Anuvaka 12
ઇન્દ્રને ત્વરિત આવવા માટે આહ્વાન કરીને, સોમપાનના બળથી તેની મદ (યુદ્ધોત્સાહ) અને વૃત્રવધશક્તિને પ્રેરિત કરવી, અને પ્રબળ સ્તોત્ર-વાણી દ્વારા વિજય તથા સમૃદ્ધિ આપાવવી—આ મુખ્ય વિષય છે. ઉપવિષયો: યજમાન તરફ ઇન્દ્ર વળી ઝડપથી આવે તેવી દૃઢ હાક; સોમપાનથી વૃત્રભંજન પરાક્રમનો ઉદ્ભવ; પૌષ્ટિક લક્ષ્યો—ગાયો, ઘોડા, સોનાસમાન સમૃદ્ધિ, ઇનામ અને અન્ન; બ્રહ્મ/સ્તુતિ વરસાદની જેમ લાભ મુક્ત કરતી કાર્યસાધક શક્તિ; નિવાસની સુરક્ષા અને સામૂહિક કલ્યાણ.
Suktas in Anuvaka 12
Sukta 111
આ ટૂંકું સોમ-યાજ્ઞિક સૂક્ત યજમાન દ્વારા પિછડાયેલા સોમરસથી (સમિંદુભિઃ) ઇન્દ્ર સંપૂર્ણ રીતે ઉલ્લાસિત થાય અને યજ્ઞમાં આવે એવી આમંત્રણ-હાક કરે છે. ઇન્દ્ર જ્યાં સામાન્ય રીતે પ્રસન્ન થાય છે—વિષ્ણુ સાથે, ત્રિત આપ્ત્ય સાથે અથવા મરુતો સાથે—અહીં સુધી કે સમુદ્ર પાસેના દૂર ‘પર પ્રદેશ’માં હોય તો પણ, ત્યાંથી અહીં આવવા વિનંતી કરે છે. અંતર અને ઇન્દ્રના ધ્યાન પર દાવો કરનારા અન્ય આકર્ષણોને દૂર કરીને, તેની પ્રસન્નતા આ વર્તમાન વિધિ પર જ કેન્દ્રિત કરવામાં આવે છે, જેથી તેની શક્તિ યજમાન માટે સહાય, વૃદ્ધિ અને વિજયમાં રૂપાંતરિત થાય.
Sukta 112
આ સંક્ષિપ્ત ઇન્દ્ર-સ્તુતિ વૃત્રહન ઇન્દ્રનું પરમ અધિપત્ય પ્રગટ કરે છે: “સૂર્ય તરફ” આગળ વધતું જે કંઈ છે તે ઇન્દ્રના નિયંત્રણમાં જ છે એમ ઘોષિત થાય છે. આગળ, ઇન્દ્રનું અમર, સત્યાધારિત બળ પુષ્ટ થાય છે અને નજીક કે દૂર—દરેક સોમપાન-પીડન યજ્ઞમાં તેને આવાહન કરવામાં આવે છે, જેથી અર્પણ નિશ્ચિત રીતે સ્વીકારાય અને યજમાનના હેતુઓને કોઈ અવરોધ ન આવે.
Sukta 113
આ બે મંત્રોનું ઇન્દ્રસૂક્ત એક ‘આહ્વાન’ છે; યજમાનની વાણી તરફ ઇન્દ્ર વળે અને સોમપાન માટે ઝડપથી આવે, એવી તેને પ્રેરણા આપે છે. સાથે જ યજ્ઞવિધિમાં તેને અગ્રશક્તિ તરીકે સિંહાસનારૂઢ સ્થાપિત કરીને, પ્રેરિત બુદ્ધિશક્તિઓ (ધીષણા) તેની શક્તિ ‘ઘડે’ છે અને યજ્ઞાસન પર તેની સ્થિર હાજરી સુનિશ્ચિત કરે છે, એમ ઘોષિત કરે છે.
Sukta 114
આ સંક્ષિપ્ત ઇન્દ્ર-સ્તોત્રમાં ઇન્દ્રને સ્વભાવથી નિર્વૈરી/અપ્રતિસ્પર્ધી અને કોઈ બંધન કે આશ્રય પર નિર્ભર ન રહે એવો સ્વતંત્ર દર્શાવવામાં આવ્યો છે; છતાં યુદ્ધનું આહ્વાન થાય ત્યારે તે સખાભાવમાં જોડાવા ઉત્સુક રહે છે. તેની અદ્વિતીય સંપત્તિ, અશ્વસંપદા અને સેનાને એકત્ર કરનાર ગર્જનાનું સ્તવન કરીને, યજમાન માટે ઇન્દ્રની રક્ષાત્મક મૈત્રી મેળવવાનો આ હિમ્નનો ઉદ્દેશ છે—પ્રતિસ્પર્ધી (ભ્રાતૃવ્ય)ને દૂર હાંકી, વિજય, સહાય અને સમૃદ્ધિ સુનિશ્ચિત કરવી.
