Adhyaya 201: The Battle between the Rākṣasas and Yama’s Attendant-Messengers

Verse 1

अथ राक्षसकीङ्करयुद्धम् ॥ ऋषिपुत्र उवाच ॥ ततस्ते सहिताः सर्वे चान्योऽन्याभिरताः सदा ॥ नानावेषधरा दूताः कृताञ्जलिपुटास्तदा ॥

अथ राक्षसकीङ्करयुद्धम् । ऋषिपुत्र उवाच—ततः ते सर्वे दूताः सहिताः सन्तः सदा परस्परानुरक्ताः, नानावेषधारिणः, तदा कृताञ्जलिपुटाः स्थिताः ।

Verse 2

दूता ऊचुः ॥ वयं श्रान्ताश्च क्षीणाश्च ह्यन्यान् योजितुमर्हसि ॥ वयमन्यत्करिष्यामः स्वामिन्कार्यं सुदुष्करम् ॥

दूता ऊचुः—वयं श्रान्ताश्च क्षीणाश्च; ह्यन्यान् योजितुमर्हसि। वयमन्यत्करिष्यामः, स्वामिन्, कार्यं सुदुष्करम्।

Verse 3

अन्ये हि तावत्तत्कुर्युर्यथेष्टं तव सुव्रत ॥ भगवन्स्म परिक्लिष्टाः त्राहि नः परमेश्वर ॥

अन्ये हि तावत् तत्कुर्युः यथेष्टं तव सुव्रत। भगवन्, स्म परिक्लिष्टाः; त्राहि नः परमेश्वर।

Verse 4

ततो विवृत्तरक्ताक्षस्तेन वाक्येन रोषितः ॥ विनिःश्वस्य यथा नागो ह्यपश्यत्सर्वतो दिशम् ॥

ततो विवृत्तरक्ताक्षः तेन वाक्येन रोषितः। विनिःश्वस्य यथा नागः, अपश्यत् सर्वतो दिशम्।

Verse 5

अदूरे दृष्टवान्कञ्चित्पुरुषं स ह्यनाकृतिम् ॥ स तु वेगेन सम्प्राप्त इङ्गितज्ञो दुरात्मवान् ॥

अदूरे दृष्टवान् कञ्चित् पुरुषं स ह्यनाकृतिम्। स तु वेगेन सम्प्राप्तः, इङ्गितज्ञो दुरात्मवान्।

Verse 6

निःसृतः स च रोषेण चित्रगुप्तेन धीमता ॥ ततः स त्वरितं गत्वा मन्देहा नाम राक्षसाः ॥

स चित्रगुप्तस्य धीमतः रोषेण निःसृतः। ततः स त्वरितं गत्वा मन्देहा नाम राक्षसान् उपाजगाम॥

Verse 7

नानारूपधरा घोरा नानाभरणभूषिताः ॥ विनाशाय महासत्त्वो यत्र तिष्ठन्महायशाः ॥

ते नानारूपधराः घोराः नानाभरणभूषिताः। विनाशाय यत्र तिष्ठन् महासत्त्वो महायशाः तत्र जग्मुः॥

Verse 8

चित्रगुप्तो महाबाहुः सर्वलोकार्थचिन्तकः ॥ समः सर्वेषु भूतेषु भूतानां च समादिशत् ॥

चित्रगुप्तो महाबाहुः सर्वलोकार्थचिन्तकः। समः सर्वेषु भूतेषु भूतानां च समादिशत्॥

Verse 9

ततस्ते विविधाकाराः राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ उपरुह्य तथा सर्वे मातङ्गांश्च हयं तथा ॥

ततस्ते विविधाकाराः राक्षसाः पिशिताशनाः। उपरुह्य तथा सर्वे मातङ्गान् च हयान् तथा॥

Verse 10

ब्रुवन्तश्च पुनर्हृष्टाः शीघ्रमाज्ञापय प्रभो ॥ तव सन्देशकर्त्तारः कस्य कृन्तामजीवितम् ॥

ब्रुवन्तश्च पुनर्हृष्टाः—शीघ्रमाज्ञापय प्रभो। तव सन्देशकर्त्तारः कस्य कृन्तामजीवितम्॥

Verse 11

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चित्रगुप्तो ह्यभाषत ॥ रोषगद्गदया वाचा निःश्वसन् वै मुहुर्मुहुः ॥

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चित्रगुप्तो ह्यभाषत । रोषगद्गदया वाचा निःश्वसन् वै मुहुर्मुहुः ॥

