Adhyaya 201: The Battle between the Rākṣasas and Yama’s Attendant-Messengers
Rākṣasa-kiṅkara-yuddham
Mythic-Administration (Yama’s Justice) / Conflict-Narrative
വരാഹ–പൃഥിവി സംവാദപരിസരത്തിൽ ഈ അധ്യായം ധർമ്മഭരണവും നൈതികക്രമത്തിന്റെ നടപ്പാക്കലും ഉദാഹരണമായി പറയുന്നു. വിവിധ വേഷങ്ങളിൽ എത്തിയ യമദൂതന്മാർ ക്ഷീണിച്ച് പുനർനിയോഗം അപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ, സർവ്വഭൂതഹിതൈഷിയായ നിർപക്ഷ മേൽനോട്ടക്കാരൻ ചിത്രഗുപ്തൻ കോപിച്ച് ദൂതസേനയെ സജ്ജമാക്കുന്നു. തുടർന്ന് മന്ദേഹ രാക്ഷസന്മാരുമായി മഹായുദ്ധം നടക്കുന്നു; അവർ നാനാവാഹനങ്ങളും ആയുധങ്ങളും താമസീ മായയും പ്രയോഗിക്കുന്നു. തോൽവി സമീപിക്കുമ്പോൾ രാക്ഷസർ ഭയങ്കരമായ വ്യക്തരോഗരൂപമായ ജ്വരനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു; ജ്വരൻ കുറ്റക്കാരെ ‘പാകം ചെയ്യുക’ എന്നപോലെ ശിക്ഷിക്കാൻ തന്റെ ഏജന്റുമാരെ അയയ്ക്കുന്നു. അവസാനം യമൻ സ്വയം എത്തി ജ്വരനെ ശമിപ്പിച്ച് ക്രമം പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നു; ഉത്തരവാദിത്വം, സംയമനം, സമതുലിത ഭരണക്രമം എന്നിവയുടെ ഉപദേശം ഇതിലൂടെ ഉറപ്പിക്കുന്നു।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 201
Verse 1
अथ राक्षसकीङ्करयुद्धम् ॥ ऋषिपुत्र उवाच ॥ ततस्ते सहिताः सर्वे चान्योऽन्याभिरताः सदा ॥ नानावेषधरा दूताः कृताञ्जलिपुटास्तदा ॥
ഇപ്പോൾ രാക്ഷസരുടെ കിങ്കരന്മാരുമായുള്ള യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നു. ഋഷിപുത്രൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ആ ദൂതന്മാർ എല്ലാവരും ഒന്നിച്ചു കൂടി, എപ്പോഴും പരസ്പരം ഏകോപിതരായി, നാനാവേഷങ്ങൾ ധരിച്ചു, ആ സമയത്ത് കൈകൂപ്പി ഭക്തിയോടെ നിന്നു।
Verse 2
दूता ऊचुः ॥ वयं श्रान्ताश्च क्षीणाश्च ह्यन्यान् योजितुमर्हसि ॥ वयमन्यत्करिष्यामः स्वामिन्कार्यं सुदुष्करम् ॥
ദൂതന്മാർ പറഞ്ഞു—ഞങ്ങൾ ക്ഷീണിതരും തളർന്നവരുമാണ്; നിങ്ങൾ മറ്റുള്ളവരെ നിയോഗിക്കണം. സ്വാമീ, ഈ കാര്യം അത്യന്തം ദുഷ്കരം; ഞങ്ങൾ മറ്റൊരു കാര്യം ചെയ്യും।
Verse 3
अन्ये हि तावत्तत्कुर्युर्यथेष्टं तव सुव्रत ॥ भगवन्स्म परिक्लिष्टाः त्राहि नः परमेश्वर ॥
ഹേ സുവ്രതാ, നിന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം ആ കാര്യം മറ്റുള്ളവരും ചെയ്യാം. ഹേ ഭഗവാൻ, ഞങ്ങൾ അത്യന്തം ക്ലേശിതരാണ്; ഹേ പരമേശ്വരാ, ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കണമേ।
Verse 4
ततो विवृत्तरक्ताक्षस्तेन वाक्येन रोषितः ॥ विनिःश्वस्य यथा नागो ह्यपश्यत्सर्वतो दिशम् ॥
