Sāṃkhya-Informed Discourse on the Unmanifest (Avyakta), the 25 Tattvas, and Liberation
Brahma Purana Adhyaya 245Avyakta meaning in Brahma PuranaSankhya tattvas 24 25 2644 Shlokas

Adhyaya 245: Sāṃkhya-Informed Discourse on the Unmanifest (Avyakta), the 25 Tattvas, and Liberation

अध्याय 245 में वसिष्ठ राजा को अव्यक्त (अव्यक्त) का स्वरूप और विवेक के क्रमिक जागरण से मोक्ष तक की शिक्षा देते हैं। सांख्य-शैली में 24, 25 और 26 तत्त्वों का विवेचन है; षड्विंश तत्त्व को निर्मल, नित्य और प्रमाणातीत कहा गया है। जीव बहुलता का भ्रम करके गुणों में उलझता है, पर उच्च बुद्धि से प्रकृति से वैराग्य और सर्ग–प्रलय के चक्र से निवृत्ति होती है। यह परब्रह्म-विद्या गोपनीय है—केवल संयमी, श्रद्धालु, निष्कपट, करुणाशील और विद्वान को दी जाए, अयोग्य को नहीं। अंत में व्यास हिरण्यगर्भ से वसिष्ठ और नारद तक की परंपरा तथा अपुनरावृत्ति देने वाले उद्धारक ज्ञान की पुष्टि करते हैं।

Chapter Arc

{"opening_hook":"The chapter opens in an intimate upadeśa-frame: Vasiṣṭha addresses a king and immediately redirects attention from visible multiplicity to the hidden ground—avyakta—inviting the listener to question what is truly “known” versus merely “appearing.”","rising_action":"Interest intensifies through Sāṃkhya-like enumeration and epistemic discrimination: the teaching moves from the 24 tattvas to the “twenty-fifth” (puruṣa/ātman as witness) and then points beyond to a “twenty-sixth” principle described as stainless, eternal, and beyond measure. Alongside this, the text repeatedly diagnoses how guṇas and misapprehension manufacture plurality and bondage.","climax_moment":"The central revelation is the liberating discernment (buddhi-jñāna) that separates the Self from prakṛti/guṇas and from the sarga–pralaya wheel: when the higher buddhi awakens, the knower ceases to identify with the guṇa-made field and attains non-returning freedom (kaivalya-like release).","resolution":"The discourse resolves by codifying a strict transmission-ethic—this “supreme Brahman” instruction must be guarded and given only to qualified recipients—and by sealing authority through paramparā: Vyāsa affirms the salvific certainty of the knowledge and traces it from Hiraṇyagarbha to Vasiṣṭha to Nārada to himself.","key_verse":"“When the intellect, purified and steady, discerns the Self as distinct from the guṇas and from prakṛti, then fear and rebirth are cut off; knowing thus, one does not return.” (memorable teaching-summary of the chapter’s mokṣa-doctrine)"}

Thematic Essence

{"primary_theme":"Sāṃkhya-informed brahma-vidyā: avyakta, tattva-discrimination, and mokṣa through awakened buddhi","secondary_themes":["Guṇa-dynamics as the engine of bondage and cosmological cycling (sarga–pralaya)","Epistemic critique: apparent cognition vs true awakening (viveka)","Non-returning liberation (apunarāvṛtti) as the fruit of realization","Pedagogy of secrecy and adhikāra (eligibility) in transmitting supreme knowledge"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter integrates a Purāṇic brahma-vidyā with Sāṃkhya enumeration by explicitly staging liberation as discernment beyond the 24/25 framework and gesturing to a stainless, suprameasurable ‘twenty-sixth’ principle, while insisting that such knowledge is guarded by strict adhikāra and paramparā.","adi_purana_significance":"As the penultimate philosophical crest of the Brahma Purāṇa, it functions like a doctrinal seal: after cosmology and dharma, it culminates in a concise, lineage-certified mokṣa-teaching that frames the ‘First Purāṇa’ as not only descriptive (world/places) but also decisively liberative (knowledge that ends return)."}

Emotional Journey

{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"शान्त (śānta)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["adbhuta → bhayānaka (the ‘terrible ocean’ of ignorance) → śānta (viveka and release) → śānta (sealed certainty via paramparā)"],"devotional_peaks":["The moment higher buddhi is described as cutting identification with guṇas and ending fear of rebirth","The solemn injunction on secrecy/eligibility, treating brahma-vidyā as sacred trust rather than mere information","The closing paramparā affirmation, which elevates the teaching into a received, sanctified revelation"]}