Verse 12

भो भो मन्देहका वीराः मम चित्तानुपालकाः ॥ एतान्बध्नीत गृह्णीत भूताराक्षसपुङ्गवाः ॥

भो भो मन्देहका वीराः मम चित्तानुपालकाः । एतान्बध्नीत गृह्णीत भूताराक्षसपुङ्गवाः ॥

Verse 13

एवं हत्वा च बद्ध्वा च ह्यागच्छत पुनर्यथा ॥ हन्तारः सर्वभूतानां कृतज्ञा दृढ विक्रमा ॥

एवं हत्वा च बद्ध्वा च ह्यागच्छत पुनर्यथा । हन्तारः सर्वभूतानां कृतज्ञा दृढ विक्रमा ॥

Verse 14

हत्वा वै पापकानेतान्मम विप्रियकारिणः ॥ एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य वचनं चेदमब्रुवन् ॥

हत्वा वै पापकानेतान्मम विप्रियकारिणः । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य वचनं चेदमब्रुवन् ॥

Verse 15

राक्षसाः ऊचुः ॥ श्रान्ता वा क्षुधिता वापि दुःखिता वा तपोधनाः ॥ अमात्याः एव ज्ञातव्याः भृत्याः शतसहस्रशः ॥

राक्षसाः ऊचुः । श्रान्ता वा क्षुधिता वापि दुःखिता वा तपोधनाः । अमात्याः एव ज्ञातव्याः भृत्याः शतसहस्रशः ॥

Verse 16

एते वधार्थं निर्दिष्टास्त्वयैव च महात्मना ॥ न युक्तं विविधाकाराः ह्यस्माकं नाशनाय वै ॥

एते वधार्थं त्वयैव महात्मना निर्दिष्टाः। अस्माकं नाशनाय विविधाकाराणां नियोजनं न युक्तमेव॥

Verse 17

यथा ह्येते समुत्पन्नाः सर्वधर्मानुचिन्तकाः ॥ तथा वयं समुत्पन्नास्तदर्थं हि भवानपि ॥

यथा ह्येते समुत्पन्नाः सर्वधर्मानुचिन्तकाः। तथा वयमपि समुत्पन्नाः; तदर्थं भवानपि॥

Verse 18

मा च मिथ्या प्रतिज्ञातं धर्मिष्ठस्य भवत्विति ॥ अस्माकं विग्रहे वीर मुच्यन्तां यदि मन्यसे ॥

मा च मिथ्या प्रतिज्ञातं धर्मिष्ठस्य भवत्विति। अस्माकं विग्रहे वीर, मुच्यन्तां यदि मन्यसे॥

Verse 19

एवमुक्त्वा ततो घोरा व्याधयः कामरूपिणः ॥ सन्नद्धास्त्वरितं शूरा भीमरूपा भयानकाः ॥

एवमुक्त्वा ततो घोरा व्याधयः कामरूपिणः। सन्नद्धास्त्वरितं शूरा भीमरूपा भयानकाः॥

Verse 20

गजैरन्ये तथा चाश्वै रथैश्चापि महाबलाः ॥ कण्टकैस्तुरगैर्हंसैरन्ये सिंहैस्तथापरे ॥

गजैरन्ये तथा चाश्वै रथैश्चापि महाबलाः। कण्टकैस्तुरगैर्हंसैरन्ये सिंहैस्तथापरे॥

Verse 21

मृगैः सृगालैर्महिषैर्व्याघ्रैर्मेषैस्तथापरे ॥ गृध्रैः श्येनैर्मयूरैश्च सर्पगर्दभकुक्कुटैः ॥

अपरे मृगैः सृगालैर्महिषैर्व्याघ्रैर्मेषैश्च समाययुः। गृध्रैः श्येनैर्मयूरैश्च सर्पैर्गर्दभकुक्कुटैश्च सह॥

Verse 22

एवं वाहनसंयुक्ता नानाप्रहरणोद्यताः ॥ समागताः महासत्त्वा अन्योन्यमभिकाङ्क्षिणः ॥

एवं वाहनसंयुक्ता नानाप्रहरणोद्यताः। समागताः महासत्त्वा अन्योन्यमभिकाङ्क्षिणः॥

Verse 23

तूर्यक्श्वेडितसंघुष्टैर्बलितास्फोटितैरपि ॥ जयार्थिनो द्रुतं वीराश्चालयन्तश्च मेदिनीम् ॥

तूर्यक्श्वेडितसंघुष्टैर्बलितास्फोटितैरपि। जयार्थिनो द्रुतं वीराश्चालयन्तश्च मेदिनीम्॥

