನೆಂದು ವರ್ಣಿಸಿದರು; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಮಂದೇಹ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದರು।
Verse 37
वयमद्य महाभाग त्रायस्व जगतः पते ॥ ततस्तेषां वचः श्रुत्वा दूतानां कामरूपिणाम् ॥
“ಇಂದು ನಾವು ನಿಮ್ಮ ಶರಣಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಮಹಾಭಾಗನೇ! ಜಗತ್ಪತೇ, ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು.” ನಂತರ ಇಚ್ಛಾರೂಪಧಾರಿಗಳಾದ ಆ ದೂತರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ…
Verse 38
ज्वरः क्रुद्धो महातेजा योधानां तु सहस्रशः ॥ कालो मुण्डः केकराक्षो लोहयष्टिपरिग्रहः ॥
ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಜ್ವರನು ಸಾವಿರಾರು ಯೋಧರನ್ನು (ಸಮಾವೇಶಗೊಳಿಸಿದನು)—ಅವರಲ್ಲಿ ಕಾಲ, ಮುಂಡ, ಕೇಕರಾಕ್ಷ ಮತ್ತು ಲೋಹಯಷ್ಟಿಪರಿಗ್ರಹ ಮುಂತಾದವರು ಇದ್ದರು।
Verse 39
विविधान्सन्दिदेशात्र पुरुषानग्निवर्चसः ॥ बद्धाञ्जलिपुटान्सर्वानिदमाह सुरेश्वरः ॥
ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಅಗ್ನಿವರ್ಣ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ವಿವಿಧ ಪುರುಷರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಅಂಜಲಿ ಬದ್ಧವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ದೇವೇಶ್ವರನು ಹೀಗೆಂದನು।
Verse 40
पच शीघ्रमिमान्पापान्योगेन च बलेन च ॥ ततस्ते त्वरितं गत्वा यत्र ते पिशिताशनाः ॥
“ಈ ಪಾಪಿಗಳನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ದಹಿಸಿರಿ—ಯೋಗಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೂ ಬಲದಿಂದಲೂ.” ನಂತರ ಅವರು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಹೋಗಿ, ಆ ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕರು ಇದ್ದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದರು।
Verse 41
ज्वराज्ञया च ते सर्वे जीमूतघननिःस्वनाः ॥ बहूंस्ते राक्षसान्घोरान्दर्पोत्सिक्तान् सहस्रशः ॥
ಜ್ವರನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ಘನ ಮೇಘಗಳ ಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ನಿನದಿಸುತ್ತ, ದರ್ಪದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತರಾದ ಸಹಸ್ರಶಃ ಅನೇಕ ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರು।
Verse 42
बहुशस्त्रप्रहारैश्च शस्त्रैश्च विविधोज्ज्वलैः ॥ तरसा राक्षसा विग्ना रुधिरेण परिप्लुताः ॥
ಅನೇಕ ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದಲೂ ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ರಾಕ್ಷಸರು ತೀವ್ರ ವೇಗದಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ರಕ್ತದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಳುಗಿದರು।
Verse 43
मोचयामास संग्रामं स्वयमेव यमस्ततः ॥ राक्षसान्मोचयित्वाऽथ हन्यमानान्समन्ततः ॥
ನಂತರ ಸ್ವಯಂ ಯಮನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು; ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿ…
Verse 44
गत्वा ज्वरं महाभागं विनयात्सान्त्वयन्मुहुः ॥ पूजयन् वै ज्वरं दिव्यं गृहीय हस्ते महायशाः ॥
ಓ ಮಹಾಭಾಗ! ಅವನು ಜ್ವರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ವಿನಯದಿಂದ ಮರುಮರು ಸಾಂತ್ವನಪಡಿಸಿದನು; ದಿವ್ಯ ಜ್ವರನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾ ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಅವನ ಕೈಯನ್ನು ಹಿಡಿದನು।
Verse 45
प्रविवेश गृहं स्वं तु सम्भ्रमेणेदृशेन तु ॥ आननं तु समुत्प्रोष्छ्य सङ्ग्रामे स्वेदबिन्दुवत् ॥
ಅವನು ಅಂಥ ಗಾಬರಿಯಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಮುಖವನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿದಾಗ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬೆವರಿನ ಹನಿಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾದವನಂತೆ ಕಾಣಿಸಿದನು।
Verse 46
रोषायासकरं चैव सर्वलोकनमस्कृतः ॥ अहं त्वं चैव देवेश इमं लोकं चराचरम् ॥
ಅವನು ಕ್ರೋಧವೂ ಶ್ರಮವೂ ಉಂಟುಮಾಡುವವನಾದರೂ, ಸರ್ವಲೋಕಗಳಿಂದ ನಮಸ್ಕೃತನು. ಓ ದೇವೇಶ! ನಾನು ಮತ್ತು ನೀನು ಈ ಚರಾಚರ ಲೋಕವನ್ನು ಆಳುತ್ತೇವೆ.
