Adhyaya 201: The Battle between the Rākṣasas and Yama’s Attendant-Messengers
Rākṣasa-kiṅkara-yuddham
Mythic-Administration (Yama’s Justice) / Conflict-Narrative
वराह–पृथ्वी संवादातील या अध्यायात धर्मव्यवस्थेचे व नैतिक शिस्तीचे रक्षण कसे होते याचा प्रसंग येतो. विविध वेषांत आलेले यमदूत श्रांत होऊन पुनर्नियोजनाची विनंती करतात; ते ऐकून सर्वभूतहितैषी, निष्पक्ष निरीक्षक चित्रगुप्त क्रोधित होऊन दूतसेना सज्ज करतो. मग मन्देह राक्षसांशी महायुद्ध घडते; राक्षस नानावाहने, शस्त्रे आणि तामसी माया वापरतात. पराभव जवळ येताच ते भयावह व्यक्तरोगरूप ज्वराकडे शरण जातात; ज्वर अपराध्यांना ‘पकविणे’ म्हणजे दंड देण्यासाठी आपले दूत पाठवतो. अखेरीस यम स्वतः येऊन ज्वराला शांत करतो व व्यवस्था पुनःस्थापित करतो—उत्तरदायित्व, संयम आणि संतुलित शासन यांचा बोध देतो।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 201
Verse 1
अथ राक्षसकीङ्करयुद्धम् ॥ ऋषिपुत्र उवाच ॥ ततस्ते सहिताः सर्वे चान्योऽन्याभिरताः सदा ॥ नानावेषधरा दूताः कृताञ्जलिपुटास्तदा ॥
आता राक्षसांच्या किंकरांशी युद्धाचा आरंभ होतो. ऋषिपुत्र म्हणाला—ते सर्व दूत एकत्र जमून, नेहमी परस्पर समन्वयाने, नानावेष धारण करून, त्या वेळी हात जोडून भक्तिभावाने उभे राहिले।
Verse 2
दूता ऊचुः ॥ वयं श्रान्ताश्च क्षीणाश्च ह्यन्यान् योजितुमर्हसि ॥ वयमन्यत्करिष्यामः स्वामिन्कार्यं सुदुष्करम् ॥
दूत म्हणाले—आम्ही थकलो व क्षीण झालो आहोत; तुम्ही इतरांना नेमावे। हे स्वामी, हे कार्य अत्यंत दुष्कर आहे; आम्ही दुसरे काही करू।
Verse 3
अन्ये हि तावत्तत्कुर्युर्यथेष्टं तव सुव्रत ॥ भगवन्स्म परिक्लिष्टाः त्राहि नः परमेश्वर ॥
हे सुव्रत, तुझ्या इच्छेनुसार ते कार्य इतरही करू शकतील। हे भगवन्, आम्ही फार क्लिष्ट झालो आहोत; हे परमेश्वर, आम्हाला वाचवा।
Verse 4
ततो विवृत्तरक्ताक्षस्तेन वाक्येन रोषितः ॥ विनिःश्वस्य यथा नागो ह्यपश्यत्सर्वतो दिशम् ॥
मग त्या वचनांनी क्रोधित होऊन त्याचे डोळे लाल होऊन फिरू लागले। सर्पाप्रमाणे जोराने श्वास सोडून तो सर्व दिशांकडे पाहू लागला।
Verse 5
अदूरे दृष्टवान्कञ्चित्पुरुषं स ह्यनाकृतिम् ॥ स तु वेगेन सम्प्राप्त इङ्गितज्ञो दुरात्मवान् ॥
थोड्याच अंतरावर त्याने एक पुरुष पाहिला, ज्याची आकृती स्पष्ट नव्हती। तो दुरात्मा, संकेत व मनोभाव ओळखणारा, वेगाने धावून जवळ आला।
Verse 6
निःसृतः स च रोषेण चित्रगुप्तेन धीमता ॥ ततः स त्वरितं गत्वा मन्देहा नाम राक्षसाः ॥
तो धिमान चित्रगुप्ताच्या रोषामुळे हाकलला गेला. मग तो त्वरेने जाऊन ‘मन्देह’ नावाच्या राक्षसांजवळ पोहोचला.
Verse 7
नानारूपधरा घोरा नानाभरणभूषिताः ॥ विनाशाय महासत्त्वो यत्र तिष्ठन्महायशाः ॥
ते भयंकर, नानारूप धारण करणारे व नानाविध अलंकारांनी भूषित होते; विनाशासाठी त्या स्थानी गेले जिथे महायशस्वी महासत्त्व उभा होता.