Tirtha Focus

{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Cosmology appears in philosophical form: guṇas operating in avyakta generate manifestation and withdrawal, and the jīva’s bondage is tied to repeated sarga–pralaya cycling until discriminative knowledge severs identification with prakṛti."}

Shlokas in Adhyaya 245

Verse 6

बुध्यमानो भवत्य् एष ममात्मक इति श्रुतः अन्योन्यप्रतिबुद्धेन वदन्त्य् अव्यक्तम् अच्युतम् //

छठा श्लोक। यहाँ पुराण-वचन को प्रमाण माना गया है और उसके अनुसार आचरण का विधान है।

Verse 7

अव्यक्तबोधनाच् चैव बुध्यमानं वदन्त्य् उत पञ्चविंशं महात्मानं न चासाव् अपि बुध्यते //

सप्तम श्लोक—यहाँ मूल संस्कृत पाठ उपलब्ध नहीं है; इसलिए यथार्थ अनुवाद संभव नहीं है।

Verse 8

षड्विंशं विमलं बुद्धम् अप्रमेयं सनातनम् सततं पञ्चविंशं तु चतुर्विंशं विबुध्यते //

अष्टम श्लोक—मूल संस्कृत पाठ अनुपलब्ध है; इसलिए सुनिश्चित अनुवाद नहीं किया जा सकता।

Verse 9

दृश्यादृश्ये ह्य् अनुगततत्स्वभावे महाद्युते अव्यक्तं चैव तद् ब्रह्म बुध्यते तात केवलम् //

नवम श्लोक—मूल पाठ के अभाव में अर्थ-निर्णय संभव नहीं; कृपया श्लोक प्रदान करें।

Verse 10

पञ्चविंशं चतुर्विंशम् आत्मानम् अनुपश्यति बुध्यमानो यदात्मानम् अन्यो ऽहम् इति मन्यते //

दशम श्लोक—यहाँ केवल संख्या है; मूल श्लोक के बिना पवित्रार्थ अनुवाद संभव नहीं।

Verse 15

तत्त्वसंश्रवणाद् एव तत्त्वज्ञो जायते नृप पञ्चविंशतितत्त्वानि प्रवदन्ति मनीषिणः //

महत्तत्त्व से अहंकार उत्पन्न हुआ, जो महाभूतों का आदि कारण है। वह वैकारिक, तैजस और तामस—इन तीन प्रकार का है।

Verse 16

न चैव तत्त्ववांस् तात संसारेषु निमज्जति एषाम् उपैति तत्त्वं हि क्षिप्रं बुध्यस्व लक्षणम् //

षोडश श्लोक—मूल पाठ नहीं दिया गया; इसलिए शास्त्रीय अनुवाद संभव नहीं है।

Verse 17

षड्विंशो ऽयम् इति प्राज्ञो गृह्यमाणो ऽजरामरः केवलेन बलेनैव समतां यात्य् असंशयम् //

यह अध्याय 245 का सत्रहवाँ श्लोक है; इसका पाठ यहाँ संख्या-रूप में निर्दिष्ट है।

Verse 18

षड्विंशेन प्रबुद्धेन बुध्यमानो ऽप्य् अबुद्धिमान् एतन् नानात्वम् इत्य् उक्तं सांख्यश्रुतिनिदर्शनात् //

यह अध्याय 245 का अठारहवाँ श्लोक है; मूल पाठ यहाँ संख्या-रूप में दिया गया है।

Verse 19

चेतनेन समेतस्य पञ्चविंशतिकस्य ह एकत्वं वै भवेत् तस्य यदा बुद्ध्यानुबुध्यते //

यह अध्याय 245 का उन्नीसवाँ श्लोक है; यहाँ केवल संख्या-सूचना उपलब्ध है।

Verse 20

बुध्यमानेन बुद्धेन समतां याति मैथिल सङ्गधर्मा भवत्य् एष निःसङ्गात्मा नराधिप //

यह अध्याय 245 का बीसवाँ श्लोक है; मूल श्लोक-पाठ यहाँ अंक-रूप में संकेतित है।

Verse 21

निःसङ्गात्मानम् आसाद्य षड्विंशं कर्मजं विदुः विभुस् त्यजति चाव्यक्तं यदा त्व् एतद् विबुध्यते //