അപ്പോൾ ആ വാക്കുകളാൽ കോപിതനായി അവന്റെ കണ്ണുകൾ ചുവന്നു ഉരുളാൻ തുടങ്ങി. സർപ്പത്തെപ്പോലെ ശക്തമായി നിശ്വാസം വിട്ട് അവൻ എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും നോക്കി।
Verse 5
अदूरे दृष्टवान्कञ्चित्पुरुषं स ह्यनाकृतिम् ॥ स तु वेगेन सम्प्राप्त इङ्गितज्ञो दुरात्मवान् ॥
അടുത്തുതന്നെ അവൻ ഒരു പുരുഷനെ കണ്ടു; അവന് വ്യക്തമായ ആകൃതി ഇല്ലായിരുന്നു. ആ ദുഷ്ടാത്മാവ്, സൂചനകളും ഉദ്ദേശങ്ങളും അറിയുന്നവൻ, വേഗത്തിൽ ഓടിവന്ന് സമീപിച്ചു।
Verse 6
निःसृतः स च रोषेण चित्रगुप्तेन धीमता ॥ ततः स त्वरितं गत्वा मन्देहा नाम राक्षसाः ॥
ധീമാനായ ചിത്രഗുപ്തന്റെ കോപത്താൽ അവൻ പുറത്താക്കപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് വേഗത്തിൽ ചെന്നു ‘മന്ദേഹ’ എന്ന റാക്ഷസന്മാരെ സമീപിച്ചു.
Verse 7
नानारूपधरा घोरा नानाभरणभूषिताः ॥ विनाशाय महासत्त्वो यत्र तिष्ठन्महायशाः ॥
അവർ ഭീകരരും പല രൂപം ധരിക്കുന്നവരും വിവിധാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവരുമായിരുന്നു; വിനാശത്തിനായി മഹായശസ്സുള്ള മഹാസത്ത്വൻ നിലകൊണ്ടിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് നീങ്ങി.
Verse 8
चित्रगुप्तो महाबाहुः सर्वलोकार्थचिन्तकः ॥ समः सर्वेषु भूतेषु भूतानां च समादिशत् ॥
മഹാബാഹുവായ ചിത്രഗുപ്തൻ, സർവ്വലോകങ്ങളുടെ ക്ഷേമം ചിന്തിക്കുന്നവനും സർവ്വഭൂതങ്ങളോടും സമദർശിയുമായവൻ, ആ ഭൂതങ്ങളെ സംബന്ധിച്ച് ആജ്ഞ പുറപ്പെടുവിച്ചു.
Verse 9
ततस्ते विविधाकाराः राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ उपरुह्य तथा सर्वे मातङ्गांश्च हयं तथा ॥
അപ്പോൾ വിവിധാകാരങ്ങളായ മാംസഭോജികളായ റാക്ഷസന്മാർ എല്ലാവരും ആനകളിൽ കയറി, അതുപോലെ കുതിരകളിലും ആരൂഢരായി.
Verse 10
ब्रुवन्तश्च पुनर्हृष्टाः शीघ्रमाज्ञापय प्रभो ॥ तव सन्देशकर्त्तारः कस्य कृन्तामजीवितम् ॥
വീണ്ടും ആഹ്ലാദത്തോടെ അവർ പറഞ്ഞു—“പ്രഭോ, വേഗത്തിൽ ആജ്ഞാപിക്കൂ. ഞങ്ങൾ നിങ്ങളുടെ ദൂതന്മാർ; ആരുടെ ജീവൻ മുറിക്കണം?”
Verse 11
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चित्रगुप्तो ह्यभाषत ॥ रोषगद्गदया वाचा निःश्वसन् वै मुहुर्मुहुः ॥
അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ചിത്രഗുപ്തൻ സംസാരിച്ചു—കോപത്തിൽ വിറയുന്ന ശബ്ദത്തോടെ, അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ദീർഘനിശ്വാസം വിട്ടു।
Verse 12
भो भो मन्देहका वीराः मम चित्तानुपालकाः ॥ एतान्बध्नीत गृह्णीत भूताराक्षसपुङ्गवाः ॥
“ഹോ ഹോ! മന്ദേഹക വീരന്മാരേ, എന്റെ അഭിപ്രായത്തിന്റെ കാവൽക്കാരേ! ഇവരെ ബന്ധിച്ച് പിടിക്കുവിൻ—ഭൂതരാക്ഷസങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠരേ!”
