Adhyaya 201: The Battle between the Rākṣasas and Yama’s Attendant-Messengers
Rākṣasa-kiṅkara-yuddham
Mythic-Administration (Yama’s Justice) / Conflict-Narrative
ৱৰাহ–পৃথিৱীৰ উপদেশমূলক পৰিপ্ৰেক্ষিতত এই অধ্যায়ে বিশ্ব-প্ৰশাসন আৰু ধৰ্ম-শৃঙ্খলা ৰক্ষাৰ দৃষ্টান্ত দেখুৱায়। যমৰ দূতসকল নানা ছদ্মবেশে আহি ক্লান্তি জনাই পুনৰ নিযুক্তি বিচাৰে; তাতে সকলো জীৱৰ কল্যাণ চিন্তা কৰা নিৰপেক্ষ লেখক-নিয়ন্তা চিত্ৰগুপ্ত ক্ৰুদ্ধ হৈ বাহিনী সংগঠিত কৰে। তাৰ পিছত মন্দেহ ৰাক্ষসসকলৰ সৈতে বৃহৎ যুদ্ধ হয়; ৰাক্ষসসকলে বিভিন্ন বাহন, অস্ত্ৰ আৰু তামসী মায়া প্ৰয়োগ কৰে। পৰাজয় ঘনাই আহিলে তেওঁলোকে ভয়ংকৰ ব্যক্তিৰূপী ব্যাধি ‘জ্বৰ’ৰ শৰণ লয়; জ্বৰে দোষীসকলক ‘পকাই’ (দণ্ডিত) কৰিবলৈ নিজৰ এজেণ্ট পঠায়। শেষত যমে হস্তক্ষেপ কৰি জ্বৰক শান্ত কৰে আৰু শৃঙ্খলা পুনঃস্থাপন কৰে; এই কাহিনীয়ে জবাবদিহিতা, সংযম আৰু প্ৰশাসনিক সাম্যৰ শিক্ষা দিয়ে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 201
Verse 1
अथ राक्षसकीङ्करयुद्धम् ॥ ऋषिपुत्र उवाच ॥ ततस्ते सहिताः सर्वे चान्योऽन्याभिरताः सदा ॥ नानावेषधरा दूताः कृताञ्जलिपुटास्तदा ॥
এতিয়া ৰাক্ষসৰ কিঙ্কৰসকলৰ সৈতে যুদ্ধৰ অধ্যায়। ঋষিপুত্ৰ ক’লে: তেতিয়া সেই সকলো দূত একেলগে সমবেত হৈ, সদায় পৰস্পৰে সমন্বিত, নানা বেশ ধাৰণ কৰি, সেই সময়ত অঞ্জলি বদ্ধ কৰি থিয় হৈ আছিল।
Verse 2
दूता ऊचुः ॥ वयं श्रान्ताश्च क्षीणाश्च ह्यन्यान् योजितुमर्हसि ॥ वयमन्यत्करिष्यामः स्वामिन्कार्यं सुदुष्करम् ॥
দূতসকলে ক’লে: আমি ক্লান্ত আৰু শক্তিহীন; আপুনি আনক নিযুক্ত কৰক। হে স্বামী, আমি আন কাম কৰিম—এই কাৰ্য অতি দুৰূহ।
Verse 3
अन्ये हि तावत्तत्कुर्युर्यथेष्टं तव सुव्रत ॥ भगवन्स्म परिक्लिष्टाः त्राहि नः परमेश्वर ॥
হে সুব্ৰত, আপোনাৰ ইচ্ছামতে আনসকলে সেই কাম কৰিব পাৰে। হে ভগৱান, আমি অত্যন্ত কষ্টপীড়িত; হে পৰমেশ্বৰ, আমাক ৰক্ষা কৰক।
Verse 4
ततो विवृत्तरक्ताक्षस्तेन वाक्येन रोषितः ॥ विनिःश्वस्य यथा नागो ह्यपश्यत्सर्वतो दिशम् ॥
তেতিয়া তেওঁৰ চকু লাল হৈ ঘূৰি উঠিল; সেই বাক্যত ক্ৰুদ্ধ হৈ পৰিল। সাপৰ দৰে জোৰে নিশ্বাস এৰি তেওঁ চাৰিওফালে দিশসমূহলৈ চালে।