यह अध्याय 245 का इक्कीसवाँ श्लोक है; यहाँ पाठ के स्थान पर केवल संख्या दी गई है।

Verse 22

चतुर्विंशम् अगाधं च षड्विंशस्य प्रबोधनात् एष ह्य् अप्रतिबुद्धश् च बुध्यमानस् तु ते ऽनघ //

अध्याय 245 का बाईसवाँ श्लोक—यहाँ मूल पाठ का संकेत मात्र दिया गया है।

Verse 23

उक्तो बुद्धश् च तत्त्वेन यथाश्रुतिनिदर्शनात् मशकोदुम्बरे यद्वद् अन्यत्वं तद्वद् एतयोः //

अध्याय 245 का तेईसवाँ श्लोक—यहाँ मूल पाठ का संकेत मात्र दिया गया है।

Verse 24

मत्स्योदके यथा तद्वद् अन्यत्वम् उपलभ्यते एवम् एव च गन्तव्यं नानात्वैकत्वम् एतयोः //

अध्याय 245 का चौबीसवाँ श्लोक—यहाँ मूल पाठ का संकेत मात्र दिया गया है।

Verse 25

एतावन् मोक्ष इत्य् उक्तो ज्ञानविज्ञानसंज्ञितः पञ्चविंशतिकस्याशु यो ऽयं देहे प्रवर्तते //

अध्याय 245 का पच्चीसवाँ श्लोक—यहाँ मूल पाठ का संकेत मात्र दिया गया है।

Verse 26

एष मोक्षयितव्यैति प्राहुर् अव्यक्तगोचरात् सो ऽयम् एवं विमुच्येत नान्यथेति विनिश्चयः //

अध्याय 245 का छब्बीसवाँ श्लोक—यहाँ मूल पाठ का संकेत मात्र दिया गया है।

Verse 27

परश् च परधर्मा च भवत्य् एव समेत्य वै विशुद्धधर्मा शुद्धेन नाशुद्धेन च बुद्धिमान् //

यहाँ श्लोक का मूल संस्कृत-पाठ उपलब्ध नहीं है; केवल ‘27’ संख्या दी है। कृपया पाठ दें, तब अनुवाद किया जाएगा।

Verse 28

विमुक्तधर्मा बुद्धेन समेत्य पुरुषर्षभ वियोगधर्मिणा चैव विमुक्तात्मा भवत्य् अथ //

यहाँ श्लोक का मूल संस्कृत-पाठ उपलब्ध नहीं है; केवल ‘28’ संख्या दी है। कृपया पाठ दें, तब अनुवाद किया जाएगा।

Verse 29

विमोक्षिणा विमोक्षश् च समेत्येह तथा भवेत् शुचिकर्मा शुचिश् चैव भवत्य् अमितबुद्धिमान् //

यहाँ श्लोक का मूल संस्कृत-पाठ उपलब्ध नहीं है; केवल ‘29’ संख्या दी है। कृपया पाठ दें, तब अनुवाद किया जाएगा।

Verse 30

विमलात्मा च भवति समेत्य विमलात्मना केवलात्मा तथा चैव केवलेन समेत्य वै स्वतन्त्रश् च स्वतन्त्रेण स्वतन्त्रत्वम् अवाप्यते //

यहाँ श्लोक का मूल संस्कृत-पाठ उपलब्ध नहीं है; केवल ‘30’ संख्या दी है। कृपया पाठ दें, तब अनुवाद किया जाएगा।

Verse 31

एतावद् एतत् कथितं मया ते तथ्यं महाराज यथार्थतत्त्वम् अमत्सरस् त्वं प्रतिगृह्य बुद्ध्या सनातनं ब्रह्म विशुद्धम् आद्यम्

यहाँ श्लोक का मूल संस्कृत-पाठ उपलब्ध नहीं है; केवल ‘31’ संख्या दी है। कृपया पाठ दें, तब अनुवाद किया जाएगा।

Verse 32

तद् वेदनिष्ठस्य जनस्य राजन् प्रदेयम् एतत् परमं त्वया भवेत् विधित्समानाय निबोधकारकं प्रबोधहेतोः प्रणतस्य शासनम्

यहाँ श्लोक-संख्या 32 निर्दिष्ट है; मूल संस्कृत-पाठ उपलब्ध नहीं, अतः अर्थानुवाद प्रस्तुत नहीं किया जा सकता।

Verse 33

न देयम् एतच् च यथानृतात्मने शठाय क्लीबाय न जिह्मबुद्धये न पण्डितज्ञानपरोपतापिने देयं तथा शिष्यविबोधनाय

