Adhyaya 201: The Battle between the Rākṣasas and Yama’s Attendant-Messengers
Rākṣasa-kiṅkara-yuddham
Mythic-Administration (Yama’s Justice) / Conflict-Narrative
ବରାହ–ପୃଥିବୀ ସମ୍ବାଦର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଧର୍ମ-ପ୍ରଶାସନ ଓ ନୈତିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ପାଳନର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବିଭିନ୍ନ ବେଶରେ ଆସିଥିବା ଯମଦୂତମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ପୁନର୍ନିଯୁକ୍ତି ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି; ଏହା ଶୁଣି ସର୍ବଭୂତହିତେଷୀ, ନିଷ୍ପକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷକ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଦୂତସେନାକୁ ସଂଗଠିତ କରନ୍ତି। ପରେ ମନ୍ଦେହ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହ ମହାଯୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ସେମାନେ ନାନା ବାହନ, ଶସ୍ତ୍ର ଓ ତାମସୀ ମାୟା ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି। ପରାଜୟ ନିକଟ ହେଲେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତରୋଗରୂପ ଜ୍ୱରଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି; ଜ୍ୱର ଅପରାଧୀମାନଙ୍କୁ ‘ପକାଇବା’ ଅର୍ଥାତ୍ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ପାଇଁ ନିଜ ଦୂତ ପଠାନ୍ତି। ଶେଷରେ ଯମ ସ୍ୱୟଂ ଆସି ଜ୍ୱରକୁ ଶାନ୍ତ କରି ଶୃଙ୍ଖଳା ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି—ଦାୟିତ୍ୱ, ସଂଯମ ଓ ସମତୁଳିତ ଶାସନର ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 201
Verse 1
अथ राक्षसकीङ्करयुद्धम् ॥ ऋषिपुत्र उवाच ॥ ततस्ते सहिताः सर्वे चान्योऽन्याभिरताः सदा ॥ नानावेषधरा दूताः कृताञ्जलिपुटास्तदा ॥
ଏବେ ରାକ୍ଷସଙ୍କ କିଙ୍କରମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଋଷିପୁତ୍ର କହିଲେ—ତେବେ ସେଇ ସମସ୍ତ ଦୂତ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ସଦା ପରସ୍ପର ସମନ୍ୱିତ, ନାନା ବେଷ ଧାରଣ କରି, ସେ ସମୟରେ ଅଞ୍ଜଳି ଯୋଡି ଭକ୍ତିରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।
Verse 2
दूता ऊचुः ॥ वयं श्रान्ताश्च क्षीणाश्च ह्यन्यान् योजितुमर्हसि ॥ वयमन्यत्करिष्यामः स्वामिन्कार्यं सुदुष्करम् ॥
ଦୂତମାନେ କହିଲେ—ଆମେ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ଶକ୍ତିହୀନ; ଆପଣ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ। ହେ ସ୍ୱାମୀ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର; ଆମେ ଅନ୍ୟ କିଛି କରିବୁ।
Verse 3
अन्ये हि तावत्तत्कुर्युर्यथेष्टं तव सुव्रत ॥ भगवन्स्म परिक्लिष्टाः त्राहि नः परमेश्वर ॥
ହେ ସୁବ୍ରତ, ତୁମ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ କରିପାରିବେ। ହେ ଭଗବାନ, ଆମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲେଶିତ; ହେ ପରମେଶ୍ୱର, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର।
Verse 4
ततो विवृत्तरक्ताक्षस्तेन वाक्येन रोषितः ॥ विनिःश्वस्य यथा नागो ह्यपश्यत्सर्वतो दिशम् ॥