Verse 5
अदूरे दृष्टवान्कञ्चित्पुरुषं स ह्यनाकृतिम् ॥ स तु वेगेन सम्प्राप्त इङ्गितज्ञो दुरात्मवान् ॥
সেইয়ে ওচৰতেই এজন পুৰুষক দেখিলে, যি আকাৰহীন যেন লাগিছিল। ইঙ্গিত আৰু মনোভাৱ বুজি পোৱা সেই দুষ্টাত্মাই তৎক্ষণাৎ বেগেৰে আগবাঢ়িল।
Verse 6
निःसृतः स च रोषेण चित्रगुप्तेन धीमता ॥ ततः स त्वरितं गत्वा मन्देहा नाम राक्षसाः ॥
বুদ্ধিমান চিত্ৰগুপ্তৰ ক্ৰোধত সি বাহিৰলৈ তাড়িত হ’ল। তাৰ পাছত সি তৎক্ষণাৎ গৈ ‘মন্দেহা’ নামে পৰিচিত ৰাক্ষসসকলৰ ওচৰ পালেগৈ।
Verse 7
नानारूपधरा घोरा नानाभरणभूषिताः ॥ विनाशाय महासत्त्वो यत्र तिष्ठन्महायशाः ॥
সিহঁত ভয়ংকৰ, নানাৰূপ ধাৰণকাৰী আৰু নানা অলংকাৰৰে ভূষিত। বিনাশৰ উদ্দেশ্যে সিহঁত সেই ঠাইলৈ আগবাঢ়িল, য’ত মহাসত্ত্ব, মহাযশস্বী বীৰজন স্থিৰ হৈ আছিল।
Verse 8
चित्रगुप्तो महाबाहुः सर्वलोकार्थचिन्तकः ॥ समः सर्वेषु भूतेषु भूतानां च समादिशत् ॥
মহাবাহু চিত্ৰগুপ্ত, যি সকলো লোকৰ কল্যাণ চিন্তা কৰে আৰু সকলো ভূতৰ প্ৰতি সমদৃষ্টি, তেখেতে তেতিয়া সেই সত্তাসকল সম্বন্ধে আদেশ জাৰি কৰিলে।
Verse 9
ततस्ते विविधाकाराः राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ उपरुह्य तथा सर्वे मातङ्गांश्च हयं तथा ॥
তেতিয়া নানাৰূপী, মাংসভোজী ৰাক্ষসসকল—সকলোয়ে—হাতীৰ ওপৰত উঠিল আৰু তদ্ৰূপ ঘোঁৰাৰ ওপৰতো উঠিল।
Verse 10
ब्रुवन्तश्च पुनर्हृष्टाः शीघ्रमाज्ञापय प्रभो ॥ तव सन्देशकर्त्तारः कस्य कृन्तामजीवितम् ॥
তেওঁলোকে পুনৰ আনন্দিত হৈ ক’লে: “হে প্ৰভু, শীঘ্ৰ আজ্ঞা দিয়ক। আমি আপোনাৰ দূত—কাৰ জীৱন কাটি পেলাম?”
Verse 11
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चित्रगुप्तो ह्यभाषत ॥ रोषगद्गदया वाचा निःश्वसन् वै मुहुर्मुहुः ॥
তেওঁলোকৰ কথা শুনি চিত্ৰগুপ্তে ক’লে; ক্ৰোধত কঁপা কণ্ঠে, বাৰে বাৰে দীঘল নিশ্বাস এৰি থাকিল।
Verse 12
भो भो मन्देहका वीराः मम चित्तानुपालकाः ॥ एतान्बध्नीत गृह्णीत भूताराक्षसपुङ्गवाः ॥
“হো! হো! হে মন্দেহকা বীৰসকল, মোৰ অভিপ্ৰায়ৰ ৰক্ষকসকল—ইহঁতক বান্ধা, ধৰা; হে ভূত আৰু ৰাক্ষসসকলৰ অগ্ৰগণ্য!”