Verse 24

ततः समभवद्युद्धं तस्मिंस्तमसि सन्तते ॥ मुकुटैरङ्गदैश्चित्रैः केयूरैः पट्टिशासिकैः ॥

ततः समभवद्युद्धं तस्मिंस्तमसि सन्तते। मुकुटैरङ्गदैश्चित्रैः केयूरैः पट्टिशासिकैः॥

Verse 25

सकुण्डलैः शिरोभिश्च भ्राजते वसुधातलम् ॥ बहुभिश्च सकेयूरैश्छत्रैश्च मणिभूषणैः

सकुण्डलैः शिरोभिश्च भ्राजते वसुधातलम्। बहुभिश्च सकेयूरैश्छत्रैश्च मणिभूषणैः॥

Verse 26

शूलशक्तिप्रहारीश्च यष्टितोमरपट्टिशैः ॥ असिखड्गप्रहारीश्च बलप्राणसमीritaiḥ

शूलशक्तिभिः प्रहाराः, यष्टितोमरपट्टिशैश्च; असिखड्गैश्च प्रहाराः—बलप्राणसमीरिताः।

Verse 27

अभवद्दारुणं युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ॥ नखैर्दन्तैश्च पादैश्च तेऽन्योऽन्यमभिजघ्निरे

ततो दारुणं युद्धमभवत्, तुमुलं लोमहर्षणम्; नखैर्दन्तैश्च पादैश्च तेऽन्योऽन्यमभिजघ्निरे।

Verse 28

ततस्ते राक्षसा भग्ना दूतैर्घोरपराक्रमैः ॥ देहि देहि वदन्त्येव भिन्धि गृह्णीष्व तिष्ठ च

ततः ते राक्षसा भग्ना दूतैर्घोरपराक्रमैः; ‘देहि देहि’ इति वदन्तः ‘भिन्धि, गृह्णीष्व, तिष्ठ’ चेति च।

Verse 29

वध्यमानाः पिशाचास्ते ये निवृत्ता रणार्दिताः ॥ आहूयन्त प्रतिबयात्क्रोधसंरक्तलोचनाः

वध्यमानाः पिशाचास्ते ये निवृत्ता रणार्दिताः; प्रतिबयात् पुनराहूयन्त, क्रोधसंरक्तलोचनाः।

Verse 30

तिष्ठ तिष्ठ क्व यासीति न गच्छामि दृढो भव ॥ मया मुक्तमिदं शस्त्रं तव देहविनाशनम्

‘तिष्ठ तिष्ठ, क्व यासि?’ इति; ‘न गच्छामि, दृढो भव। मया मुक्तमिदं शस्त्रं तव देहविनाशनम्।’

Verse 31

किन्तु मूढ त्वया शस्त्रं न मुक्तं मे रुजाकरम् ॥ मया क्षिप्तास्तु इषवः प्रतीच्छ क्व पलायसे

किन्तु मूढ! त्वया यत् शस्त्रं मुक्तं तन्मे न रुजाकरम्। मया क्षिप्तान् इषून् प्रतीच्छ; क्व पलायसे?

Verse 32

किं त्वं वदसि दुर्बुद्धे एषोऽहं पारगो रणे ॥ मम बाहु विमुक्तस्तु यदि जीवस्यतो वद

किं त्वं वदसि दुर्बुद्धे? एषोऽहं रणे पारगः। मम बाहुर्विमुक्तः; यदि जीवितुमिच्छसि तदा वद।

Verse 33

तत्र ते सहसा घोरा राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ मन्देहा नाम नाम्ना ते वध्यमानाः सहस्रशः

तत्र सहसा घोराः पिशिताशना राक्षसाः प्रादुरभवन्। मन्देहा इति नाम्ना ते सहस्रशो वध्यमानाः।

Verse 34

ततो भग्ना यदा ते तु राक्षसाः कामरूपिणः ॥ प्रत्यपद्यन्त ते मायां तामसीं तमसावृताः

ततो भग्नाः ते कामरूपिणो राक्षसाः तमसावृताः। तामसीं मायां प्रत्यपद्यन्त।

Verse 35

अदृश्याश्चैव दृश्याश्च तद्बलं तमसावृताः ॥ ततस्ते शरणं जग्मुर्ज्वरं परमभीषणम् ॥

अदृश्याश्चैव दृश्याश्च तद्बलं तमसावृतम्। ततस्ते शरणं जग्मुः ज्वरं परमभीषणम्।

Verse 36

शूलपाणिं विरूपाक्षं सर्वप्राणिप्रणाशनम् ॥ मन्देहा नाम नाम्ना वै राक्षसाः पिशिताशनाः ॥