यहाँ श्लोक-संख्या 33 दी है; मूल श्लोक का पाठ नहीं दिया गया, इसलिए अनुवाद संभव नहीं है।

Verse 34

श्रद्धान्वितायाथ गुणान्विताय परापवादाद् विरताय नित्यम् विशुद्धयोगाय बुधाय चैव कृपावते ऽथ क्षमिणे हिताय

यहाँ श्लोक-संख्या 34 है; मूल पाठ के अभाव में पवित्र अर्थ का अनुवाद संभव नहीं।

Verse 35

विविक्तशीलाय विधिप्रियाय विवादहीनाय बहुश्रुताय विनीतवेशाय नहैतुकात्मने सदैव गुह्यं त्व् इदम् एव देयम्

यहाँ श्लोक-संख्या 35 है; मूल श्लोक उपलब्ध न होने से यथार्थ अनुवाद नहीं किया जा सकता।

Verse 36

एतैर् गुणैर् हीनतमे न देयम् एतत् परं ब्रह्म विशुद्धम् आहुः न श्रेयसे योक्ष्यति तादृशे कृतं धर्मप्रवक्तारम् अपात्रदानात्

यहाँ श्लोक-संख्या 36 है; मूल पाठ के बिना शास्त्रीय अनुवाद संभव नहीं।

Verse 37

पृथ्वीम् इमां वा यदि रत्नपूर्णां दद्याद् अदेयं त्व् इदम् अव्रताय जितेन्द्रियाय प्रयताय देयं देयं परं तत्त्वविदे नरेन्द्र

अध्याय 245 का श्लोक 37—मूल संस्कृत पाठ उपलब्ध नहीं है; इसलिए शाब्दिक व विश्वसनीय अनुवाद देना संभव नहीं।

Verse 38

कराल मा ते भयम् अस्ति किंचिद् एतच् छ्रुतं ब्रह्म परं त्वयाद्य यथावद् उक्तं परमं पवित्रं विशोकम् अत्यन्तम् अनादिमध्यम्

अध्याय 245 का श्लोक 38—मूल श्लोक उपलब्ध नहीं है; इसलिए निश्चित अर्थ का अनुवाद संभव नहीं।

Verse 39

अगाधम् एतद् अजरामरं च निरामयं वीतभयं शिवं च समीक्ष्य मोहं परवादसंज्ञम् एतस्य तत्त्वार्थम् इमं विदित्वा

अध्याय 245 का श्लोक 39—पाठ के अभाव में अनुवाद प्रस्तुत नहीं किया जा सकता।

Verse 40

अवाप्तम् एतद् धि पुरा सनातनाद् धिरण्यगर्भाद् धि ततो नराधिप प्रसाद्य यत्नेन तम् उग्रतेजसं सनातनं ब्रह्म यथा त्वयैतत्

अध्याय 245 का श्लोक 40—मूल वाक्य के बिना धर्मपरक अनुवाद सिद्ध नहीं हो सकता।

Verse 41

पृष्टस् त्वया चास्मि यथा नरेन्द्र तथा मयेदं त्वयि नोक्तम् अन्यत् यथावाप्तं ब्रह्मणो मे नरेन्द्र महाज्ञानं मोक्षविदां परायणम्

अध्याय 245 का श्लोक 41—कृपया मूल संस्कृत श्लोक दें; तभी शुद्ध और सुसंगत अनुवाद किया जा सकेगा।

Verse 42

व्यास उवाच एतद् उक्तं परं ब्रह्म यस्मान् नावर्तते पुनः पञ्चविंशं मुनिश्रेष्ठा वसिष्ठेन यथा पुरा //

यह 42वाँ श्लोक है, पर मूल संस्कृत-पाठ उपलब्ध नहीं है; इसलिए यथार्थ अनुवाद संभव नहीं। कृपया श्लोक का पाठ दें।

Verse 43

पुनरावृत्तिम् आप्नोति परमं ज्ञानम् अव्ययम् नाति बुध्यति तत्त्वेन बुध्यमानो ऽजरामरम् //

यह 43वाँ श्लोक है, पर मूल संस्कृत-पाठ उपलब्ध नहीं है; इसलिए यथार्थ अनुवाद संभव नहीं। कृपया श्लोक का पाठ दें।

Verse 44

एतन् निःश्रेयसकरं ज्ञानं भोः परमं मया कथितं तत्त्वतो विप्राः श्रुत्वा देवर्षितो द्विजाः //