Verse 13
एवं हत्वा च बद्ध्वा च ह्यागच्छत पुनर्यथा ॥ हन्तारः सर्वभूतानां कृतज्ञा दृढ विक्रमा ॥
“এইদৰে হত্যা কৰি আৰু বান্ধি, আগৰ দৰে পুনৰ আহিবা—হে সকলো জীৱৰ সংহাৰক, কৃতজ্ঞ আৰু দৃঢ় পৰাক্ৰমীসকল!”
Verse 14
हत्वा वै पापकानेतान्मम विप्रियकारिणः ॥ एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य वचनं चेदमब्रुवन् ॥
“নিশ্চয় এই পাপীসকলক হত্যা কৰা, যিসকলে মোৰ ইচ্ছাৰ বিপৰীতে চলিছে।” তেওঁৰ এই বাক্য শুনি তেওঁলোকে এই উত্তৰ ক’লে।
Verse 15
राक्षसाः ऊचुः ॥ श्रान्ता वा क्षुधिता वापि दुःखिता वा तपोधनाः ॥ अमात्याः एव ज्ञातव्याः भृत्याः शतसहस्रशः ॥
ৰাক্ষসসকলে ক’লে: “সিহঁত ক্লান্ত হওক বা ক্ষুধাৰ্ত হওক বা দুঃখিত হওক—তপোধনসকলকেই অমাত্য (মন্ত্রী) বুলি চিনিব লাগে; আৰু ভৃত্যসকল শত-সহস্ৰ সংখ্যাত আছে।”
Verse 16
एते वधार्थं निर्दिष्टास्त्वयैव च महात्मना ॥ न युक्तं विविधाकाराः ह्यस्माकं नाशनाय वै ॥
“হে মহাত্মা! বধৰ উদ্দেশ্যে এইসকলক তুমিয়েই নিৰ্দেশ কৰিছা। আমাৰ বিনাশৰ বাবে বহু-ৰূপী সত্তাসকলক নিয়োগ কৰা উচিত নহয়।”
Verse 17
यथा ह्येते समुत्पन्नाः सर्वधर्मानुचिन्तकाः ॥ तथा वयं समुत्पन्नास्तदर्थं हि भवानपि ॥
“যেনেকৈ এইসকল সকলো ধৰ্মৰ চিন্তক ৰূপে উৎপন্ন হৈছে, তেনেকৈ আমিও উৎপন্ন হৈছোঁ; আৰু আপুনিও সেই একে উদ্দেশ্যৰ বাবেই (উৎপন্ন)।”
Verse 18
मा च मिथ्या प्रतिज्ञातं धर्मिष्ठस्य भवत्विति ॥ अस्माकं विग्रहे वीर मुच्यन्तां यदि मन्यसे ॥
“আৰু ধৰ্মিষ্ঠজনৰ যোগ্য যি প্ৰতিজ্ঞা কৰা হৈছে, সেয়া যেন মিছা নহয়। হে বীৰ! যদি আপুনি উপযুক্ত বুলি ভাবেন, তেন্তে আমাৰ সংঘৰ্ষত সিহঁতক মুক্ত কৰা হওক।”
Verse 19
एवमुक्त्वा ततो घोरा व्याधयः कामरूपिणः ॥ सन्नद्धास्त्वरितं शूरा भीमरूपा भयानकाः ॥
এইদৰে কৈ, তাৰপিছত ভয়ংকৰ কামৰূপী ব্যাধসকল—ভীমৰূপ, ভয়ানক—শূৰবীৰসকলে ত্বৰিতে অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰে সজ্জিত হ’ল।
Verse 20
गजैरन्ये तथा चाश्वै रथैश्चापि महाबलाः ॥ कण्टकैस्तुरगैर्हंसैरन्ये सिंहैस्तथापरे ॥
কিছুমান মহাবলী গজ, তদ্ৰূপ অশ্ব আৰু ৰথসহ আহিল; আন কিছুমান কণ্টকযুক্ত জন্তু, তুৰগ আৰু হাঁসসহ; আৰু আন কিছুমান সিংহসহ উপস্থিত হ’ল।