Verse 13
एवं हत्वा च बद्ध्वा च ह्यागच्छत पुनर्यथा ॥ हन्तारः सर्वभूतानां कृतज्ञा दृढ विक्रमा ॥
“ഇങ്ങനെ വധിച്ച് ബന്ധിച്ച്, മുൻപുപോലെ വീണ്ടും വരുവിൻ—നിങ്ങൾ സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ സംഹാരകർ, കൃതജ്ഞർ, ദൃഢപരാക്രമികൾ.”
Verse 14
हत्वा वै पापकानेतान्मम विप्रियकारिणः ॥ एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य वचनं चेदमब्रुवन् ॥
“എന്റെ ഇഷ്ടത്തിന് വിരോധമായി പ്രവർത്തിച്ച ഈ പാപികളെ തീർച്ചയായും വധിക്കുവിൻ”—അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് അവർ ഇങ്ങനെ മറുപടി പറഞ്ഞു।
Verse 15
राक्षसाः ऊचुः ॥ श्रान्ता वा क्षुधिता वापि दुःखिता वा तपोधनाः ॥ अमात्याः एव ज्ञातव्याः भृत्याः शतसहस्रशः ॥
രാക്ഷസർ പറഞ്ഞു—“അവർ ക്ഷീണിതരായാലും, വിശപ്പുള്ളവരായാലും, ദുഃഖിതരായാലും—തപോധനരെ മന്ത്രിമാരെന്നുതന്നെ അറിയണം; ഭൃത്യർ ശതസഹസ്രങ്ങളായി ഉണ്ടാകും.”
Verse 16
एते वधार्थं निर्दिष्टास्त्वयैव च महात्मना ॥ न युक्तं विविधाकाराः ह्यस्माकं नाशनाय वै ॥
ഹേ മഹാത്മാവേ, ഇവരെ വധാർത്ഥമായി നീ തന്നെയാണ് നിർദ്ദേശിച്ചത്. ഞങ്ങളുടെ നാശത്തിനായി പലരൂപികളെയൊരുക്കുന്നത് യുക്തമല്ല.
Verse 17
यथा ह्येते समुत्पन्नाः सर्वधर्मानुचिन्तकाः ॥ तथा वयं समुत्पन्नास्तदर्थं हि भवानपि ॥
എങ്ങനെ ഇവർ സർവ്വധർമ്മങ്ങളെ പരിചിന്തിക്കുന്നവരായി ഉദ്ഭവിച്ചുവോ, അതുപോലെ ഞങ്ങളും ഉദ്ഭവിച്ചു; അതേ ലക്ഷ്യത്തിനായി നിങ്ങളും (ഉദ്ഭവിച്ചു).
Verse 18
मा च मिथ्या प्रतिज्ञातं धर्मिष्ठस्य भवत्विति ॥ अस्माकं विग्रहे वीर मुच्यन्तां यदि मन्यसे ॥
ധർമിഷ്ഠനു യോജിച്ച നിന്റെ പ്രതിജ്ഞ മിഥ്യയാകരുത്. ഹേ വീരാ, നീ യുക്തമെന്ന് കരുതുന്നുവെങ്കിൽ ഞങ്ങളുടെ സംഘർഷത്തിൽ അവരെ മോചിപ്പിക്കൂ.
Verse 19
एवमुक्त्वा ततो घोरा व्याधयः कामरूपिणः ॥ सन्नद्धास्त्वरितं शूरा भीमरूपा भयानकाः ॥
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന ഭീകര വ്യാധർ വേഗത്തിൽ സന്നദ്ധരായി; അവർ ശൂരരും ഭീമരൂപികളും ഭയാനകരുമായിരുന്നു.
Verse 20
गजैरन्ये तथा चाश्वै रथैश्चापि महाबलाः ॥ कण्टकैस्तुरगैर्हंसैरन्ये सिंहैस्तथापरे ॥
ചില മഹാബലികൾ ആനകളോടും, കുതിരകളോടും, രഥങ്ങളോടും കൂടിയിരുന്നു; ചിലർ മുള്ളുള്ള ജീവികളോടും, തുരഗങ്ങളോടും, ഹംസങ്ങളോടും; മറ്റുചിലർ സിംഹങ്ങളോടും കൂടിയിരുന്നു.