ତାପରେ ସେଇ କଥାରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାହାର ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ସର୍ପ ପରି ଜୋରେ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦେଖିଲା।
Verse 5
अदूरे दृष्टवान्कञ्चित्पुरुषं स ह्यनाकृतिम् ॥ स तु वेगेन सम्प्राप्त इङ्गितज्ञो दुरात्मवान् ॥
ଅଦୂରେ ସେ ଜଣେ ପୁରୁଷକୁ ଦେଖିଲା, ଯାହାର ଆକୃତି ସ୍ପଷ୍ଟ ନଥିଲା। ସେ ଦୁରାତ୍ମା, ଇଙ୍ଗିତ ଓ ଅଭିପ୍ରାୟ ଜାଣିଥିବା, ବେଗରେ ଧାଇଁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲା।
Verse 6
निःसृतः स च रोषेण चित्रगुप्तेन धीमता ॥ ततः स त्वरितं गत्वा मन्देहा नाम राक्षसाः ॥
ଧୀମାନ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ସେ ବହିଷ୍କୃତ ହେଲା। ତାପରେ ସେ ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ‘ମନ୍ଦେହ’ ନାମକ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲା।
Verse 7
नानारूपधरा घोरा नानाभरणभूषिताः ॥ विनाशाय महासत्त्वो यत्र तिष्ठन्महायशाः ॥
ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର, ନାନାରୂପଧାରୀ ଓ ନାନା ଆଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ; ବିନାଶ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଯେଉଁଠାରେ ମହାଯଶସ୍ବୀ ମହାସତ୍ତ୍ୱ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ ସେଠାକୁ ଗଲେ।
Verse 8
चित्रगुप्तो महाबाहुः सर्वलोकार्थचिन्तकः ॥ समः सर्वेषु भूतेषु भूतानां च समादिशत् ॥
ମହାବାହୁ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକର ହିତ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ ଭୂତପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ସମଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି, ସେ ଭୂତମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
Verse 9
ततस्ते विविधाकाराः राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ उपरुह्य तथा सर्वे मातङ्गांश्च हयं तथा ॥
ତାପରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାରର ମାଂସଭକ୍ଷୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ସମସ୍ତେ ହାତୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ ଏବଂ ସେହିପରି ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଆରୋହଣ କଲେ।
Verse 10
ब्रुवन्तश्च पुनर्हृष्टाः शीघ्रमाज्ञापय प्रभो ॥ तव सन्देशकर्त्तारः कस्य कृन्तामजीवितम् ॥
ପୁନର୍ବାର ହର୍ଷିତ ହୋଇ ସେମାନେ କହିଲେ—“ହେ ପ୍ରଭୋ, ଶୀଘ୍ର ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତୁ। ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ସନ୍ଦେଶବାହକ; କାହାର ଜୀବନ କାଟିଦେବୁ?”
Verse 11
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चित्रगुप्तो ह्यभाषत ॥ रोषगद्गदया वाचा निःश्वसन् वै मुहुर्मुहुः ॥
ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ କହିଲେ—କ୍ରୋଧରେ କମ୍ପିତ ବାଣୀରେ, ସେ ପୁନଃପୁନଃ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ।
Verse 12
भो भो मन्देहका वीराः मम चित्तानुपालकाः ॥ एतान्बध्नीत गृह्णीत भूताराक्षसपुङ्गवाः ॥
“ହୋ ହୋ! ହେ ମନ୍ଦେହକ ବୀରମାନେ, ମୋ ଅଭିପ୍ରାୟର ପାଳକମାନେ! ଏମାନଙ୍କୁ ବାନ୍ଧ, ଧର—ହେ ଭୂତ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ!”