Verse 47
शासेमहि यथाकामं यथादृष्टं यथाश्रुतम् ॥ त्वया ग्राह्यो ह्यहं देव मृत्युना च सुसंवृतः ॥
ನಾವು ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ—ಕಂಡಂತೆ ಮತ್ತು ಕೇಳಿದಂತೆ—ಶಾಸನ/ನ್ಯಾಯವನ್ನು ನಡೆಸೋಣ. ಆದರೆ ಓ ದೇವಾ! ನಾನು ನಿನ್ನಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾದವನು; ಮರಣದಿಂದಲೂ ದೃಢವಾಗಿ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ.
Verse 48
लोकान्सर्वानहं हन्मि सर्वघाती न संशयः ॥ गच्छ गच्छ यथास्थानं युद्धं च त्यजतु स्वयम् ॥
ನಾನು ಸರ್ವ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತೇನೆ; ನಾನು ಸರ್ವಘಾತಿ—ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಹೋಗು, ಹೋಗು, ನಿನ್ನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ; ಅವನು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಿ.
Verse 49
राक्षसानां हतास्तत्र षष्टिकोट्यो रणाजिरे ॥ अमराश्चाक्षयाश्चैव न हि त्वां प्रापयन्ति वै ॥
ಅಲ್ಲಿ ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಅರವತ್ತು ಕೋಟಿ ಹತರಾದರು; ಅಮರರೂ ಅಕ್ಷಯರೂ ಸಹ ನಿನ್ನನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ತಲುಪಲಾರರು (ಜಯಿಸಲಾರರು).
Verse 50
ततो ह्युपरतं युद्धं धर्मराजो यमः स्वयम् ॥ दूतानां चित्रगुप्तेन सख्यमेकमकारयत् ॥
ಆಮೇಲೆ ಯುದ್ಧ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ನಿಂತಿತು; ಧರ್ಮರಾಜ ಯಮನು ಸ್ವತಃ ದೂತರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಗುಪ್ತನೊಂದಿಗೆ ಒಂದೇ ಮೈತ್ರಿ/ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದನು.
Verse 51
सम्भाषन्ते ततो दूताश्चित्रगुप्तं तथैव च ॥ नियुञ्जस्व मया पूर्वं सर्वकर्माणि जन्तुषु ॥
ಆಮೇಲೆ ದೂತರು ಚಿತ್ರಗುಪ್ತನ ಜೊತೆಯೂ ಸಂಭಾಷಿಸಿದರು— “ನಾನು ಹಿಂದೆ ಹೇಗೆ ನಿಯೋಜಿಸಿದ್ದೆನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳ ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಿ (ಲೇಖಿಸು).”
Verse 52
स्वकर्मगुणभूतानि ह्यशुभानि शुभानि च ॥ रुद्रं दूताः समागम्य चित्रगुप्तस्य पार्श्वतः ॥
ಸ್ವಕರ್ಮದಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಗುಣರೂಪವಾದ ಶುಭ-ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ, ದೂತರು ರುದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಚಿತ್ರಗುಪ್ತನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತರು.
Verse 53
उपस्थानं च कुर्वन्ति कालचिन्तकमब्रुवन् ॥ यथा लोका यथा राजा यथा मृत्युḥ सनातनः ॥
ಅವರು ಉಪಸ್ಥಾನ (ಸೇವೆ) ಮಾಡಿ ಕಾಲಚಿಂತಕನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು— “ಯಥಾ ಲೋಕಾಃ, ಯಥಾ ರಾಜಾ, ತಥಾ ಮೃತ್ಯುಃ ಸನಾತನಃ.”