Verse 21
मृगैः सृगालैर्महिषैर्व्याघ्रैर्मेषैस्तथापरे ॥ गृध्रैः श्येनैर्मयूरैश्च सर्पगर्दभकुक्कुटैः ॥
മറ്റുള്ളവർ മാൻ, കുറുക്കൻ, മഹിഷം, വ്യാഘ്രം, മേടുകൾ എന്നിവയുമായി വന്നു; കൂടാതെ കഴുകൻ, പരുന്ത്, മയിൽ, സർപ്പം, കഴുത, കോഴി എന്നിവയുമായും എത്തി.
Verse 22
एवं वाहनसंयुक्ता नानाप्रहरणोद्यताः ॥ समागताः महासत्त्वा अन्योन्यमभिकाङ्क्षिणः ॥
ഇങ്ങനെ വാഹനങ്ങളോടുകൂടി, നാനാവിധ ആയുധങ്ങൾ കൈയിൽ എടുത്ത് സന്നദ്ധരായ മഹാസത്ത്വങ്ങൾ സമാഗമിച്ചു—പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടാൻ ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട്.
Verse 23
तूर्यक्श्वेडितसंघुष्टैर्बलितास्फोटितैरपि ॥ जयार्थिनो द्रुतं वीराश्चालयन्तश्च मेदिनीम् ॥
വാദ്യഘോഷവും യുദ്ധനാദവും, ഗർജ്ജനവും കൈയ്യടിയുടെ ശബ്ദവും കൂടെ, ജയമാഗ്രഹിച്ച വീരർ വേഗത്തിൽ മുന്നേറി ഭൂമിയെയും നടുക്കി.
Verse 24
ततः समभवद्युद्धं तस्मिंस्तमसि सन्तते ॥ मुकुटैरङ्गदैश्चित्रैः केयूरैः पट्टिशासिकैः ॥
അവിടെ അന്ധകാരം പരന്നപ്പോൾ യുദ്ധം ഉദിച്ചു—മുകുടങ്ങൾ, വിചിത്ര അങ്കദങ്ങൾ, കേയൂരങ്ങൾ, കൂടാതെ കോടാലികളും വാളുകളും ഇടയിൽ.
Verse 25
सकुण्डलैः शिरोभिश्च भ्राजते वसुधातलम् ॥ बहुभिश्च सकेयूरैश्छत्रैश्च मणिभूषणैः
കുണ്ഡലധാരികളായ ശിരസ്സുകളും, അനവധി കേയൂരങ്ങൾ, ഛത്രങ്ങൾ, മണിമയാഭരണങ്ങൾ എന്നിവയും ചിതറിക്കിടന്നതിനാൽ ഭൂതലം ദീപ്തമായി തിളങ്ങി.
Verse 26
शूलशक्तिप्रहारीश्च यष्टितोमरपट्टिशैः ॥ असिखड्गप्रहारीश्च बलप्राणसमीritaiḥ
ശൂല-ശക്തികളാൽ പ്രഹാരങ്ങൾ, യഷ്ടി, തോമരം, പട്ടിശം എന്നിവകൊണ്ടുള്ള അടികൾ; അതുപോലെ അസി-ഖഡ്ഗങ്ങളുടെ വെട്ടുകളും—ബലവും പ്രാണവേഗവും പ്രേരിപ്പിച്ചത്।
Verse 27
अभवद्दारुणं युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ॥ नखैर्दन्तैश्च पादैश्च तेऽन्योऽन्यमभिजघ्निरे
അപ്പോൾ യുദ്ധം അത്യന്തം ദാരുണവും, മഹാകലഹപൂർണ്ണവും, രോമാഞ്ചജനകവുമായി; അവർ നഖം, പല്ല്, പാദം മുതലായവകൊണ്ടും പരസ്പരം പ്രഹരിച്ചു।
Verse 28
ततस्ते राक्षसा भग्ना दूतैर्घोरपराक्रमैः ॥ देहि देहि वदन्त्येव भिन्धि गृह्णीष्व तिष्ठ च
പിന്നീട് ഭീകരപരാക്രമമുള്ള ദൂതന്മാർക്കാൽ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ട ആ രാക്ഷസർ തുടർച്ചയായി വിളിച്ചു—“കൊടുക്കൂ! കൊടുക്കൂ! തകർക്കൂ! പിടിക്കൂ! ഉറച്ചു നിൽക്കൂ!”