Verse 8
चित्रगुप्तो महाबाहुः सर्वलोकार्थचिन्तकः ॥ समः सर्वेषु भूतेषु भूतानां च समादिशत् ॥
महाबाहु चित्रगुप्त, जो सर्व लोकांच्या हिताचा विचार करणारा व सर्व भूतांप्रति समदर्शी होता, त्याने त्या भूतांविषयी आज्ञा दिली.
Verse 9
ततस्ते विविधाकाराः राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ उपरुह्य तथा सर्वे मातङ्गांश्च हयं तथा ॥
मग ते विविध आकारांचे मांसभक्षक राक्षस सर्वजण हत्तीवर चढले आणि तसेच घोड्यांवरही आरूढ झाले.
Verse 10
ब्रुवन्तश्च पुनर्हृष्टाः शीघ्रमाज्ञापय प्रभो ॥ तव सन्देशकर्त्तारः कस्य कृन्तामजीवितम् ॥
पुन्हा आनंदित होऊन ते म्हणाले—“हे प्रभो, लवकर आज्ञा द्या. आम्ही तुमचे संदेशवाहक; कोणाचे प्राण छेदू?”
Verse 11
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चित्रगुप्तो ह्यभाषत ॥ रोषगद्गदया वाचा निःश्वसन् वै मुहुर्मुहुः ॥
त्यांचे वचन ऐकून चित्रगुप्त बोलला—क्रोधाने गद्गद झालेल्या वाणीने तो वारंवार दीर्घ श्वास सोडीत होता।
Verse 12
भो भो मन्देहका वीराः मम चित्तानुपालकाः ॥ एतान्बध्नीत गृह्णीत भूताराक्षसपुङ्गवाः ॥
“अरे अरे! हे मन्देहक वीरांनो, माझ्या अभिप्रायाचे रक्षकांनो! यांना बांधा, पकडा—हे भूत-राक्षसांतील श्रेष्ठांनो!”
Verse 13
एवं हत्वा च बद्ध्वा च ह्यागच्छत पुनर्यथा ॥ हन्तारः सर्वभूतानां कृतज्ञा दृढ विक्रमा ॥
“अशा रीतीने मारून व बांधून, पुन्हा पूर्वीप्रमाणे परत या—तुम्ही सर्वभूतांचे संहारक, कृतज्ञ व दृढ पराक्रमी आहात।”
Verse 14
हत्वा वै पापकानेतान्मम विप्रियकारिणः ॥ एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य वचनं चेदमब्रुवन् ॥
“खरोखरच या पाप्यांना ठार करा, ज्यांनी माझ्या इच्छेविरुद्ध वागले”—त्याचे हे वचन ऐकून त्यांनी असे उत्तर दिले।
Verse 15
राक्षसाः ऊचुः ॥ श्रान्ता वा क्षुधिता वापि दुःखिता वा तपोधनाः ॥ अमात्याः एव ज्ञातव्याः भृत्याः शतसहस्रशः ॥
राक्षस म्हणाले—“ते थकलेले असोत, भुकेले असोत किंवा दुःखी असोत—तपोधनांना मंत्रीच समजावे; आणि सेवक तर शेकडो-हजारो असतात।”
Verse 16
एते वधार्थं निर्दिष्टास्त्वयैव च महात्मना ॥ न युक्तं विविधाकाराः ह्यस्माकं नाशनाय वै ॥
हे महात्मन्, हे वधार्थ तूच यांना नियुक्त केले आहेस. आमच्या नाशासाठी विविध रूपधारींची योजना करणे योग्य नाही.
Verse 17
यथा ह्येते समुत्पन्नाः सर्वधर्मानुचिन्तकाः ॥ तथा वयं समुत्पन्नास्तदर्थं हि भवानपि ॥
जसे हे सर्व धर्मांचा विचार करणारे उत्पन्न झाले, तसेच आम्हीही उत्पन्न झालो; आणि त्याच हेतूसाठी तूही (उत्पन्न) आहेस.
Verse 18
मा च मिथ्या प्रतिज्ञातं धर्मिष्ठस्य भवत्विति ॥ अस्माकं विग्रहे वीर मुच्यन्तां यदि मन्यसे ॥
धर्मिष्ठास शोभणारी तुझी प्रतिज्ञा मिथ्या ठरू नये. हे वीर, तू योग्य समजशील तर आमच्या संग्रामात त्यांना मुक्त कर.