Verse 13
एवं हत्वा च बद्ध्वा च ह्यागच्छत पुनर्यथा ॥ हन्तारः सर्वभूतानां कृतज्ञा दृढ विक्रमा ॥
“ଏଭଳି ହତ୍ୟା କରି ଓ ବାନ୍ଧି, ପୂର୍ବବତ୍ ପୁନର୍ବାର ଫେରିଆସ—ତୁମେ ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ସଂହାରକ, କୃତଜ୍ଞ ଓ ଦୃଢ଼ ପରାକ୍ରମୀ।”
Verse 14
हत्वा वै पापकानेतान्मम विप्रियकारिणः ॥ एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य वचनं चेदमब्रुवन् ॥
“ମୋ ଇଚ୍ଛାକୁ ବିରୋଧ କରିଥିବା ଏହି ପାପୀମାନଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ହତ୍ୟା କର”—ତାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ସେମାନେ ଏହି ଉତ୍ତର କହିଲେ।
Verse 15
राक्षसाः ऊचुः ॥ श्रान्ता वा क्षुधिता वापि दुःखिता वा तपोधनाः ॥ अमात्याः एव ज्ञातव्याः भृत्याः शतसहस्रशः ॥
ରାକ୍ଷସମାନେ କହିଲେ—“ସେମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ କି ଭୁକ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ କି ଦୁଃଖିତ ହେଉନ୍ତୁ—ତପୋଧନମାନଙ୍କୁ ଅମାତ୍ୟ (ମନ୍ତ୍ରୀ) ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଭୃତ୍ୟମାନେ ତ ଶତସହସ୍ର।”
Verse 16
एते वधार्थं निर्दिष्टास्त्वयैव च महात्मना ॥ न युक्तं विविधाकाराः ह्यस्माकं नाशनाय वै ॥
ହେ ମହାତ୍ମନ୍, ଏମାନେ ବଧାର୍ଥେ ତୁମେ ନିଜେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଛ। ଆମ ନାଶ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପଧାରୀଙ୍କୁ ନିୟୋଜନ ଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ।
Verse 17
यथा ह्येते समुत्पन्नाः सर्वधर्मानुचिन्तकाः ॥ तथा वयं समुत्पन्नास्तदर्थं हि भवानपि ॥
ଯେପରି ଏମାନେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମକୁ ଅନୁଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେପରି ଆମେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏହି ଅର୍ଥ ପାଇଁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ।
Verse 18
मा च मिथ्या प्रतिज्ञातं धर्मिष्ठस्य भवत्विति ॥ अस्माकं विग्रहे वीर मुच्यन्तां यदि मन्यसे ॥
ଧର୍ମିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ ତୁମ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମିଥ୍ୟା ନ ହେଉ। ହେ ବୀର, ଯଦି ତୁମେ ଯୁକ୍ତ ଭାବୁଛ, ଆମ ବିଗ୍ରହରେ ସେମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କର।
Verse 19
एवमुक्त्वा ततो घोरा व्याधयः कामरूपिणः ॥ सन्नद्धास्त्वरितं शूरा भीमरूपा भयानकाः ॥
ଏପରି କହି ସେଇ ଘୋର ବ୍ୟାଧମାନେ—ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ରୂପ ଧାରଣକାରୀ—ଶୀଘ୍ର ସନ୍ନଦ୍ଧ ହେଲେ; ସେମାନେ ଶୂର, ଭୀମରୂପ ଓ ଭୟାନକ।
Verse 20
गजैरन्ये तथा चाश्वै रथैश्चापि महाबलाः ॥ कण्टकैस्तुरगैर्हंसैरन्ये सिंहैस्तथापरे ॥