शूलपाणिं विरूपाक्षं सर्वप्राणिविनाशनम् । तथा ‘मन्देहा’ इति नाम्ना प्रसिद्धान् पिशिताशनान् राक्षसान् अपि (ते) अवर्णयन् ॥

Verse 37

वयमद्य महाभाग त्रायस्व जगतः पते ॥ ततस्तेषां वचः श्रुत्वा दूतानां कामरूपिणाम् ॥

वयम् अद्य महाभाग त्रायस्व जगतः पते । ततस्तेषां कामरूपिणां दूतानां वचः श्रुत्वा … ॥

Verse 38

ज्वरः क्रुद्धो महातेजा योधानां तु सहस्रशः ॥ कालो मुण्डः केकराक्षो लोहयष्टिपरिग्रहः ॥

ज्वरः क्रुद्धो महातेजा योधानां तु सहस्रशः (समाह्वयत्) । कालो मुण्डः केकराक्षो लोहयष्टिपरिग्रहः ॥

Verse 39

विविधान्सन्दिदेशात्र पुरुषानग्निवर्चसः ॥ बद्धाञ्जलिपुटान्सर्वानिदमाह सुरेश्वरः ॥

विविधान् सन्दिदेशात्र पुरुषान् अग्निवर्चसः । बद्धाञ्जलिपुटान् सर्वान् इदमाह सुरेश्वरः ॥

Verse 40

पच शीघ्रमिमान्पापान्योगेन च बलेन च ॥ ततस्ते त्वरितं गत्वा यत्र ते पिशिताशनाः ॥

पच शीघ्रमिमान् पापान् योगेन च बलेन च । ततस्ते त्वरितं गत्वा यत्र ते पिशिताशनाः ॥

Verse 41

ज्वराज्ञया च ते सर्वे जीमूतघननिःस्वनाः ॥ बहूंस्ते राक्षसान्घोरान्दर्पोत्सिक्तान् सहस्रशः ॥

ज्वरस्याज्ञया ते सर्वे जीमूतघननिःस्वनाः सहस्रशो दर्पोत्सिक्तान् घोरान् बहून् राक्षसान् अभ्यपतन्।

Verse 42

बहुशस्त्रप्रहारैश्च शस्त्रैश्च विविधोज्ज्वलैः ॥ तरसा राक्षसा विग्ना रुधिरेण परिप्लुताः ॥

बहुशस्त्रप्रहारैश्च विविधोज्ज्वलशस्त्रैश्च तरसा राक्षसा विघ्ना रुधिरेण परिप्लुताः।

Verse 43

मोचयामास संग्रामं स्वयमेव यमस्ततः ॥ राक्षसान्मोचयित्वाऽथ हन्यमानान्समन्ततः ॥

ततः स्वयमेव यमः संग्रामं मोचयामास; समन्ततो हन्यमानान् राक्षसान् मोचयित्वाऽथ।

Verse 44

गत्वा ज्वरं महाभागं विनयात्सान्त्वयन्मुहुः ॥ पूजयन् वै ज्वरं दिव्यं गृहीय हस्ते महायशाः ॥

गत्वा ज्वरं महाभागं विनयात् सान्त्वयन् मुहुः; दिव्यं ज्वरं पूजयन् महायशाः हस्ते गृहीत्वा।

Verse 45

प्रविवेश गृहं स्वं तु सम्भ्रमेणेदृशेन तु ॥ आननं तु समुत्प्रोष्छ्य सङ्ग्रामे स्वेदबिन्दुवत् ॥

स सम्भ्रमेण तादृशेन स्वगृहं प्रविवेश; आननं समुत्प्रोष्छ्य संग्रामे स्वेदबिन्दुवदिवाभात्।

Verse 46

रोषायासकरं चैव सर्वलोकनमस्कृतः ॥ अहं त्वं चैव देवेश इमं लोकं चराचरम् ॥

रोषायासकरश्चैव सर्वलोकनमस्कृतः। अहं त्वं चैव देवेश इमं लोकं चराचरम्॥

Verse 47

शासेमहि यथाकामं यथादृष्टं यथाश्रुतम् ॥ त्वया ग्राह्यो ह्यहं देव मृत्युना च सुसंवृतः ॥

शासेमहि यथाकामं यथादृष्टं यथाश्रुतम्। त्वया ग्राह्यो ह्यहं देव मृत्युना च सुसंवृतः॥