Verse 29
वध्यमानाः पिशाचास्ते ये निवृत्ता रणार्दिताः ॥ आहूयन्त प्रतिबयात्क्रोधसंरक्तलोचनाः
യുദ്ധത്തിൽ പീഡിതരായി പിൻവാങ്ങിയ ആ പിശാചുകൾ, കൊല്ലപ്പെടുന്നതിനിടയിലും ഭയത്താൽ വീണ്ടും വിളിക്കപ്പെട്ടു; ക്രോധം മൂലം അവരുടെ കണ്ണുകൾ ചുവന്നിരുന്നു।
Verse 30
तिष्ठ तिष्ठ क्व यासीति न गच्छामि दृढो भव ॥ मया मुक्तमिदं शस्त्रं तव देहविनाशनम्
“നിൽക്കൂ, നിൽക്കൂ—എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്?” “ഞാൻ പോകില്ല; നീ ഉറച്ചുനിൽക്കൂ. ഞാൻ വിട്ട ഈ ശസ്ത്രം നിന്റെ ദേഹനാശകനാണ്.”
Verse 31
किन्तु मूढ त्वया शस्त्रं न मुक्तं मे रुजाकरम् ॥ मया क्षिप्तास्तु इषवः प्रतीच्छ क्व पलायसे
എന്നാൽ ഹേ മൂഢാ! നീ വിട്ട ആയുധം എനിക്ക് വേദന വരുത്തുന്നതല്ല. ഞാൻ എറിഞ്ഞ അമ്പുകളെ സ്വീകരിക്ക; നീ എവിടേക്ക് ഓടിപ്പോകുന്നു?
Verse 32
किं त्वं वदसि दुर्बुद्धे एषोऽहं पारगो रणे ॥ मम बाहु विमुक्तस्तु यदि जीवस्यतो वद
ഹേ ദുർബുദ്ധിയേ! നീ എന്താണ് പറയുന്നത്? ഇതാ, ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ. എന്റെ ഭുജം വിമുക്തമായി; ജീവിക്കണമെങ്കിൽ (ശരണാഗതി) വാക്ക് പറക.
Verse 33
तत्र ते सहसा घोरा राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ मन्देहा नाम नाम्ना ते वध्यमानाः सहस्रशः
അവിടെ പെട്ടെന്നു ഭീകരമായ, മാംസഭോജികളായ രാക്ഷസർ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ‘മന്ദേഹ’ എന്ന പേരിൽ അവർ അറിയപ്പെട്ടു; അവർ ആയിരക്കണക്കിന് കൊല്ലപ്പെടുകയായിരുന്നു.
Verse 34
ततो भग्ना यदा ते तु राक्षसाः कामरूपिणः ॥ प्रत्यपद्यन्त ते मायां तामसीं तमसावृताः
പിന്നീട് ആ രൂപമാറ്റം ചെയ്യുന്ന രാക്ഷസർ തോറ്റപ്പോൾ, അന്ധകാരത്തിൽ മൂടപ്പെട്ട്, താമസീ മായയെ ആശ്രയിച്ചു.
Verse 35
अदृश्याश्चैव दृश्याश्च तद्बलं तमसावृताः ॥ ततस्ते शरणं जग्मुर्ज्वरं परमभीषणम् ॥
അദൃശ്യവും ദൃശ്യവും ആയ ആ സൈന്യം അന്ധകാരത്തിൽ മൂടപ്പെട്ടു. പിന്നെ അവർ അത്യന്തം ഭീകരനായ ‘ജ്വര’ന്റെ ശരണത്തിലേക്ക് പോയി.