କେହି ମହାବଳୀ ଗଜ, ତଥା ଅଶ୍ୱ ଓ ରଥ ସହିତ ଥିଲେ; କେହି କଣ୍ଟକଯୁକ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ତୁରଗ ଓ ହଂସ ସହିତ; ଆଉ କେହି ସିଂହ ସହିତ ଥିଲେ।
Verse 21
मृगैः सृगालैर्महिषैर्व्याघ्रैर्मेषैस्तथापरे ॥ गृध्रैः श्येनैर्मयूरैश्च सर्पगर्दभकुक्कुटैः ॥
ଅନ୍ୟେ ହରିଣ, ଶୃଗାଳ, ମହିଷ, ବ୍ୟାଘ୍ର ଓ ମେଷ ସହ ଆସିଲେ; ଗୃଧ୍ର, ଶ୍ୟେନ, ମୟୂର, ସର୍ପ, ଗର୍ଦ୍ଦଭ ଓ କୁକ୍କୁଟ ସହ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ।
Verse 22
एवं वाहनसंयुक्ता नानाप्रहरणोद्यताः ॥ समागताः महासत्त्वा अन्योन्यमभिकाङ्क्षिणः ॥
ଏହିପରି ବାହନସଂଯୁକ୍ତ ଓ ନାନା ପ୍ରହରଣ ଧରି ସଜ୍ଜ ଥିବା ସେ ମହାସତ୍ତ୍ୱମାନେ ସମବେତ ହେଲେ—ପରସ୍ପରକୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିବାକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରି।
Verse 23
तूर्यक्श्वेडितसंघुष्टैर्बलितास्फोटितैरपि ॥ जयार्थिनो द्रुतं वीराश्चालयन्तश्च मेदिनीम् ॥
ତୂର୍ୟଧ୍ୱନି ଓ ରଣନାଦର କୋଳାହଳ, ଗର୍ଜନ ଓ ତାଳିର ଶବ୍ଦ ସହ, ଜୟାର୍ଥୀ ବୀରମାନେ ଦ୍ରୁତ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ପୃଥିବୀକୁ ମଧ୍ୟ କମ୍ପାଇଲେ।
Verse 24
ततः समभवद्युद्धं तस्मिंस्तमसि सन्तते ॥ मुकुटैरङ्गदैश्चित्रैः केयूरैः पट्टिशासिकैः ॥
ତାପରେ ସେଠାରେ ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରସାରିତ ହେବା ସମୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା—ମୁକୁଟ, ଚିତ୍ର ଅଙ୍ଗଦ, କେୟୂର ଏବଂ ପଟ୍ଟିଶ ଓ ଅସି ମଧ୍ୟରେ।
Verse 25
सकुण्डलैः शिरोभिश्च भ्राजते वसुधातलम् ॥ बहुभिश्च सकेयूरैश्छत्रैश्च मणिभूषणैः
କୁଣ୍ଡଳଧାରୀ ଶିରମାନେ ଓ ଅନେକ କେୟୂର, ଛତ୍ର ଏବଂ ମଣିମୟ ଭୂଷଣରେ ଭରି ଭୂମିତଳ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା।
Verse 26
शूलशक्तिप्रहारीश्च यष्टितोमरपट्टिशैः ॥ असिखड्गप्रहारीश्च बलप्राणसमीritaiḥ
ଶୂଳ-ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାର, ଯଷ୍ଟି, ତୋମର ଓ ପଟ୍ଟିଶଦ୍ୱାରା ଘାତ; ତଥା ଅସି-ଖଡ୍ଗର ଆଘାତ—ବଳ ଓ ପ୍ରାଣବେଗରେ ପ୍ରେରିତ।
Verse 27
अभवद्दारुणं युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ॥ नखैर्दन्तैश्च पादैश्च तेऽन्योऽन्यमभिजघ्निरे
ତେବେ ଯୁଦ୍ଧ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ, ତୁମୁଳ ଓ ଲୋମହର୍ଷଣକର ହେଲା; ସେମାନେ ନଖ, ଦାନ୍ତ ଓ ପାଦଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପରସ୍ପରକୁ ଆଘାତ କଲେ।
Verse 28
ततस्ते राक्षसा भग्ना दूतैर्घोरपराक्रमैः ॥ देहि देहि वदन्त्येव भिन्धि गृह्णीष्व तिष्ठ च
ତାପରେ ଘୋର ପରାକ୍ରମଶାଳୀ ଦୂତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ସେ ରାକ୍ଷସମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଚିତ୍କାର କଲେ—“ଦେ! ଦେ! ଭାଙ୍ଗ! ଧର! ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଠିଆ ରୁହ!”