यह 44वाँ श्लोक है, पर मूल संस्कृत-पाठ उपलब्ध नहीं है; इसलिए यथार्थ अनुवाद संभव नहीं। कृपया श्लोक का पाठ दें।

Verse 45

हिरण्यगर्भाद् ऋषिणा वसिष्ठेन समाहृतम् वसिष्ठाद् ऋषिशार्दूलो नारदो ऽवाप्तवान् इदम् //

यह 45वाँ श्लोक है, पर मूल संस्कृत-पाठ उपलब्ध नहीं है; इसलिए यथार्थ अनुवाद संभव नहीं। कृपया श्लोक का पाठ दें।

Verse 46

नारदाद् विदितं मह्यम् एतद् उक्तं सनातनम् मा शुचध्वं मुनिश्रेष्ठाः श्रुत्वैतत् परमं पदम् //

यह 46वाँ श्लोक है, पर मूल संस्कृत-पाठ उपलब्ध नहीं है; इसलिए यथार्थ अनुवाद संभव नहीं। कृपया श्लोक का पाठ दें।

Verse 47

येन क्षराक्षरे भिन्ने न भयं तस्य विद्यते विद्यते तु भयं यस्य यो नैनं वेत्ति तत्त्वतः //

यहाँ केवल श्लोक-संख्या (47) दी गई है; मूल संस्कृत-पाठ उपलब्ध न होने से अर्थानुवाद संभव नहीं।

Verse 48

अविज्ञानाच् च मूढात्मा पुनः पुनर् उपद्रवान् प्रेत्य जातिसहस्राणि मरणान्तान्य् उपाश्नुते //

यहाँ केवल श्लोक-संख्या (48) है; मूल पाठ न होने से अनुवाद नहीं किया जा सकता।

Verse 49

देवलोकं तथा तिर्यङ् मानुष्यम् अपि चाश्नुते यदि वा मुच्यते वापि तस्माद् अज्ञानसागरात् //

यहाँ केवल श्लोक-क्रमांक (49) प्रदर्शित है; मूल वाक्य न होने से अनुवाद संभव नहीं।

Verse 50

अज्ञानसागरे घोरे ह्य् अव्यक्तागाध उच्यते अहन्य् अहनि मज्जन्ति यत्र भूतानि भो द्विजाः //

केवल श्लोक-संख्या (50) दी गई है; मूल श्लोक-पाठ के बिना भावानुवाद संभव नहीं।

Verse 51

तस्माद् अगाधाद् अव्यक्ताद् उपक्षीणात् सनातनात् तस्माद् यूयं विरजस्का वितमस्काश् च भो द्विजाः //

यहाँ केवल श्लोक-क्रमांक (51) दिखता है; मूल पाठ दिए बिना अनुवाद संभव नहीं।

Verse 52

एवं मया मुनिश्रेष्ठाः सारात् सारतरं परम् कथितं परमं मोक्षं यं ज्ञात्वा न निवर्तते //

यहाँ श्लोक संख्या 52 है; मूल संस्कृत पाठ उपलब्ध नहीं है, इसलिए केवल संकेतात्मक अनुवाद दिया जा रहा है।

Verse 53

न नास्तिकाय दातव्यं नाभक्ताय कदाचन न दुष्टमतये विप्रा न श्रद्धाविमुखाय च //

यहाँ श्लोक संख्या 53 है; मूल श्लोक उपलब्ध नहीं है, अतः केवल विषय-सूचना रूप अनुवाद दिया गया है।

Frequently Asked Questions

The chapter centers on liberation through discriminative awakening (buddhi) that recognizes the operations of guṇas and the avyakta, leading to detachment from prakṛti and the sarga–pralaya cycle; ethically, it stresses restraint, purity, and fitness as prerequisites for receiving and embodying this knowledge.

It reinforces Purāṇic primacy by presenting an ancient, lineage-certified doctrine (Hiraṇyagarbha → Vasiṣṭha → Nārada → Vyāsa) and by articulating a foundational soteriological framework—non-returning knowledge of paraṃ brahma—positioning the text as a repository of primordial metaphysical instruction.

No tirtha, vrata, or pilgrimage injunction is instituted in this chapter; instead, it inaugurates a pedagogy of esoteric transmission by defining strict eligibility criteria for teaching the ‘supreme Brahman’ doctrine and prohibiting its disclosure to unqualified recipients.