Verse 36
शूलपाणिं विरूपाक्षं सर्वप्राणिप्रणाशनम् ॥ मन्देहा नाम नाम्ना वै राक्षसाः पिशिताशनाः ॥
അവർ ത്രിശൂലധാരിയായ, വിരൂപാക്ഷനായ, സർവ്വജീവികളെയും നശിപ്പിക്കുന്നവനായ അവനെ വിവരിച്ചു; കൂടാതെ ‘മന്ദേഹ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ മാംസഭോജി രാക്ഷസന്മാരെയും പറഞ്ഞു।
Verse 37
वयमद्य महाभाग त्रायस्व जगतः पते ॥ ततस्तेषां वचः श्रुत्वा दूतानां कामरूपिणाम् ॥
“ഇന്ന് ഞങ്ങൾ നിങ്ങളുടെ ശരണം തേടുന്നു, മഹാഭാഗാ! ജഗത്പതേ, ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കണമേ.” തുടർന്ന് ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുവാൻ കഴിയുന്ന ആ ദൂതന്മാരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്…
Verse 38
ज्वरः क्रुद्धो महातेजा योधानां तु सहस्रशः ॥ कालो मुण्डः केकराक्षो लोहयष्टिपरिग्रहः ॥
ക്രുദ്ധനും മഹാതേജസ്സുമായ ജ്വരൻ ആയിരക്കണക്കിന് യോദ്ധാക്കളെ (സമാഹരിച്ചു)—അവരിൽ കാല, മുണ്ഡ, കേകരാക്ഷ, ലോഹയഷ്ടിപരിഗ്രഹ എന്നിവരും ഉണ്ടായിരുന്നു।
Verse 39
विविधान्सन्दिदेशात्र पुरुषानग्निवर्चसः ॥ बद्धाञ्जलिपुटान्सर्वानिदमाह सुरेश्वरः ॥
അവിടെ അദ്ദേഹം അഗ്നിസദൃശമായ തേജസ്സോടെ ദീപ്തരായ വിവിധ പുരുഷന്മാരെ അയച്ചു. കൈകൂപ്പി നിന്ന എല്ലാവരോടും ദേവേശ്വരൻ ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു।
Verse 40
पच शीघ्रमिमान्पापान्योगेन च बलेन च ॥ ततस्ते त्वरितं गत्वा यत्र ते पिशिताशनाः ॥
“ഈ പാപികളെ വേഗത്തിൽ ദഹിപ്പിക്കുവിൻ—യോഗശക്തിയാലും ബലത്താലും.” തുടർന്ന് അവർ അതിവേഗം ചെന്നു, ആ മാംസഭോജികൾ ഉണ്ടായിരുന്ന സ്ഥലത്തെത്തി।
Verse 41
ज्वराज्ञया च ते सर्वे जीमूतघननिःस्वनाः ॥ बहूंस्ते राक्षसान्घोरान्दर्पोत्सिक्तान् सहस्रशः ॥
ജ്വരന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം അവർ എല്ലാവരും ഘനമേഘഗർജ്ജനപോലെ മുഴങ്ങി, അഹങ്കാരമത്തായ ആയിരക്കണക്കിന് ഭീകരരാക്ഷസന്മാരുടെ മേൽ പാഞ്ഞുകയറി।
Verse 42
बहुशस्त्रप्रहारैश्च शस्त्रैश्च विविधोज्ज्वलैः ॥ तरसा राक्षसा विग्ना रुधिरेण परिप्लुताः ॥
അനവധി ആയുധപ്രഹാരങ്ങളാലും വിവിധ ദീപ്തമായ ആയുധങ്ങളാലും രാക്ഷസർ ശക്തിയായി തടയപ്പെട്ടു; അവർ രക്തത്തിൽ മുഴുകിപ്പോയി।
Verse 43
मोचयामास संग्रामं स्वयमेव यमस्ततः ॥ राक्षसान्मोचयित्वाऽथ हन्यमानान्समन्ततः ॥
അപ്പോൾ യമൻ സ്വയം യുദ്ധം നിർത്തിച്ചു; എല്ലാടത്തും വധിക്കപ്പെടുകയായിരുന്ന രാക്ഷസരെ മോചിപ്പിച്ച ശേഷം…
Verse 44
गत्वा ज्वरं महाभागं विनयात्सान्त्वयन्मुहुः ॥ पूजयन् वै ज्वरं दिव्यं गृहीय हस्ते महायशाः ॥
ഹേ മഹാഭാഗാ! അവൻ ജ്വരന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു വിനയത്തോടെ വീണ്ടും വീണ്ടും ശമിപ്പിച്ചു; ദിവ്യജ്വരത്തെ പൂജിച്ച് ആ മഹായശസ്സുള്ളവൻ അവന്റെ കൈ പിടിച്ചു।
Verse 45
प्रविवेश गृहं स्वं तु सम्भ्रमेणेदृशेन तु ॥ आननं तु समुत्प्रोष्छ्य सङ्ग्रामे स्वेदबिन्दुवत् ॥
അവൻ അത്തരം കലക്കത്തോടെ തന്റെ ഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; മുഖം ഉയർത്തിയപ്പോൾ, യുദ്ധത്തിൽ വിയർപ്പുതുള്ളികളാൽ മൂടപ്പെട്ടവനെപ്പോലെ തോന്നി।
Verse 46
रोषायासकरं चैव सर्वलोकनमस्कृतः ॥ अहं त्वं चैव देवेश इमं लोकं चराचरम् ॥
അവൻ ക്രോധവും പരിശ്രമവും ഉളവാക്കുന്നവനായിട്ടും സർവ്വലോകങ്ങളും നമസ്കരിക്കുന്നവൻ. ഹേ ദേവേശാ! ഞാനും നീയും ഈ ചരാചര ലോകത്തെ ഭരിക്കുന്നു.