Verse 48

लोकान्सर्वानहं हन्मि सर्वघाती न संशयः ॥ गच्छ गच्छ यथास्थानं युद्धं च त्यजतु स्वयम् ॥

लोकान्सर्वानहं हन्मि सर्वघाती न संशयः। गच्छ गच्छ यथास्थानं युद्धं च त्यजतु स्वयम्॥

Verse 49

राक्षसानां हतास्तत्र षष्टिकोट्यो रणाजिरे ॥ अमराश्चाक्षयाश्चैव न हि त्वां प्रापयन्ति वै ॥

राक्षसानां हतास्तत्र षष्टिकोट्यो रणाजिरे। अमराश्चाक्षयाश्चैव न हि त्वां प्रापयन्ति वै॥

Verse 50

ततो ह्युपरतं युद्धं धर्मराजो यमः स्वयम् ॥ दूतानां चित्रगुप्तेन सख्यमेकमकारयत् ॥

ततो ह्युपरतं युद्धं धर्मराजो यमः स्वयम्। दूतानां चित्रगुप्तेन सख्यमेकमकारयत्॥

Verse 51

सम्भाषन्ते ततो दूताश्चित्रगुप्तं तथैव च ॥ नियुञ्जस्व मया पूर्वं सर्वकर्माणि जन्तुषु ॥

ततः दूताः चित्रगुप्तेन सह सम्भाषन्ते स्म— “मया पूर्वं यथा नियोजितं तथा सर्वेषु जन्तुषु सर्वकर्माणि नियुञ्जस्व (लेखयस्व)॥”

Verse 52

स्वकर्मगुणभूतानि ह्यशुभानि शुभानि च ॥ रुद्रं दूताः समागम्य चित्रगुप्तस्य पार्श्वतः ॥

स्वकर्मजन्यगुणरूपाणि हि शुभान्यशुभानि च (कर्माणि) परिगृह्य, दूताः रुद्रं समागम्य चित्रगुप्तस्य पार्श्वे तस्थुः॥

Verse 53

उपस्थानं च कुर्वन्ति कालचिन्तकमब्रुवन् ॥ यथा लोका यथा राजा यथा मृत्युḥ सनातनः ॥

ते उपस्थानं चक्रुः, कालचिन्तकं च अब्रुवन्— “यथा लोकाः, यथा राजा, तथा मृत्युः सनातनः॥”

Verse 54

तदैवोत्तिष्ठ तिष्ठेति क्षम्यतां क्षम्यतां प्रभो

तदैव— “उत्तिष्ठ, तिष्ठ” इति (ऊचुः); “क्षम्यतां, क्षम्यतां प्रभो” इति च॥

Verse 55

बद्धगोधाङ्गुलित्राणा नानायुधधरास्तथा ॥ अग्रतः किंकराः कृत्वा तिष्ठन्पादाभिवन्दनम् ॥

बद्धगोधाङ्गुलित्राणान् नानायुधधरान् तथा; अग्रतः किंकरान् कृत्वा, पादाभिवन्दने तिष्ठन्॥

Verse 56

परित्रायस्व नो वीर किंकराणां महाबलान् ॥ हन्यमानान्हि रक्षोभिरस्मानद्य रणाजिरे ॥

परित्रायस्व नो वीर, किंकरान् महाबलान्; रक्षोभिरद्य रणाजिरे हन्यमानानस्मान् रक्ष।

Verse 57

बाहुभिः समनुप्राप्तः केशाकेशि ततः परम् ॥ अयुक्तमतुलं युद्धं तेषां वै समजायत ॥

बाहुभिः समनुप्राप्ताः; ततः परं केशाकेशि अभवत्। तेषां मध्ये अयुक्तमतुलं युद्धं समजायत।

Verse 58

खादन्ति चैव घ्नन्ति स्म चित्रगुप्तेन चोदिताः ॥ व्याधीनां च सहस्राणि दूतानां च महाबलाः ॥

चित्रगुप्तेन चोदिताः खादन्ति चैव घ्नन्ति स्म; व्याधीनां सहस्राणि दूतानां च महाबलाः सन्ति।

Verse 59

धर्मराजोऽथ विश्रान्तं कालभूतं महाज्वरम् ॥ किंकिं वृत्तमिदं देव व्यापिनस्त्वं महातपाः ॥

अथ धर्मराजः विश्रान्तं कालभूतं महाज्वरं उवाच—“किं किं वृत्तमिदं देव? व्यापिनस्त्वं महातपाः।”