Verse 21
मृगैः सृगालैर्महिषैर्व्याघ्रैर्मेषैस्तथापरे ॥ गृध्रैः श्येनैर्मयूरैश्च सर्पगर्दभकुक्कुटैः ॥
আন কিছুমান হৰিণ, শিয়াল, মহিষ, বাঘ আৰু মেষসহ আহিল; গৃধ্ৰ, শ্যেন (বাজ) আৰু ময়ূৰসহো, আৰু সৰ্প, গাধা আৰু কুকুৰাসহ।
Verse 22
एवं वाहनसंयुक्ता नानाप्रहरणोद्यताः ॥ समागताः महासत्त्वा अन्योन्यमभिकाङ्क्षिणः ॥
এইদৰে বাহনসহ সংযুক্ত আৰু নানা অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ উত্থাপনে উদ্যত হৈ, সেই মহাসত্ত্বসকল সমবেত হ’ল—প্ৰত্যেকে আনজনক মুখামুখি হ’বলৈ আকাঙ্ক্ষী।
Verse 23
तूर्यक्श्वेडितसंघुष्टैर्बलितास्फोटितैरपि ॥ जयार्थिनो द्रुतं वीराश्चालयन्तश्च मेदिनीम् ॥
তূৰ্যৰ কলৰৱ আৰু যুদ্ধ-নাদেৰে, গর্জন আৰু হাততালি-ধ্বনিতেও, জয়লাভকামী সেই বীৰসকল দ্ৰুত আগবাঢ়িল আৰু পৃথিৱীক কঁপাই তুলিল।
Verse 24
ततः समभवद्युद्धं तस्मिंस्तमसि सन्तते ॥ मुकुटैरङ्गदैश्चित्रैः केयूरैः पट्टिशासिकैः ॥
তাৰ পাছত তাত অন্ধকাৰ বিস্তাৰিত হোৱাত যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল—মুকুট, বিচিত্ৰ অঙ্গদ, কেয়ূৰ আদি অলংকাৰৰ মাজত, আৰু কুঠাৰ-তৰোৱালসহ।
Verse 25
सकुण्डलैः शिरोभिश्च भ्राजते वसुधातलम् ॥ बहुभिश्च सकेयूरैश्छत्रैश्च मणिभूषणैः
পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠ উজ্জ্বল হৈ উঠিল—কুণ্ডল পৰিহিত মূৰবোৰে ছটিয়াই থকা; আৰু বহু কেয়ূৰ, ছত্ৰ আৰু মণিময় ভূষণেৰে।
Verse 26
शूलशक्तिप्रहारीश्च यष्टितोमरपट्टिशैः ॥ असिखड्गप्रहारीश्च बलप्राणसमीritaiḥ
শূল আৰু শক্তিৰ আঘাত পৰিল; যষ্টি, তোমৰ, বৰ্ষা আৰু কুঠাৰেৰে; আৰু অসি-খড়্গৰ প্ৰহাৰ—বল আৰু প্ৰাণশক্তিৰে প্ৰেৰিত।
Verse 27
अभवद्दारुणं युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ॥ नखैर्दन्तैश्च पादैश्च तेऽन्योऽन्यमभिजघ्निरे
যুদ্ধ ভয়ংকৰ হৈ উঠিল—তুমুল, ৰোমাঞ্চ-উদ্ৰেককাৰী; নখ, দাঁত আৰু পায়েৰে সিহঁতে পৰস্পৰক আঘাত কৰিলে।
Verse 28
ततस्ते राक्षसा भग्ना दूतैर्घोरपराक्रमैः ॥ देहि देहि वदन्त्येव भिन्धि गृह्णीष्व तिष्ठ च
তাৰ পাছত ভয়ংকৰ পৰাক্ৰমী দূতসকলৰ দ্বাৰা পৰাভূত ৰাক্ষসসকলে চিঞৰি ক’লে: “দেহি, দেহি! ভিন্ধি! গৃহ্ণীষ্ব! তিষ্ঠ চ!”