Verse 54
तदैवोत्तिष्ठ तिष्ठेति क्षम्यतां क्षम्यतां प्रभो
ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವರು ಹೇಳಿದರು— “ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲು, ನಿಲ್ಲು”; ಹಾಗೆಯೇ— “ಕ್ಷಮಿಸು, ಕ್ಷಮಿಸು, ಪ್ರಭೋ.”
Verse 55
बद्धगोधाङ्गुलित्राणा नानायुधधरास्तथा ॥ अग्रतः किंकराः कृत्वा तिष्ठन्पादाभिवन्दनम् ॥
ಬಂಧಿತ ಗೋಧಾ (ಇಗ್ವಾನಾ) ಬೆರಳಿನ ರಕ್ಷಣಾಕವಚಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ನಾನಾವಿಧ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಮುಂದೆ ಕಿಂಕರರನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಪಾದಾಭಿವಂದನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವರು ನಿಂತರು.
Verse 56
परित्रायस्व नो वीर किंकराणां महाबलान् ॥ हन्यमानान्हि रक्षोभिरस्मानद्य रणाजिरे ॥
ಹೇ ವೀರನೇ! ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು—ನಾವು ನಿನ್ನ ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠ ಕಿಂಕರರು; ಇಂದು ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ನಮ್ಮನ್ನು ಹೊಡೆದು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
Verse 57
बाहुभिः समनुप्राप्तः केशाकेशि ततः परम् ॥ अयुक्तमतुलं युद्धं तेषां वै समजायत ॥
ಅವರು ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ಸಮೀಪಿಸಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡರು; ನಂತರ ಕೇಶಾಕೇಶಿ ನಡೆಯಿತು. ಅವರ ನಡುವೆ ನಿಯಂತ್ರಣರಹಿತ, ಅತുലವಾದ ಯುದ್ಧವೇ ಉದ್ಭವಿಸಿತು.
Verse 58
खादन्ति चैव घ्नन्ति स्म चित्रगुप्तेन चोदिताः ॥ व्याधीनां च सहस्राणि दूतानां च महाबलाः ॥
ಚಿತ್ರಗುಪ್ತನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಅವರು ಭಕ್ಷಿಸಿ ಹೊಡೆದು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ರೋಗರೂಪಗಳೂ, ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠ ದೂತರೂ ಇದ್ದಾರೆ.
Verse 59
धर्मराजोऽथ विश्रान्तं कालभूतं महाज्वरम् ॥ किंकिं वृत्तमिदं देव व्यापिनस्त्वं महातपाः ॥
ಅನಂತರ ಧರ್ಮರಾಜನು ವಿಶ್ರಾಂತವಾಗಿದ್ದ ಕಾಲಸ್ವರೂಪ ಮಹಾಜ್ವರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು—“ಹೇ ದೇವಾ! ಇದು ಏನು ಏನು ಸಂಭವಿಸಿದೆ? ನೀನು ಸರ್ವವ്യാപಿ, ಹೇ ಮಹಾತಪಸ್ವೀ!”
The narrative models cosmic governance as an accountability system: agents (dūtāḥ/kiṅkarāḥ) enforce order, Citragupta functions as an impartial administrator, and Yama ultimately restrains escalation. The text’s internal logic frames violence and punishment as instruments to re-stabilize dharmic order when predatory forces (rākṣasas) disrupt communal well-being.
No tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal markers are specified in this adhyāya; it is structured as a continuous mythic episode rather than a ritual calendar instruction.
Although Pṛthivī is not explicitly foregrounded through ecological sites in this passage, the chapter frames “balance” as systemic regulation of harm across beings. By depicting Citragupta’s even-handed stance toward bhūtas and Yama’s de-escalation, the text can be read as extending an ethic of restraint and maintenance of a stable living order—an indirect analogue to preserving terrestrial equilibrium.
The chapter references primarily mythic-administrative figures: Citragupta, Yama (Dharmarāja), and Jvara. A narrator figure, Ṛṣiputra, appears, but no royal dynasties, historical kings, or named sage lineages are developed within this adhyāya’s content.