Verse 29
वध्यमानाः पिशाचास्ते ये निवृत्ता रणार्दिताः ॥ आहूयन्त प्रतिबयात्क्रोधसंरक्तलोचनाः
ରଣରେ ଆର୍ଦ୍ଦିତ ହୋଇ ଯେ ପିଶାଚମାନେ ପଛକୁ ଫେରିଥିଲେ, ସେମାନେ ବଧ ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଭୟରୁ ପୁନଃ ଡାକାଗଲେ; କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ ଥିଲା।
Verse 30
तिष्ठ तिष्ठ क्व यासीति न गच्छामि दृढो भव ॥ मया मुक्तमिदं शस्त्रं तव देहविनाशनम्
“ଠିଆ ରୁହ, ଠିଆ ରୁହ—କେଉଁଠି ଯାଉଛୁ?” “ମୁଁ ଯିବି ନାହିଁ; ତୁ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଠିଆ ରୁହ। ମୋ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଏହି ଶସ୍ତ୍ର ତୋ ଦେହବିନାଶକ।”
Verse 31
किन्तु मूढ त्वया शस्त्रं न मुक्तं मे रुजाकरम् ॥ मया क्षिप्तास्तु इषवः प्रतीच्छ क्व पलायसे
କିନ୍ତୁ ହେ ମୂଢ! ତୁମେ ଯେ ଶସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲ, ତାହା ମୋତେ ବେଦନା ଦେଉନାହିଁ। ମୋର ଛାଡ଼ା ଶରଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କର; କେଉଁଠି ପଳାଉଛ?
Verse 32
किं त्वं वदसि दुर्बुद्धे एषोऽहं पारगो रणे ॥ मम बाहु विमुक्तस्तु यदि जीवस्यतो वद
ହେ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି! ତୁମେ କ’ଣ କହୁଛ? ଦେଖ, ମୁଁ ରଣେ ପାରଙ୍ଗତ। ମୋର ବାହୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛି; ଯଦି ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହ, ତେବେ (ଶରଣାଗତିର) କଥା କହ।
Verse 33
तत्र ते सहसा घोरा राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ मन्देहा नाम नाम्ना ते वध्यमानाः सहस्रशः
ସେଠାରେ ହଠାତ୍ ଭୟଙ୍କର, ମାଂସଭକ୍ଷୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ‘ମନ୍ଦେହ’ ନାମରେ ସେମାନେ ପରିଚିତ ଥିଲେ ଏବଂ ସହସ୍ରଶଃ ନିହତ ହେଉଥିଲେ।
Verse 34
ततो भग्ना यदा ते तु राक्षसाः कामरूपिणः ॥ प्रत्यपद्यन्त ते मायां तामसीं तमसावृताः
ତାପରେ ସେଇ କାମରୂପୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ପରାଜିତ ହୋଇ, ତମସାବୃତ ହୋଇ, ତାମସୀ ମାୟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ।
Verse 35
अदृश्याश्चैव दृश्याश्च तद्बलं तमसावृताः ॥ ततस्ते शरणं जग्मुर्ज्वरं परमभीषणम् ॥
ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଦୃଶ୍ୟ—ସେଇ ବଳ ତମସାବୃତ ଥିଲା। ତାପରେ ସେମାନେ ପରମ ଭୀଷଣ ‘ଜ୍ୱର’ଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।
Verse 36
शूलपाणिं विरूपाक्षं सर्वप्राणिप्रणाशनम् ॥ मन्देहा नाम नाम्ना वै राक्षसाः पिशिताशनाः ॥
ସେମାନେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ବିକୃତ-ନୟନ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ବିନାଶକ ତାଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ; ଏବଂ ‘ମନ୍ଦେହ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମାଂସଭୋଜୀ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କଲେ।
Verse 37
वयमद्य महाभाग त्रायस्व जगतः पते ॥ ततस्तेषां वचः श्रुत्वा दूतानां कामरूपिणाम् ॥
“ଆଜି ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛୁ, ହେ ମହାଭାଗ! ହେ ଜଗତ୍ପତେ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।” ତାପରେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସେହି ଦୂତମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି…