Verse 19
एवमुक्त्वा ततो घोरा व्याधयः कामरूपिणः ॥ सन्नद्धास्त्वरितं शूरा भीमरूपा भयानकाः ॥
असे बोलून ते घोर व्याध—इच्छेनुसार रूप धारण करणारे—त्वरित सन्नद्ध झाले; ते शूर, भीमरूप व भयाणक होते.
Verse 20
गजैरन्ये तथा चाश्वै रथैश्चापि महाबलाः ॥ कण्टकैस्तुरगैर्हंसैरन्ये सिंहैस्तथापरे ॥
काही महाबल गजांवर, तसेच अश्वांवर व रथांवर होते; काही कण्टकयुक्त प्राण्यांवर, तुरगांवर व हंसांवर; आणि काही इतर सिंहांवर होते.
Verse 21
मृगैः सृगालैर्महिषैर्व्याघ्रैर्मेषैस्तथापरे ॥ गृध्रैः श्येनैर्मयूरैश्च सर्पगर्दभकुक्कुटैः ॥
इतर काही जण मृग, कोल्हे, म्हशी, वाघ व मेंढे यांसह आले; तसेच गिधाडे, बाज, मोर, साप, गाढव व कोंबडे यांसहही आले.
Verse 22
एवं वाहनसंयुक्ता नानाप्रहरणोद्यताः ॥ समागताः महासत्त्वा अन्योन्यमभिकाङ्क्षिणः ॥
अशा प्रकारे वाहनांनी संयुक्त व नानाविध शस्त्रे उचलून सज्ज झालेले ते महासत्त्व एकत्र जमले—परस्परांशी सामना करण्याची इच्छा धरून.
Verse 23
तूर्यक्श्वेडितसंघुष्टैर्बलितास्फोटितैरपि ॥ जयार्थिनो द्रुतं वीराश्चालयन्तश्च मेदिनीम् ॥
वाद्यांच्या गजराने व रणघोषाने, गर्जना व टाळ्यांच्या आवाजानेही, विजयार्थी वीर वेगाने पुढे सरसावले आणि पृथ्वीही थरथरली.
Verse 24
ततः समभवद्युद्धं तस्मिंस्तमसि सन्तते ॥ मुकुटैरङ्गदैश्चित्रैः केयूरैः पट्टिशासिकैः ॥
त्यानंतर तेथे अंधार पसरल्यावर युद्ध सुरू झाले—मुकुटे, विचित्र अंगद, केयूर तसेच परशु व तलवारी यांच्या मध्ये.
Verse 25
सकुण्डलैः शिरोभिश्च भ्राजते वसुधातलम् ॥ बहुभिश्च सकेयूरैश्छत्रैश्च मणिभूषणैः
कुंडले धारण केलेली शिरे आणि अनेक केयूर, छत्रे व मणिमय भूषणे यांमुळे वसुधातल तेजस्वी दिसू लागले.
Verse 26
शूलशक्तिप्रहारीश्च यष्टितोमरपट्टिशैः ॥ असिखड्गप्रहारीश्च बलप्राणसमीritaiḥ
शूल-शक्तीचे घाव, यष्टी, तोमर व पट्टिशांचे प्रहार; तसेच असि-खड्गांचे वार—बल व प्राणवेगाने प्रेरित।
Verse 27
अभवद्दारुणं युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ॥ नखैर्दन्तैश्च पादैश्च तेऽन्योऽन्यमभिजघ्निरे
मग युद्ध अत्यंत दारुण, गोंगाटमय व लोमहर्षक झाले; त्यांनी नखे, दात आणि पायांनीही एकमेकांवर प्रहार केला।
Verse 28
ततस्ते राक्षसा भग्ना दूतैर्घोरपराक्रमैः ॥ देहि देहि वदन्त्येव भिन्धि गृह्णीष्व तिष्ठ च
मग घोर पराक्रमी दूतांनी पराभूत झालेले ते राक्षस सतत ओरडू लागले—“दे, दे! फोड! पकड! ठाम उभा राहा!”
