Anuvaka 7
આ અનુવાકનો મુખ્ય વિષય ‘આયુષ્ય’ અને ‘પૂર્ણાયુઃ’—સંપૂર્ણ આયુષ્યની સ્થાપના—છે. પવમાન સોમ શુદ્ધિકારક પ્રાણસાર તરીકે વર્ણવાયો છે અને ક્ષીણ થયેલી જીવનશક્તિ/તેજને ફરીથી પૂરું કરે છે. જાતવેદ અગ્નિ દીર્ઘાયુ, શ્રદ્ધા અને મેધાની સ્થાપના કરીને રક્ષણ આપે છે. આપઃ (જળ) જીવનને પુનઃસ્થાપિત કરનાર અને પૂર્ણ આયુર્માનને ટકાવી રાખનાર શક્તિ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. સૂર્યના ઉદયનું સંરક્ષણ વિશ્વક્રમ અને જીવનની ખાતરીરૂપ માનવામાં આવે છે; તેમજ શત્રુત્વકારી બળોથી રક્ષા અને વિધિમાં નિશ્ચય/અધિકારના બળથી આરોગ્ય તથા આયુષ્યની પુનઃપ્રાપ્તિ શક્ય બને છે—એવો ભાવ પ્રગટ થાય છે.
Suktas in Anuvaka 7
Sukta 61
આ એકમંત્ર અથર્વણિક પ્રાર્થના શુદ્ધિકર્તા, જીવનશક્તિથી પરિપૂર્ણ કરનાર પવમાન સોમને વિનંતી કરે છે કે “પૂર્ણાયુઃ” (સંપૂર્ણ આયુષ્ય), દેહની સહનશક્તિ, અને પ્રાણશક્તિનું પ્રચુર પુનઃપૂરણ પ્રાપ્ત થાય. અહીં દીર્ઘાયુષ્યને માત્ર આ લોકમાં આરોગ્ય અને બળ તરીકે નહીં, પરંતુ મૃત્યુ પછી “સ્વર્ગમાં” શુભ સ્થાનપ્રાપ્તિ તરીકે પણ રજૂ કરવામાં આવ્યું છે—સંપૂર્ણ જીવનને મંગલ પરલોકીય કલ્યાણ સાથે જોડતું.
Sukta 62
આ એક-મંત્રનો પૌષ્ટિક મંત્ર જીવનના દરેક ક્ષેત્રમાં સર્વત્ર પ્રિયત્વ—અર્થાત્ સર્વને પ્રિય, સ્વીકાર્ય અને સ્વાગતયોગ્ય બનવું—નું આહ્વાન કરે છે. દેવોમાં (પવિત્ર અધિકારમાં), રાજાઓમાં (રાજકીય શક્તિમાં) અને મને જોનારા સર્વ લોકોમાં એકસાથે કૃપા માગીને, સામાજિક ઘર્ષણ ઓગાળી વ્યાપક સદ્ભાવ સ્થાપે છે.
Sukta 63
આ એક-મંત્રની અથર્વવેદીય પ્રાર્થના પવિત્ર વાણી અને યજ્ઞપ્રેરણાના અધિપતિ બ્રહ્મણસ્પતિ (બૃહસ્પતિ)ને ‘ઉઠી ઊભા થાઓ’ એમ આહ્વાન કરે છે અને યજ્ઞ દ્વારા દેવતાઓને જાગૃત કરવા વિનંતી કરે છે. તેની સંક્ષિપ્ત શક્તિ આયુર્વર્ધન—આયુષ્ય અને પ્રાણશક્તિમાં વૃદ્ધિ—છે; સાથે સાથે યજમાન માટે સંતાન, પશુધન (ગૌસંપત્તિ) અને કીર્તિ જેવા સમૃદ્ધિના ચિહ્નો પણ સુનિશ્ચિત કરે છે.
Sukta 64
આ સંક્ષિપ્ત અથર્વણિક સૂક્ત અર્પિત સમિધાઓથી જાતવેદસ અગ્નિને પ્રજ્વલિત કરે છે અને તેમને વિનંતી કરે છે કે તેઓ આપણામાં દીર્ઘાયુસ્—દીર્ઘ આયુષ્ય—શ્રદ્ધા (સ્થિર ભક્તિપૂર્ણ વિશ્વાસ) અને મેધા (સ્પષ્ટ, ધારક બુદ્ધિ) સાથે સ્થાપિત કરે. અગ્નિમાં મૂકાતું કોઈપણ ઇંધણ પવિત્ર બની જાય અને વિધિ સર્વથા શિવ (મંગલ, કલ્યાણકારી) બને તે માટે તે સંસ્કાર કરે છે. તેમજ આ આશીર્વાદને ગૃહસ્થ પર વિસ્તારી, આચાર્ય માટે “અમૃતત્વ” (અક્ષય પ્રાણશક્તિ અને દીર્ઘકાળ ટકતી પ્રતિષ્ઠા) માટે વિશેષ પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 65
આ એકમંત્ર રક્ષોઘ્ન સૂક્ત સૂર્યની ઊર્ધ્વગતિનું રક્ષણ કરે છે. સૂર્ય ઉદય સમયે તેને “હાનિ” પહોંચાડવા અથવા તેની ગતિ અટકાવવાનો પ્રયત્ન કરનારી શત્રુ શક્તિઓને તે ઓળખે છે. સૂર્યને અગ્નિ જાતવેદસ—ચેતન અગ્નિમય તેજ—સાથે એકરૂપ કરીને, આક્રમણકારોને ઉષ્ણતા (હરસ) અને જ્વાળા (અર્ચિષ) દ્વારા પ્રહારિત થઈ નાશ પામવા આદેશ આપે છે; અવરોધો દૂર કરીને સૂર્યની નિર્વિઘ્ન ઊર્ધ્વગતિ પુનઃસ્થાપિત કરે છે.