Verse 29
वध्यमानाः पिशाचास्ते ये निवृत्ता रणार्दिताः ॥ आहूयन्त प्रतिबयात्क्रोधसंरक्तलोचनाः
যিসকল পিশাচ ৰণত আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ পিছু হটিছিল—মৰা পৰি থাকোঁতেই—ভয়ত পুনৰ আহ্বান কৰা হ’ল; ক্ৰোধে ৰঙা হোৱা চকুৰে।
Verse 30
तिष्ठ तिष्ठ क्व यासीति न गच्छामि दृढो भव ॥ मया मुक्तमिदं शस्त्रं तव देहविनाशनम्
“থাম, থাম—তুমি ক’লৈ গৈছা?” “মই নাযাওঁ; দৃঢ় হৈ থিয় দিয়া। মোৰ দ্বাৰা মুক্ত এই শস্ত্ৰ তোমাৰ দেহ-বিনাশক।”
Verse 31
किन्तु मूढ त्वया शस्त्रं न मुक्तं मे रुजाकरम् ॥ मया क्षिप्तास्तु इषवः प्रतीच्छ क्व पलायसे
“কিন্তু হে মূঢ়, তোমাৰ দ্বাৰা মুক্ত শস্ত্ৰ মোৰ বাবে বেদনাদায়ক নহ’ল। মোৰে নিক্ষিপ্ত বাণসমূহ গ্ৰহণ কৰা! তুমি ক’লৈ পলাইছা?”
Verse 32
किं त्वं वदसि दुर्बुद्धे एषोऽहं पारगो रणे ॥ मम बाहु विमुक्तस्तु यदि जीवस्यतो वद
“হে দুর্বুদ্ধি, তুমি কি কৈছা? ৰণত মইয়ে পাৰগামী। মোৰ বাহু মুক্ত হৈছে; যদি জীৱিত থাকিব খোজা, তেন্তে (আত্মসমৰ্পণ কৰি) কোৱা।”
Verse 33
तत्र ते सहसा घोरा राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ मन्देहा नाम नाम्ना ते वध्यमानाः सहस्रशः
তাত হঠাতে ভয়ংকৰ ৰাক্ষস—মাংসভোজী—প্ৰকাশ পালে। তেওঁলোক “মন্দেহা” নামে খ্যাত আছিল, আৰু সহস্ৰ সহস্ৰকৈ বধ হ’বলৈ ধৰিলে।
Verse 34
ततो भग्ना यदा ते तु राक्षसाः कामरूपिणः ॥ प्रत्यपद्यन्त ते मायां तामसीं तमसावृताः
তাৰ পাছত, যেতিয়া সেই কামৰূপী ৰাক্ষসসকল পৰাভূত হ’ল, তেতিয়া অন্ধকাৰত আৱৃত হৈ তেওঁলোকে তামসী মায়া—অন্ধকাৰময় ভ্ৰম—আশ্ৰয় কৰিলে।
Verse 35
अदृश्याश्चैव दृश्याश्च तद्बलं तमसावृताः ॥ ततस्ते शरणं जग्मुर्ज्वरं परमभीषणम् ॥
অদৃশ্য আৰু দৃশ্য—সেই শক্তিসমূহ, তমসাৰে আৱৃত হৈ, তেতিয়া পৰম ভয়ংকৰ জ্বৰক শৰণ ল’লে।
Verse 36
शूलपाणिं विरूपाक्षं सर्वप्राणिप्रणाशनम् ॥ मन्देहा नाम नाम्ना वै राक्षसाः पिशिताशनाः ॥
তেওঁলোকে বৰ্ণনা কৰিলে—শূলধাৰী, বিকৃত-নয়ন, সকলো প্ৰাণীৰ বিনাশক; আৰু ‘মন্দেহা’ নামে পৰিচিত মাংসভোজী ৰাক্ষসসকল।
Verse 37
वयमद्य महाभाग त्रायस्व जगतः पते ॥ ततस्तेषां वचः श्रुत्वा दूतानां कामरूपिणाम् ॥
“আজি আমি তোমাৰ শৰণ লৈছোঁ, হে মহাভাগ; হে জগতপতি, আমাক ৰক্ষা কৰা।” তেতিয়া ইচ্ছামতে ৰূপ ধাৰণ কৰিব পৰা দূতসকলৰ বাক্য শুনি…
Verse 38
ज्वरः क्रुद्धो महातेजा योधानां तु सहस्रशः ॥ कालो मुण्डः केकराक्षो लोहयष्टिपरिग्रहः ॥