Verse 38
ज्वरः क्रुद्धो महातेजा योधानां तु सहस्रशः ॥ कालो मुण्डः केकराक्षो लोहयष्टिपरिग्रहः ॥
କ୍ରୁଦ୍ଧ ଓ ମହାତେଜସ୍ୱୀ ଜ୍ୱର ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଯୋଧାମାନଙ୍କୁ (ସମାହ୍ୱାନ କଲା)—ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାଳ, ମୁଣ୍ଡ, କେକରାକ୍ଷ ଓ ଲୋହୟଷ୍ଟିପରିଗ୍ରହ ଥିଲେ।
Verse 39
विविधान्सन्दिदेशात्र पुरुषानग्निवर्चसः ॥ बद्धाञ्जलिपुटान्सर्वानिदमाह सुरेश्वरः ॥
ଏଠାରେ ସେ ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ତେଜସ୍ୱୀ ବିଭିନ୍ନ ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ପଠାଇଲା। ଅଞ୍ଜଳିବଦ୍ଧ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେବେଶ୍ୱର ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 40
पच शीघ्रमिमान्पापान्योगेन च बलेन च ॥ ततस्ते त्वरितं गत्वा यत्र ते पिशिताशनाः ॥
“ଏହି ପାପୀମାନଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଦଗ୍ଧ କର—ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ଓ ବଳରେ।” ତାପରେ ସେମାନେ ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ସେଠାକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେହି ମାଂସଭୋଜୀମାନେ ଥିଲେ।
Verse 41
ज्वराज्ञया च ते सर्वे जीमूतघननिःस्वनाः ॥ बहूंस्ते राक्षसान्घोरान्दर्पोत्सिक्तान् सहस्रशः ॥
ଜ୍ୱରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଘନ ମେଘଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ନିନାଦ କରି, ଦର୍ପେ ମତ୍ତ ଅନେକ ଘୋର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ସହସ୍ରଶଃ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
Verse 42
बहुशस्त्रप्रहारैश्च शस्त्रैश्च विविधोज्ज्वलैः ॥ तरसा राक्षसा विग्ना रुधिरेण परिप्लुताः ॥
ବହୁ ଶସ୍ତ୍ରପ୍ରହାର ଓ ବିଭିନ୍ନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଶସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସମାନେ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ପ୍ରତିହତ ହେଲେ ଏବଂ ରକ୍ତରେ ପରିପ୍ଲୁତ ହେଲେ।
Verse 43
मोचयामास संग्रामं स्वयमेव यमस्ततः ॥ राक्षसान्मोचयित्वाऽथ हन्यमानान्समन्ततः ॥
ତାପରେ ସ୍ୱୟଂ ଯମ ଯୁଦ୍ଧକୁ ବିରତ କଲେ; ଚାରିଦିଗରୁ ହନ୍ୟମାନ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ମୋଚନ କରି…
Verse 44
गत्वा ज्वरं महाभागं विनयात्सान्त्वयन्मुहुः ॥ पूजयन् वै ज्वरं दिव्यं गृहीय हस्ते महायशाः ॥
ହେ ମହାଭାଗ! ସେ ଜ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ବିନୟରେ ପୁନଃପୁନଃ ସାନ୍ତ୍ୱନା କଲେ; ଦିବ୍ୟ ଜ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ସେ ମହାୟଶା ତାଙ୍କ ହସ୍ତ ଧରିଲେ।
Verse 45
प्रविवेश गृहं स्वं तु सम्भ्रमेणेदृशेन तु ॥ आननं तु समुत्प्रोष्छ्य सङ्ग्रामे स्वेदबिन्दुवत् ॥
ସେ ଏପରି ସମ୍ଭ୍ରମାବସ୍ଥାରେ ନିଜ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ମୁହଁ ଉପରକୁ ଉଠାଇଲେ, ସେ ଯେନ ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ ସ୍ୱେଦବିନ୍ଦୁରେ ଆବୃତ ବ୍ୟକ୍ତି ପରି ଦିଶିଲେ।
Verse 46
रोषायासकरं चैव सर्वलोकनमस्कृतः ॥ अहं त्वं चैव देवेश इमं लोकं चराचरम् ॥