Sukta 66
આ એકમાત્ર ઋચાવાળો રક્ષોઘ્ન સ્તુતિ-મંત્ર માયા કરનારા અસુરો સામેનો સંક્ષિપ્ત પ્રતિમંત્ર-પ્રહાર છે. તેઓ પીડિતોને “લોખંડના જાળ” અને “લોખંડના ફાંસા”થી બાંધે છે એમ કહી, અગ્નિને જાતવેદસ—સર્વજ્ઞ અને શુદ્ધિકર્તા અગ્નિ—રૂપે તથા વજ્રને ચકનાચૂર કરનાર આયુધ-શક્તિ રૂપે આહ્વાન કરે છે. મંત્ર શત્રુત્વથી બાંધનારાઓને વશમાં કરે છે અને પ્રતિસ્પર્ધી શત્રુઓને (સપત્ન) ચકનાચૂર કરે છે; વિનાશક તેજ (હરસ) દ્વારા રક્ષણને મજબૂત રીતે મુદ્રિત કરે છે.
Sukta 67
AV 19.67 એક સંક્ષિપ્ત આયુષ્ય-સૂક્ત છે, જે ધ્રુવપદ જેવી પુનરાવર્તિત આશીર્વાદવાણીથી રચાયેલું છે અને “સો શરદઋતુઓ”ને પૂર્ણ જીવનાવધિનું માનક આદર્શ તરીકે વારંવાર પ્રસ્થાપિત કરે છે. તેની શક્તિ ટૂંકી, ઉચ્ચારવા યોગ્ય શુભેચ્છાઓમાં છે—જોવું, જીવવું, સમૃદ્ધ થવું—એથી દીર્ઘાયુષ્ય માત્ર સમયગાળો નથી, પરંતુ સતત પ્રાણશક્તિ અને ફૂલતી સમૃદ્ધિ છે; અને તે સો વર્ષના માપથી પણ આગળ વિસ્તરે એવી મંગલકામના વ્યક્ત થાય છે.
Sukta 68
આ એક-મંત્રનું તકનીકી સૂક્ત, વેદ છુપાયેલ સ્થિતિમાંથી ‘પુનઃપ્રાપ્તિ’ અથવા પ્રકટતા વર્ણવીને, વૈદિક કર્મ નિશ્ચિતતાથી આગળ વધે તે માટે અધિકાર સ્થાપે છે. અવ્યાસ અને વ્યાચસ્ નામની જોડિયા શક્તિઓનું આહ્વાન કરીને, અધિકારી યાજક કાર્યકારી માયા (વિધિ-કાર્યક્ષમતા) દ્વારા છુપાયેલ ‘ગુહા’ (બિલ)ને ચીરીને ખોલે છે, વેદવાણી બહાર ખેંચે છે અને તેથી કર્મની યોગ્યતા તથા ફળપ્રાપ્તિની ખાતરી કરે છે.
Sukta 69
આ સંક્ષિપ્ત ‘આપઃ-સૂક્ત’ દીર્ઘાયુ અને જીવન-પુનઃસ્થાપન માટેનું ભૈષજ્ય–શાંતિમંત્ર છે. સ્વભાવથી જીવનદાયી એવા જળોની સ્તુતિ કરીને, પાઠ કરનારને આયુષ્ય (આયુઃ)નું પૂર્ણ અને સમ્પૂર્ણ પરિમાણ નિર્વિઘ્ને પ્રાપ્ત થાય એવી પ્રાર્થના કરે છે. “હું જીવું; હું મારું સમગ્ર જીવન જીવું” જેવી પુનરાવર્તિત આશીર્વચન-વાક્યો દ્વારા જળને પ્રાણશક્તિના વાહક તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કરીને, અકાળ મૃત્યુ દૂર કરે છે અને અવિચ્છિન્ન જીવનબળને પોષે છે.
Sukta 70
આ એકમંત્ર આયુષ્ય-મંત્ર પોષક દેવતાઓ—ઇન્દ્ર, સૂર્ય અને વિશ્વે દેવાઃ—ને પ્રાર્થના કરે છે કે જપ કરનારને પૂર્ણાયુઃ (“પૂર્ણ આયુષ્ય”)માં સ્થાપિત કરે. પોતાની પ્રાણશક્તિને દેવતાઓની જીવંત, દીર્ઘકાલ ટકતી જીવનશક્તિ સાથે સુસંગત કરીને, આ સ્તુતિ “જીવનનો સમગ્ર સમય પૂર્ણ રીતે જીવવો” માટે સંક્ષિપ્ત પુષ્ટિકારક-પ્રાર્થના તરીકે કાર્ય કરે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.