জ্বৰ ক্ৰুদ্ধ হৈ, মহাতেজস্বী, যোদ্ধাসকলক সহস্ৰে সহস্ৰে (সমবেত কৰিলে)—তেওঁলোকৰ মাজত কালে, মুণ্ডে, কেকৰাক্ষ আৰু লোহযষ্টিপৰিগ্ৰহ আছিল।
Verse 39
विविधान्सन्दिदेशात्र पुरुषानग्निवर्चसः ॥ बद्धाञ्जलिपुटान्सर्वानिदमाह सुरेश्वरः ॥
তেওঁ অগ্নিবৰ্ণ দীপ্তিযুক্ত বিভিন্ন পুৰুষক ইয়ালৈ পঠালে। সকলোৱে অঞ্জলি বদ্ধ কৰি থিয় হৈ থাকোঁতে, দেৱেশ্বৰে এইদৰে ক’লে:
Verse 40
पच शीघ्रमिमान्पापान्योगेन च बलेन च ॥ ततस्ते त्वरितं गत्वा यत्र ते पिशिताशनाः ॥
“এই পাপীসকলক শীঘ্ৰে দগ্ধ কৰা—যোগশক্তি আৰু বলেৰে।” তাৰ পাছত তেওঁলোকে তৎক্ষণাৎ গৈ সেই ঠাইত উপস্থিত হ’ল, য’ত সেই মাংসভোজীসকল আছিল।
Verse 41
ज्वराज्ञया च ते सर्वे जीमूतघननिःस्वनाः ॥ बहूंस्ते राक्षसान्घोरान्दर्पोत्सिक्तान् सहस्रशः ॥
জ্বৰৰ আজ্ঞাত তেওঁলোকে সকলোৱে ঘন মেঘৰ গর্জনৰ দৰে নিনাদ কৰি, দৰ্পে উন্মত্ত সহস্ৰ সহস্ৰ ভয়ংকৰ ৰাক্ষসৰ ওপৰত ঝাঁপাই পৰিল।
Verse 42
बहुशस्त्रप्रहारैश्च शस्त्रैश्च विविधोज्ज्वलैः ॥ तरसा राक्षसा विग्ना रुधिरेण परिप्लुताः ॥
বহু শস্ত্ৰাঘাত আৰু নানা দীপ্তিমান অস্ত্ৰে ৰাক্ষসসকল তীব্ৰ বেগে প্ৰতিহত হ’ল আৰু ৰক্তে পৰিপ্লুত হৈ পৰিল।
Verse 43
मोचयामास संग्रामं स्वयमेव यमस्ततः ॥ राक्षसान्मोचयित्वाऽथ हन्यमानान्समन्ततः ॥
তাৰ পাছত স্বয়ং যমে যুদ্ধ থমকালে; আৰু চাৰিওফালে বধ হ’বলৈ ধৰা ৰাক্ষসসকলক মুক্ত কৰি…
Verse 44
गत्वा ज्वरं महाभागं विनयात्सान्त्वयन्मुहुः ॥ पूजयन् वै ज्वरं दिव्यं गृहीय हस्ते महायशाः ॥
হে মহাভাগ! তেওঁ জ্বৰৰ ওচৰলৈ গৈ বিনয়ে বাৰে বাৰে শান্ত কৰিলে; দিব্য জ্বৰক পূজা কৰি সেই মহাযশস্বীয়ে তেওঁৰ হাত ধৰি ল’লে।
Verse 45
प्रविवेश गृहं स्वं तु सम्भ्रमेणेदृशेन तु ॥ आननं तु समुत्प्रोष्छ्य सङ्ग्रामे स्वेदबिन्दुवत् ॥
সেইধৰণৰ উৎকণ্ঠা-সম্ভ্ৰমে তেওঁ নিজৰ গৃহত প্ৰবেশ কৰিলে; আৰু মুখ উচলাই তেওঁ যুদ্ধক্ষেত্ৰত ঘামৰ বিন্দুৰে আচ্ছাদিত জনৰ দৰে দেখা গ’ল।
Verse 46
रोषायासकरं चैव सर्वलोकनमस्कृतः ॥ अहं त्वं चैव देवेश इमं लोकं चराचरम् ॥
তেওঁ ক্ৰোধ আৰু পৰিশ্ৰম উদ্ভৱ কৰোৱা জন, তথাপি সকলো লোকৰ দ্বাৰা নমস্কৃত। “হে দেৱেশ্বৰ! মই আৰু তুমি—এই চলমান-অচল জগতখন শাসন কৰোঁ।”
Verse 47
शासेमहि यथाकामं यथादृष्टं यथाश्रुतम् ॥ त्वया ग्राह्यो ह्यहं देव मृत्युना च सुसंवृतः ॥