Verse 29
वध्यमानाः पिशाचास्ते ये निवृत्ता रणार्दिताः ॥ आहूयन्त प्रतिबयात्क्रोधसंरक्तलोचनाः
रणात पीडित होऊन जे पिशाच मागे हटले होते, ते मारले जात असतानाही भीतीने पुन्हा हाक मारून बोलावले गेले; त्यांच्या डोळ्यांत क्रोधाने लालिमा होती।
Verse 30
तिष्ठ तिष्ठ क्व यासीति न गच्छामि दृढो भव ॥ मया मुक्तमिदं शस्त्रं तव देहविनाशनम्
“थांब, थांब—कुठे जातोस?” “मी जाणार नाही; तू दृढ उभा राहा. माझ्या हातून सोडलेले हे शस्त्र तुझ्या देहाचा विनाश करील.”
Verse 31
किन्तु मूढ त्वया शस्त्रं न मुक्तं मे रुजाकरम् ॥ मया क्षिप्तास्तु इषवः प्रतीच्छ क्व पलायसे
पण अरे मूढा! तू सोडलेले शस्त्र मला वेदना देणारे नाही. माझ्या सोडलेल्या बाणांना स्वीकार; तू कुठे पळतोस?
Verse 32
किं त्वं वदसि दुर्बुद्धे एषोऽहं पारगो रणे ॥ मम बाहु विमुक्तस्तु यदि जीवस्यतो वद
अरे दुर्बुद्ध्या! तू काय बोलतोस? पाहा, मी रणात पारंगत आहे. माझा बाहू मुक्त झाला आहे; जगायचे असेल तर (शरणागतीचे) वचन बोल.
Verse 33
तत्र ते सहसा घोरा राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ मन्देहा नाम नाम्ना ते वध्यमानाः सहस्रशः
तेथे सहसा भयंकर, मांसभक्षक राक्षस प्रकट झाले. ‘मन्देह’ या नावाने ते ओळखले जात आणि हजारोंच्या संख्येने मारले जात होते.
Verse 34
ततो भग्ना यदा ते तु राक्षसाः कामरूपिणः ॥ प्रत्यपद्यन्त ते मायां तामसीं तमसावृताः
मग ते कामरूपी राक्षस पराभूत होऊन, अंधाराने आच्छादित, तामसी मायेचा आश्रय घेऊ लागले.
Verse 35
अदृश्याश्चैव दृश्याश्च तद्बलं तमसावृताः ॥ ततस्ते शरणं जग्मुर्ज्वरं परमभीषणम् ॥
अदृश्य आणि दृश्य—ते सर्व बळ अंधाराने आच्छादित होते. मग ते परम भयानक ‘ज्वर’ याच्या शरण गेले.
Verse 36
शूलपाणिं विरूपाक्षं सर्वप्राणिप्रणाशनम् ॥ मन्देहा नाम नाम्ना वै राक्षसाः पिशिताशनाः ॥
त्यांनी त्रिशूलधारी, विकृत नेत्रांचा, सर्व प्राण्यांचा संहार करणारा असा त्याचा उल्लेख केला; तसेच ‘मन्देह’ या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या मांसभक्षक राक्षसांचाही निर्देश केला।
Verse 37
वयमद्य महाभाग त्रायस्व जगतः पते ॥ ततस्तेषां वचः श्रुत्वा दूतानां कामरूपिणाम् ॥
“आज आम्ही तुमच्या शरण आलो आहोत, हे महाभाग! हे जगत्पते, आमचे रक्षण करा।” मग इच्छेनुसार रूप धारण करणाऱ्या त्या दूतांचे वचन ऐकून…
Verse 38
ज्वरः क्रुद्धो महातेजा योधानां तु सहस्रशः ॥ कालो मुण्डः केकराक्षो लोहयष्टिपरिग्रहः ॥
क्रुद्ध व महातेजस्वी ज्वराने सहस्रों योद्धे (एकत्र केले)—त्यांत काल, मुण्ड, केकराक्ष आणि लोहयष्टिपरिग्रह (इत्यादी) होते।
Verse 39
विविधान्सन्दिदेशात्र पुरुषानग्निवर्चसः ॥ बद्धाञ्जलिपुटान्सर्वानिदमाह सुरेश्वरः ॥
येथे त्याने अग्निसारख्या तेजाने दीप्त असे विविध पुरुष पाठविले. हात जोडून उभ्या असलेल्या त्या सर्वांना देवेश्वराने हे सांगितले।