ସେ କ୍ରୋଧ ଓ ପରିଶ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନମସ୍କୃତ। ହେ ଦେବେଶ! ମୁଁ ଓ ତୁମେ ଏହି ଚରାଚର ଲୋକକୁ ଶାସନ କରୁ।
Verse 47
शासेमहि यथाकामं यथादृष्टं यथाश्रुतम् ॥ त्वया ग्राह्यो ह्यहं देव मृत्युना च सुसंवृतः ॥
ଆସ, ଆମେ ଇଚ୍ଛାମତେ—ଯାହା ଦେଖାଯାଇଛି ଓ ଯାହା ଶୁଣାଯାଇଛି ତାହାନୁସାରେ—ଶାସନ/ନ୍ୟାୟ କରିବା। କିନ୍ତୁ ହେ ଦେବ! ମୁଁ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରାହ୍ୟ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଆବୃତ।
Verse 48
लोकान्सर्वानहं हन्मि सर्वघाती न संशयः ॥ गच्छ गच्छ यथास्थानं युद्धं च त्यजतु स्वयम् ॥
ମୁଁ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ହନନ କରେ; ମୁଁ ସର୍ବଘାତୀ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯାଅ, ଯାଅ, ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ; ଏବଂ ସେ ନିଜେ ଯୁଦ୍ଧ ତ୍ୟାଗ କରୁ।
Verse 49
राक्षसानां हतास्तत्र षष्टिकोट्यो रणाजिरे ॥ अमराश्चाक्षयाश्चैव न हि त्वां प्रापयन्ति वै ॥
ସେଠାରେ ରଣଭୂମିରେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଷଷ୍ଟି କୋଟି ହତ ହେଲେ; ଏବଂ ଅମର ଓ ଅକ୍ଷୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ତୁମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ (ଜିତିପାରନ୍ତି ନାହିଁ)।
Verse 50
ततो ह्युपरतं युद्धं धर्मराजो यमः स्वयम् ॥ दूतानां चित्रगुप्तेन सख्यमेकमकारयत् ॥
ତାପରେ ଯୁଦ୍ଧ ସତ୍ୟରେ ଉପରତ ହେଲା; ଧର୍ମରାଜ ଯମ ସ୍ୱୟଂ ଦୂତମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ସହ ଏକମାତ୍ର ସଖ୍ୟ/ସନ୍ଧି କରାଇଲେ।
Verse 51
सम्भाषन्ते ततो दूताश्चित्रगुप्तं तथैव च ॥ नियुञ्जस्व मया पूर्वं सर्वकर्माणि जन्तुषु ॥
ତାପରେ ଦୂତମାନେ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ କଥାହେଲେ— “ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଯେପରି ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲି, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ସମସ୍ତ କର୍ମ ନିୟୋଜନ (ଲେଖନ) କର।”
Verse 52
स्वकर्मगुणभूतानि ह्यशुभानि शुभानि च ॥ रुद्रं दूताः समागम्य चित्रगुप्तस्य पार्श्वतः ॥
ନିଜ କର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଗୁଣରୂପ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କର୍ମମାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି, ଦୂତମାନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସମୀପ କରି ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।
Verse 53
उपस्थानं च कुर्वन्ति कालचिन्तकमब्रुवन् ॥ यथा लोका यथा राजा यथा मृत्युḥ सनातनः ॥
ସେମାନେ ଉପସ୍ଥାନ-ସେବା କରି କାଳଚିନ୍ତକଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଯେପରି ଲୋକମାନେ, ଯେପରି ରାଜା, ସେପରି ମୃତ୍ୟୁ— ସନାତନ।”
Verse 54
तदैवोत्तिष्ठ तिष्ठेति क्षम्यतां क्षम्यतां प्रभो
ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେମାନେ କହିଲେ— “ଉଠ, ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହ”; ଏବଂ— “କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ, କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ, ପ୍ରଭୁ।”
Verse 55
बद्धगोधाङ्गुलित्राणा नानायुधधरास्तथा ॥ अग्रतः किंकराः कृत्वा तिष्ठन्पादाभिवन्दनम् ॥