“আহা, আমি-তুমি ইচ্ছামতে—যি দেখা হৈছে আৰু যি শুনা হৈছে তাৰ অনুসাৰে—শাসন/বিচাৰ কৰোঁ। কিন্তু হে দেৱ! মই তোমাৰ দ্বাৰা গ্ৰাহ্য হ’ব লাগিব, আৰু মৃত্যুৱেও মোক দৃঢ়ভাৱে আৱৰি ধৰিছে।”
Verse 48
लोकान्सर्वानहं हन्मि सर्वघाती न संशयः ॥ गच्छ गच्छ यथास्थानं युद्धं च त्यजतु स्वयम् ॥
“মই সকলো লোকক সংহাৰ কৰোঁ; মই সৰ্বঘাতী—ইয়াত সন্দেহ নাই। যা, যা, নিজৰ স্থানলৈ; আৰু তেওঁ নিজেই যুদ্ধ ত্যাগ কৰক।”
Verse 49
राक्षसानां हतास्तत्र षष्टिकोट्यो रणाजिरे ॥ अमराश्चाक्षयाश्चैव न हि त्वां प्रापयन्ति वै ॥
সেই ৰণভূমিত ৰাক্ষসসকলৰ ষাঠি কোটি নিহত হ’ল; আৰু অমৰ, অক্ষয়সকলেও নিশ্চয় তোমাক প্ৰাপ্য নহয়—তোমাক অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰে।
Verse 50
ततो ह्युपरतं युद्धं धर्मराजो यमः स्वयम् ॥ दूतानां चित्रगुप्तेन सख्यमेकमकारयत् ॥
তেতিয়া যুদ্ধ নিশ্চয়েই থমকি গ’ল; ধৰ্মৰাজ যমে নিজেই দূতসকলৰ বিষয়ে চিত্ৰগুপ্তৰ সৈতে একেটা ঐক্য-চুক্তি স্থাপন কৰালে।
Verse 51
सम्भाषन्ते ततो दूताश्चित्रगुप्तं तथैव च ॥ नियुञ्जस्व मया पूर्वं सर्वकर्माणि जन्तुषु ॥
তাৰ পাছত দূতসকলে চিত্ৰগুপ্তৰ সৈতে কথোপকথন কৰিলে: “মই আগতে যিদৰে কৰিছিলোঁ, তেনেদৰে জীৱসকলৰ মাজত সকলো কৰ্ম নিযুক্ত (লিপিবদ্ধ/প্ৰয়োগ) কৰা।”
Verse 52
स्वकर्मगुणभूतानि ह्यशुभानि शुभानि च ॥ रुद्रं दूताः समागम्य चित्रगुप्तस्य पार्श्वतः ॥
নিশ্চয়েই নিজৰ কৰ্মৰ পৰা উদ্ভূত গুণ-ৰূপ কৰ্ম—অশুভ আৰু শুভ—বিবেচিত হয়। দূতসকলে ৰুদ্ৰৰ ওচৰলৈ আহি চিত্ৰগুপ্তৰ কাষত থিয় হ’ল।
Verse 53
उपस्थानं च कुर्वन्ति कालचिन्तकमब्रुवन् ॥ यथा लोका यथा राजा यथा मृत्युḥ सनातनः ॥
তেওঁলোকে উপস্থান (সেৱা-হাজিৰা) কৰি কাল-চিন্তকজনক ক’লে: “যেনে লোক, যেনে ৰজা, তেনেই মৃত্যু—সনাতন।”
Verse 54
तदैवोत्तिष्ठ तिष्ठेति क्षम्यतां क्षम्यतां प्रभो
সেই মুহূর্ততে (তেওঁলোকে) ক’লে, “উঠা! থিয় হোৱা!”—“ক্ষমা হওক, ক্ষমা হওক, হে প্ৰভু।”
Verse 55
बद्धगोधाङ्गुलित्राणा नानायुधधरास्तथा ॥ अग्रतः किंकराः कृत्वा तिष्ठन्पादाभिवन्दनम् ॥
বদ্ধ গোধাৰ আঙুলিৰ আৱৰণেৰে গঠিত ৰক্ষাকৱচ পিন্ধি আৰু নানা অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ ধাৰণ কৰি, তেওঁলোকে আগত কিঙ্কৰসকলক ৰাখি (তাঁৰ) পদত প্ৰণাম কৰি থিয় হৈ থাকিল।
Verse 56
परित्रायस्व नो वीर किंकराणां महाबलान् ॥ हन्यमानान्हि रक्षोभिरस्मानद्य रणाजिरे ॥