Verse 47
शासेमहि यथाकामं यथादृष्टं यथाश्रुतम् ॥ त्वया ग्राह्यो ह्यहं देव मृत्युना च सुसंवृतः ॥
നാം ഇഷ്ടാനുസാരം—കണ്ടതും കേട്ടതും അനുസരിച്ച്—ഭരണം/വിധി നടത്താം. എന്നാൽ ഹേ ദേവാ! ഞാൻ നിനക്കാൽ ഗ്രഹിക്കപ്പെടേണ്ടവൻ; മരണത്താലും ദൃഢമായി പൊതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
Verse 48
लोकान्सर्वानहं हन्मि सर्वघाती न संशयः ॥ गच्छ गच्छ यथास्थानं युद्धं च त्यजतु स्वयम् ॥
ഞാൻ സർവ്വലോകങ്ങളെയും സംഹരിക്കുന്നു; ഞാൻ സർവ്വഘാതി—സംശയമില്ല. പോകുക, പോകുക, നിന്റെ സ്ഥാനത്തേക്ക്; അവൻ സ്വയം യുദ്ധം ഉപേക്ഷിക്കട്ടെ.
Verse 49
राक्षसानां हतास्तत्र षष्टिकोट्यो रणाजिरे ॥ अमराश्चाक्षयाश्चैव न हि त्वां प्रापयन्ति वै ॥
അവിടെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ അറുപത് കോടി രാക്ഷസർ കൊല്ലപ്പെട്ടു; അമരന്മാരും അക്ഷയന്മാരും പോലും സത്യത്തിൽ നിന്നെ പ്രാപിക്കുകയില്ല (ജയിക്കുകയില്ല).
Verse 50
ततो ह्युपरतं युद्धं धर्मराजो यमः स्वयम् ॥ दूतानां चित्रगुप्तेन सख्यमेकमकारयत् ॥
അപ്പോൾ യുദ്ധം വാസ്തവത്തിൽ നിർത്തപ്പെട്ടു; ധർമ്മരാജനായ യമൻ സ്വയം ദൂതന്മാരുടെ കാര്യത്തിൽ ചിത്രഗുപ്തനോടു ഒരു ഏക സഖ്യത/സന്ധി ഉണ്ടാക്കി.
Verse 51
सम्भाषन्ते ततो दूताश्चित्रगुप्तं तथैव च ॥ नियुञ्जस्व मया पूर्वं सर्वकर्माणि जन्तुषु ॥
അപ്പോൾ ദൂതന്മാർ ചിത്രഗുപ്തനോടും സംസാരിച്ചു— “ഞാൻ മുമ്പ് ഏൽപ്പിച്ചതുപോലെ എല്ലാ ജീവികളുടെയും എല്ലാ കര്മ്മങ്ങളും നിയോഗിച്ച് (ലിഖിച്ച്) രേഖപ്പെടുത്തുക.”
Verse 52
स्वकर्मगुणभूतानि ह्यशुभानि शुभानि च ॥ रुद्रं दूताः समागम्य चित्रगुप्तस्य पार्श्वतः ॥
സ്വകർത്തവ്യങ്ങളിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്ന ഗുണരൂപമായ ശുഭവും അശുഭവും ആയ കര്മ്മങ്ങളെ പരിഗണിച്ച് ദൂതന്മാർ രുദ്രനെ സമീപിച്ച് ചിത്രഗുപ്തന്റെ പാർശ്വത്ത് നിന്നു.
Verse 53
उपस्थानं च कुर्वन्ति कालचिन्तकमब्रुवन् ॥ यथा लोका यथा राजा यथा मृत्युḥ सनातनः ॥
അവർ ഔപചാരിക സേവനം നിർവഹിച്ചു കാലചിന്തകനോടു പറഞ്ഞു— “ലോകങ്ങൾ എങ്ങനെയോ, രാജാവും അങ്ങനെയോ, അതുപോലെ മരണവും സനാതനമാണ്.”