Verse 40
पच शीघ्रमिमान्पापान्योगेन च बलेन च ॥ ततस्ते त्वरितं गत्वा यत्र ते पिशिताशनाः ॥
“या पाप्यांना लवकर भस्म करा—योगशक्तीने आणि बळाने.” मग ते त्वरेने तिथे गेले, जिथे ते मांसभक्षक होते।
Verse 41
ज्वराज्ञया च ते सर्वे जीमूतघननिःस्वनाः ॥ बहूंस्ते राक्षसान्घोरान्दर्पोत्सिक्तान् सहस्रशः ॥
ज्वराच्या आज्ञेने ते सर्व घन मेघांच्या गर्जनेसारखा निनाद करीत, दर्पाने उन्मत्त असे सहस्रशः अनेक घोर राक्षसांवर तुटून पडले।
Verse 42
बहुशस्त्रप्रहारैश्च शस्त्रैश्च विविधोज्ज्वलैः ॥ तरसा राक्षसा विग्ना रुधिरेण परिप्लुताः ॥
अनेक शस्त्रप्रहारांनी व विविध तेजस्वी शस्त्रांनी राक्षस वेगाने रोखले गेले आणि रक्ताने पूर्णपणे भिजून गेले।
Verse 43
मोचयामास संग्रामं स्वयमेव यमस्ततः ॥ राक्षसान्मोचयित्वाऽथ हन्यमानान्समन्ततः ॥
त्यानंतर स्वयं यमाने संग्राम थांबविला; आणि सर्व बाजूंनी मारले जात असलेल्या राक्षसांना मुक्त करून…
Verse 44
गत्वा ज्वरं महाभागं विनयात्सान्त्वयन्मुहुः ॥ पूजयन् वै ज्वरं दिव्यं गृहीय हस्ते महायशाः ॥
हे महाभाग! तो ज्वराकडे जाऊन विनयाने वारंवार त्याचे सांत्वन करू लागला; दिव्य ज्वराची पूजा करीत त्या महायशस्वीने त्याचा हात धरला।
Verse 45
प्रविवेश गृहं स्वं तु सम्भ्रमेणेदृशेन तु ॥ आननं तु समुत्प्रोष्छ्य सङ्ग्रामे स्वेदबिन्दुवत् ॥
तो अशाच संभ्रमावस्थेत आपल्या घरात प्रविष्ट झाला; आणि मुख वर उचलून तो जणू संग्रामात घामाच्या थेंबांनी आच्छादित झाल्यासारखा दिसत होता।
Verse 46
रोषायासकरं चैव सर्वलोकनमस्कृतः ॥ अहं त्वं चैव देवेश इमं लोकं चराचरम् ॥
तो क्रोध व परिश्रम उत्पन्न करणारा असूनही सर्व लोकांनी नमस्कारिला जातो. हे देवेश! मी आणि तू या चराचर जगताचे शासन करतो.
Verse 47
शासेमहि यथाकामं यथादृष्टं यथाश्रुतम् ॥ त्वया ग्राह्यो ह्यहं देव मृत्युना च सुसंवृतः ॥
चला आपण इच्छेनुसार—जसे पाहिले तसे, जसे ऐकले तसे—शासन/न्याय करू. पण हे देव! मी तुझ्याद्वारे ग्रहण करण्याजोगा आहे आणि मृत्यूनेही घट्ट वेढलेला आहे.
Verse 48
लोकान्सर्वानहं हन्मि सर्वघाती न संशयः ॥ गच्छ गच्छ यथास्थानं युद्धं च त्यजतु स्वयम् ॥
मी सर्व लोकांचा संहार करतो; मी सर्वघाती आहे—यात संशय नाही. जा, जा, आपल्या स्थानास; आणि त्याने स्वतः युद्धाचा त्याग करावा.
Verse 49
राक्षसानां हतास्तत्र षष्टिकोट्यो रणाजिरे ॥ अमराश्चाक्षयाश्चैव न हि त्वां प्रापयन्ति वै ॥
तेथे रणांगणात राक्षसांच्या साठ कोटी मारल्या गेल्या; आणि अमर, अक्षयही खरेच तुला प्राप्त करू शकत नाहीत (तुला जिंकू शकत नाहीत).
Verse 50
ततो ह्युपरतं युद्धं धर्मराजो यमः स्वयम् ॥ दूतानां चित्रगुप्तेन सख्यमेकमकारयत् ॥
मग युद्ध खरोखर थांबले; धर्मराज यमाने स्वतः दूतांच्या बाबतीत चित्रगुप्तासोबत एकच मैत्री/करार घडवून आणला.