ବଦ୍ଧ ଗୋଧାର ଆଙ୍ଗୁଳି-ତ୍ରାଣ (ରକ୍ଷା-ଆବରଣ) ପିନ୍ଧି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ସେମାନେ ଆଗରେ କିଙ୍କରମାନଙ୍କୁ ରଖି, ପାଦାଭିବନ୍ଦନ କରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।
Verse 56
परित्रायस्व नो वीर किंकराणां महाबलान् ॥ हन्यमानान्हि रक्षोभिरस्मानद्य रणाजिरे ॥
ହେ ବୀର! ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର; ଆମେ ତୁମର ମହାବଳୀ କିଙ୍କର। ଆଜି ରଣଭୂମିରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଆମକୁ ଆଘାତ କରି ନିହତ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 57
बाहुभिः समनुप्राप्तः केशाकेशि ततः परम् ॥ अयुक्तमतुलं युद्धं तेषां वै समजायत ॥
ସେମାନେ ବାହୁବଳରେ ନିକଟକୁ ଆସି ଧରାଧରି କଲେ; ପରେ କେଶାକେଶି ହେଲା। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଅତୁଳ ଯୁଦ୍ଧ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।
Verse 58
खादन्ति चैव घ्नन्ति स्म चित्रगुप्तेन चोदिताः ॥ व्याधीनां च सहस्राणि दूतानां च महाबलाः ॥
ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ସେମାନେ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି ଓ ପ୍ରହାର କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ରୋଗର ହଜାର ହଜାର ରୂପ ଓ ମହାବଳୀ ଦୂତମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
Verse 59
धर्मराजोऽथ विश्रान्तं कालभूतं महाज्वरम् ॥ किंकिं वृत्तमिदं देव व्यापिनस्त्वं महातपाः ॥
ତେବେ ଧର୍ମରାଜ ବିଶ୍ରାମରତ କାଳସ୍ୱରୂପ ମହାଜ୍ୱରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ଦେବ! ଏହା କଣ କଣ ଘଟିଲା? ତୁମେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ହେ ମହାତପସ୍ୱୀ!”
Frequently Asked Questions
The narrative models cosmic governance as an accountability system: agents (dūtāḥ/kiṅkarāḥ) enforce order, Citragupta functions as an impartial administrator, and Yama ultimately restrains escalation. The text’s internal logic frames violence and punishment as instruments to re-stabilize dharmic order when predatory forces (rākṣasas) disrupt communal well-being.
No tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal markers are specified in this adhyāya; it is structured as a continuous mythic episode rather than a ritual calendar instruction.
Although Pṛthivī is not explicitly foregrounded through ecological sites in this passage, the chapter frames “balance” as systemic regulation of harm across beings. By depicting Citragupta’s even-handed stance toward bhūtas and Yama’s de-escalation, the text can be read as extending an ethic of restraint and maintenance of a stable living order—an indirect analogue to preserving terrestrial equilibrium.
The chapter references primarily mythic-administrative figures: Citragupta, Yama (Dharmarāja), and Jvara. A narrator figure, Ṛṣiputra, appears, but no royal dynasties, historical kings, or named sage lineages are developed within this adhyāya’s content.