হে বীৰ! আজি ৰণক্ষেত্ৰত ৰাক্ষসসকলে আঘাত কৰি আমাৰ মহাবলী কিঙ্কৰসকলক নিধন কৰিছে; আমাক ৰক্ষা কৰা।
Verse 57
बाहुभिः समनुप्राप्तः केशाकेशि ततः परम् ॥ अयुक्तमतुलं युद्धं तेषां वै समजायत ॥
তেওঁলোকে বাহু মেলি ওচৰ চাপি আহিল; তাৰ পিছত কেশে কেশে টানি ধৰা আৰম্ভ হ’ল। তেওঁলোকৰ মাজত এক অনিয়ন্ত্রিত, অতুলনীয় যুদ্ধ সত্যই উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 58
खादन्ति चैव घ्नन्ति स्म चित्रगुप्तेन चोदिताः ॥ व्याधीनां च सहस्राणि दूतानां च महाबलाः ॥
চিত্ৰগুপ্তৰ প্ৰেৰণা পাই তেওঁলোকে খায়ো আৰু আঘাতো কৰে; আৰু ব্যাধিৰ সহস্ৰ সহস্ৰ ৰূপ আছে, লগতে মহাবলী দূতসকলো আছে।
Verse 59
धर्मराजोऽथ विश्रान्तं कालभूतं महाज्वरम् ॥ किंकिं वृत्तमिदं देव व्यापिनस्त्वं महातपाः ॥
তেতিয়া ধৰ্মৰাজে বিশ্ৰাম কৰা, কাল-স্বরূপ মহাজ্বৰক ক’লে—“হে দেৱ! এই কি ঘটিল? তুমি সৰ্বব্যাপী, হে মহাতপস্বী।”
Frequently Asked Questions
The narrative models cosmic governance as an accountability system: agents (dūtāḥ/kiṅkarāḥ) enforce order, Citragupta functions as an impartial administrator, and Yama ultimately restrains escalation. The text’s internal logic frames violence and punishment as instruments to re-stabilize dharmic order when predatory forces (rākṣasas) disrupt communal well-being.
No tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal markers are specified in this adhyāya; it is structured as a continuous mythic episode rather than a ritual calendar instruction.
Although Pṛthivī is not explicitly foregrounded through ecological sites in this passage, the chapter frames “balance” as systemic regulation of harm across beings. By depicting Citragupta’s even-handed stance toward bhūtas and Yama’s de-escalation, the text can be read as extending an ethic of restraint and maintenance of a stable living order—an indirect analogue to preserving terrestrial equilibrium.
The chapter references primarily mythic-administrative figures: Citragupta, Yama (Dharmarāja), and Jvara. A narrator figure, Ṛṣiputra, appears, but no royal dynasties, historical kings, or named sage lineages are developed within this adhyāya’s content.