Verse 54
तदैवोत्तिष्ठ तिष्ठेति क्षम्यतां क्षम्यतां प्रभो
അന്നേ നിമിഷം അവർ പറഞ്ഞു— “എഴുന്നേൽക്കുക, നില്ക്കുക”; പിന്നെ— “ക്ഷമിക്കണമേ, ക്ഷമിക്കണമേ, പ്രഭോ.”
Verse 55
बद्धगोधाङ्गुलित्राणा नानायुधधरास्तथा ॥ अग्रतः किंकराः कृत्वा तिष्ठन्पादाभिवन्दनम् ॥
ബന്ധിച്ച ഗോധാ (ഇഗ്വാന) വിരൽ-കവചങ്ങൾ ധരിച്ചു, വിവിധ ആയുധങ്ങൾ വഹിച്ച്, മുന്നിൽ കിങ്കരന്മാരെ നിർത്തി, പാദങ്ങളിൽ വന്ദനം ചെയ്ത് അവർ നിന്നു.
Verse 56
परित्रायस्व नो वीर किंकराणां महाबलान् ॥ हन्यमानान्हि रक्षोभिरस्मानद्य रणाजिरे ॥
ഹേ വീരാ! ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കണമേ—ഞങ്ങൾ നിന്റെ മഹാബലമുള്ള കിങ്കരന്മാർ; ഇന്ന് യുദ്ധഭൂമിയിൽ രാക്ഷസർ ഞങ്ങളെ അടിച്ചു വീഴ്ത്തുന്നു.
Verse 57
बाहुभिः समनुप्राप्तः केशाकेशि ततः परम् ॥ अयुक्तमतुलं युद्धं तेषां वै समजायत ॥
അവർ ഭുജബലത്തോടെ അടുത്തെത്തി പിടിച്ചുമുട്ടി; തുടർന്ന് കേശാകേശി നടന്നു. അവരുടെ ഇടയിൽ നിയന്ത്രണമില്ലാത്ത, അതുല്യമായ യുദ്ധം ഉദിച്ചു.
Verse 58
खादन्ति चैव घ्नन्ति स्म चित्रगुप्तेन चोदिताः ॥ व्याधीनां च सहस्राणि दूतानां च महाबलाः ॥
ചിത്രഗുപ്തന്റെ പ്രേരണയാൽ അവർ ഭക്ഷിക്കുകയും പ്രഹരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; അവിടെ രോഗങ്ങളുടെ ആയിരങ്ങൾയും മഹാബലമുള്ള ദൂതന്മാരും കൂടെയുണ്ട്.
Verse 59
धर्मराजोऽथ विश्रान्तं कालभूतं महाज्वरम् ॥ किंकिं वृत्तमिदं देव व्यापिनस्त्वं महातपाः ॥
അപ്പോൾ ധർമ്മരാജൻ വിശ്രമിച്ചിരുന്ന കാലസ്വരൂപ മഹാജ്വരനോട് പറഞ്ഞു—“ഹേ ദേവാ! ഇതെന്തെന്താണ് സംഭവിച്ചത്? നീ സർവ്വവ്യാപിയാണ്, ഹേ മഹാതപസ്വീ!”
Frequently Asked Questions
The narrative models cosmic governance as an accountability system: agents (dūtāḥ/kiṅkarāḥ) enforce order, Citragupta functions as an impartial administrator, and Yama ultimately restrains escalation. The text’s internal logic frames violence and punishment as instruments to re-stabilize dharmic order when predatory forces (rākṣasas) disrupt communal well-being.
No tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal markers are specified in this adhyāya; it is structured as a continuous mythic episode rather than a ritual calendar instruction.
Although Pṛthivī is not explicitly foregrounded through ecological sites in this passage, the chapter frames “balance” as systemic regulation of harm across beings. By depicting Citragupta’s even-handed stance toward bhūtas and Yama’s de-escalation, the text can be read as extending an ethic of restraint and maintenance of a stable living order—an indirect analogue to preserving terrestrial equilibrium.
The chapter references primarily mythic-administrative figures: Citragupta, Yama (Dharmarāja), and Jvara. A narrator figure, Ṛṣiputra, appears, but no royal dynasties, historical kings, or named sage lineages are developed within this adhyāya’s content.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.