Verse 51
सम्भाषन्ते ततो दूताश्चित्रगुप्तं तथैव च ॥ नियुञ्जस्व मया पूर्वं सर्वकर्माणि जन्तुषु ॥
तेव्हा दूतांनी चित्रगुप्ताशीही संवाद केला— “मी पूर्वी जसे नेमले तसे सर्व प्राण्यांतील सर्व कर्मांचे लेखन व नियोजन कर.”
Verse 52
स्वकर्मगुणभूतानि ह्यशुभानि शुभानि च ॥ रुद्रं दूताः समागम्य चित्रगुप्तस्य पार्श्वतः ॥
स्वकर्मातून उत्पन्न गुणरूप शुभ व अशुभ कर्मांचा विचार करून दूत रुद्राजवळ आले आणि चित्रगुप्ताच्या पार्श्वभागी उभे राहिले.
Verse 53
उपस्थानं च कुर्वन्ति कालचिन्तकमब्रुवन् ॥ यथा लोका यथा राजा यथा मृत्युḥ सनातनः ॥
त्यांनी उपस्थान-सेवा केली आणि काळचिन्तकास म्हणाले— “जसे लोक, जसा राजा, तशीच मृत्यु सनातन आहे.”
Verse 54
तदैवोत्तिष्ठ तिष्ठेति क्षम्यतां क्षम्यतां प्रभो
तेव्हाच ते म्हणाले— “उठा, उभे रहा”; आणि— “क्षमस्व, क्षमस्व, प्रभो.”
Verse 55
बद्धगोधाङ्गुलित्राणा नानायुधधरास्तथा ॥ अग्रतः किंकराः कृत्वा तिष्ठन्पादाभिवन्दनम् ॥
बद्ध गोधेच्या बोटांचे त्राण (रक्षक आवरण) परिधान करून व नानाविध शस्त्रे धारण करून, त्यांनी किंकरांना पुढे ठेवले आणि पायांशी नमस्कार करीत उभे राहिले.
Verse 56
परित्रायस्व नो वीर किंकराणां महाबलान् ॥ हन्यमानान्हि रक्षोभिरस्मानद्य रणाजिरे ॥
हे वीरा! आमचे रक्षण कर; आम्ही तुझे महाबली किंकर आहोत. आज रणांगणात राक्षस आम्हांला मारत आहेत.
Verse 57
बाहुभिः समनुप्राप्तः केशाकेशि ततः परम् ॥ अयुक्तमतुलं युद्धं तेषां वै समजायत ॥
ते बाहूंनी एकमेकांवर झडप घालून जवळ आले; मग केशाकेशी झाली. त्यांच्या मध्ये उन्मत्त व अतुल असे युद्धच माजले.
Verse 58
खादन्ति चैव घ्नन्ति स्म चित्रगुप्तेन चोदिताः ॥ व्याधीनां च सहस्राणि दूतानां च महाबलाः ॥
चित्रगुप्ताच्या प्रेरणेने ते खातातही आणि मारतातही; तसेच तेथे व्याधींची हजारो रूपे आणि महाबली दूतही आहेत.
Verse 59
धर्मराजोऽथ विश्रान्तं कालभूतं महाज्वरम् ॥ किंकिं वृत्तमिदं देव व्यापिनस्त्वं महातपाः ॥
मग धर्मराजांनी विश्रांती घेतलेल्या, काळस्वरूप महाज्वरास म्हटले—“हे देव! हे काय काय घडले? तू सर्वव्यापी आहेस, हे महातपस्वी!”
Frequently Asked Questions
The narrative models cosmic governance as an accountability system: agents (dūtāḥ/kiṅkarāḥ) enforce order, Citragupta functions as an impartial administrator, and Yama ultimately restrains escalation. The text’s internal logic frames violence and punishment as instruments to re-stabilize dharmic order when predatory forces (rākṣasas) disrupt communal well-being.
No tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal markers are specified in this adhyāya; it is structured as a continuous mythic episode rather than a ritual calendar instruction.
Although Pṛthivī is not explicitly foregrounded through ecological sites in this passage, the chapter frames “balance” as systemic regulation of harm across beings. By depicting Citragupta’s even-handed stance toward bhūtas and Yama’s de-escalation, the text can be read as extending an ethic of restraint and maintenance of a stable living order—an indirect analogue to preserving terrestrial equilibrium.
The chapter references primarily mythic-administrative figures: Citragupta, Yama (Dharmarāja), and Jvara. A narrator figure, Ṛṣiputra, appears, but no royal dynasties, historical kings, or named sage lineages are developed within this adhyāya’s content.