Sukta 115
આ સંક્ષિપ્ત સ્વ-સશક્તિકરણ સ્તોત્ર (ઋગ્વેદ પરથી લેવાયેલું) વક્તાનો ઋત (વિશ્વ-યજ્ઞીય વ્યવસ્થા)માં આધારિત મેધા (યજ્ઞબુદ્ધિ/કર્મબુદ્ધિ) પરનો અધિકાર દાવો કરે છે અને “સૂર્ય સમાન” તેજસ્વી કાંતિની વાત કરે છે. ત્યારબાદ તે ઇન્દ્ર તરફ વળે છે: કવિની સુઘડ રીતે ઘડાયેલી સ્તુતિને ઇન્દ્રના શુષ્મ (પરાક્રમ)ને જાગૃત કરનાર સાધન તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. અંતિમ ભાર સ્પર્ધાત્મક છે—અન્ય સ્તુતિ કરનારા ઋષિઓ વચ્ચે પણ ઇન્દ્રની વૃદ્ધિ અને કૃપા “મારા માટે” સુનિશ્ચિત કરવી.
Sukta 116
અથર્વવેદ ૨૦માં આવેલો આ ઋગ્વેદ-ઉદ્ભવ સંક્ષિપ્ત ઇન્દ્રસ્તુતિ ઇન્દ્રને સુરક્ષિત નિવાસ, સમુદાયની સ્થિરતા, અને તેની રક્ષાથી “અલગ” રહેતાં ઊભી થતી અસુરક્ષિતતા દૂર કરવાની પ્રાર્થના કરે છે. ત્યારબાદ તે સ્તોત્રને (સ્તોમ) શક્તિશાળી અર્પણ તરીકે વખાણે છે, જે ઇન્દ્રની “મહાન દાનસમૃદ્ધિ”ને ખુલ્લી કરે છે, સમૃદ્ધિનું વચન આપે છે, અને યોગ્ય રીતે સંલગ્ન ઉપાસના દ્વારા યજ્ઞક્રિયા નિર્વિઘ્ન આગળ વધે છે, એમ જણાવે છે.
Sukta 117
આ સંક્ષિપ્ત ઇન્દ્ર–સોમ સ્તુતિ ઇન્દ્રને સારી રીતે પિછડાયેલો (દબાયેલો) સોમરસ પાન કરવા પ્રેરે છે, જેથી તેનો યુદ્ધોત્સાહ/ઉન્માદ (મદ) જાગે અને તે તમામ અવરોધક શક્તિઓ—“વૃત્રો”—ને ચકનાચૂર કરે. સાથે જ વસિષ્ઠના અધિકૃત પૂર્વપ્રમાણને આહ્વાન કરીને, પાઠકની સ્તુતિ ઇન્દ્ર ધ્યાનપૂર્વક ગ્રહણ કરે તે સુનિશ્ચિત કરે છે અને સામૂહિક સોમ-ઉત્સવમાં આ લિતુર્ગીની અસરકારકતા સ્થાપે છે.
Sukta 118
AV 20.118 ઋગ્વેદ પરથી લીધેલું ઇન્દ્ર-સ્તુતિ સૂક્ત છે, જે પૌષ્ટિક (સમૃદ્ધિ) હેતુ માટે વપરાય છે. ગાયો, ઘોડા અને ‘સુવર્ણ’ સમૃદ્ધિનો સ્ત્રોત એવા ઇન્દ્રને, યજમાન જે કંઈ ઇચ્છે તે અવરોધ વિના પ્રાપ્ત કરાવી આપવા માટે પ્રાર્થના કરે છે. આ વિનંતીને બળ આપવા માટે સૂક્તમાં ઇન્દ્રનાં વૈશ્વિક પરાક્રમો સ્મરાય છે—આકાશ અને પૃથ્વીનો વિસ્તાર કરવો, સૂર્યને પ્રજ્વલિત કરવો, સર્વ જીવો અને સોમને ધારણ-પોષણ કરવું—એથી માંગેલ ધન અને રક્ષણ તેની સાબિત શક્તિથી નિશ્ચિત છે એવો ભાવ ઊભો થાય છે.
Sukta 119
AV 20.119 ઋગ્વેદમૂલની સંક્ષિપ્ત ઇન્દ્ર-સ્તુતિ છે. તેમાં સ્તુતિ પોતે જ પ્રાચીન, પ્રબળ બ્રહ્મન તરીકે રજૂ થાય છે; તેનું ઉચ્ચારણ મેઘો ફાટી વરસાદ વરસે તેમ કલ્યાણને મુક્ત કરે છે. ઋત પર આધારિત યોગ્ય સ્તોત્રવાણી ને સોમ-ઘૃતની મધુરતા સાથે જોડીને, ધન-સંપત્તિ (રયિ), પુરુષીય/વીર્યબળ (વૃષ્ણ્યં શવઃ) અને સામૂહિક સમૃદ્ધિનો વિસ્તાર કરવો એ તેનો હેતુ છે.
Sukta 120
આ સંક્ષિપ્ત બે ઋચાવાળું સૂક્ત સર્વ દિશાઓમાંથી અને સર્વ ભૂમિ-પ્રદેશોમાંથી ઇન્દ્રને તાત્કાલિક યુદ્ધસહાય માટે બોલાવે છે. અનુવંશીય આશ્રયદાતા (આણવ) તરફથી, નામે ઉલ્લેખિત પ્રતિસ્પર્ધી તુર્વશા સામે “આગળ ધસી પડ” એમ ઇન્દ્રને પ્રેરિત કરે છે. કાણ્વની સ્તુતિઓ પ્રત્યે ઇન્દ્રે નિશ્ચિત સ્થળોએ દર્શાવેલી સાબિત પ્રતિસાદશીલતાનું સ્મરણ કરાવી, તેની ઝડપી આવક અને વિજયદાયક બળને દૃઢપણે આમંત્રિત કરીને, રાજશક્તિ અને સમૃદ્ધિને મજબૂત કરે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
