Anuvaka 7
या अनुवाकाचा मुख्य विषय ‘आयुष्य’ व ‘पूर्णायुः’—संपूर्ण आयुर्मानाची स्थापना—हा आहे. पवमान सोम शुद्ध करणारा प्राणसार मानला असून क्षीण झालेली जीवनशक्ती/तेज पुनः भरून काढतो. जातवेद अग्नी दीर्घायुष्य, श्रद्धा व मेधा यांची प्रतिष्ठापना करून संरक्षण देतो. आपः (जल) जीवन पुनर्स्थापित करणाऱ्या व पूर्ण आयुर्मान टिकवून धरणाऱ्या शक्ती म्हणून वर्णिल्या आहेत. सूर्याच्या उदयाचे रक्षण हे विश्वव्यवस्था व जीवनाची हमी मानले जाते; तसेच शत्रुत्वकारी शक्तींहून संरक्षण आणि विधीतील निश्चय/अधिकार यांच्या बळावर आरोग्य व आयुष्याची पुनर्प्राप्ती साध्य होते, असा आशय आहे.
Suktas in Anuvaka 7
Sukta 61
ही एकमंत्र अथर्वणिक प्रार्थना शुद्ध करणारा, जीवनशक्तीने परिपूर्ण करणारा पवमान सोम याला विनवते की “पूर्णायुः” (संपूर्ण आयुष्य), देहधारणशक्ती, आणि प्राणशक्तीचे विपुल पुनर्भरण प्राप्त होवो. येथे दीर्घायुष्य केवळ या जगातील आरोग्य व बळ इतकेच नसून, मृत्यूनंतर “स्वर्गात” शुभ स्थानप्राप्ती म्हणूनही मांडले आहे—संपूर्ण जीवनाला मंगल परलोकी कल्याणाशी जोडणारे.
Sukta 62
हा एक-मंत्राचा पौष्टिक मंत्र जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्रात सार्वत्रिक प्रियत्व—म्हणजे सर्वांना प्रिय, स्वीकारार्ह व स्वागतार्ह ठरणे—याचे आवाहन करतो. देवांमध्ये (पवित्र अधिकारात), राजांमध्ये (राजकीय सत्तेत) आणि मला पाहणाऱ्या सर्व लोकांमध्ये एकाच वेळी कृपा मागून, सामाजिक तणाव विरघळवून व्यापक सद्भाव दृढ करतो.
Sukta 63
ही एक-मंत्राची अथर्ववैदिक प्रार्थना पवित्र वाणीचा व यज्ञप्रेरणेचा अधिपती ब्रह्मणस्पती (बृहस्पती) याला ‘उठून उभा राहा’ असे आवाहन करून, यज्ञाच्या माध्यमातून देवतांना जागृत करण्याची विनंती करते. तिची संक्षिप्त शक्ती आयुर्वर्धन—आयुष्य व प्राणशक्तीची वाढ—अशी असून, त्याच वेळी यजमानासाठी संतती, पशुधन (गोधन) आणि कीर्ती अशी समृद्धीची चिन्हेही सुनिश्चित करते.
Sukta 64
हा संक्षिप्त अथर्वणिक सूक्त अर्पित समिधांनी जातवेदस अग्नीला प्रज्वलित करतो आणि त्याने आमच्यात दीर्घायुष्य—दीर्घ जीवन—श्रद्धा (स्थिर भक्तिभावयुक्त विश्वास) आणि मेधा (स्वच्छ, धारक बुद्धिमत्ता) यांसह रोवावे अशी प्रार्थना करतो. अग्नीत ठेवलेले कोणतेही इंधन पवित्र होऊन विधी सर्वथा शिव (मंगल, कल्याणकारी) व्हावा म्हणून ते संस्कारित करते. तसेच हा आशीर्वाद गृहस्थाश्रमावर विस्तारून, आचार्यांसाठी “अमृतत्व” (अक्षय प्राणशक्ती व टिकून राहणारी प्रतिष्ठा) याची विशेष याचना करते.
Sukta 65
हा एक-मंत्राचा रक्षोघ्न सूक्त सूर्याच्या उर्ध्वगतीचे रक्षण करतो. सूर्य उगवत असताना त्याला “इजा” करण्याचा किंवा त्याची वाट अडवण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या शत्रु शक्तींची तो ओळख करून देतो. सूर्याला अग्नी जातवेदस—चैतन्ययुक्त अग्निमय तेज—याच्याशी एकरूप करून, हल्लेखोरांना उष्णता (हरस्) व ज्वाला (अर्चिष्) यांच्या प्रहाराने भस्म व्हावे अशी आज्ञा देतो; अडथळे दूर करून सूर्याची निर्बाध उर्ध्वगती पुन्हा प्रस्थापित करतो.
Sukta 66
हा एकाच ऋचेचा रक्षोघ्न स्तोत्र माया करणाऱ्या असुरांवर उद्दिष्ट केलेला संक्षिप्त प्रतिमंत्र-प्रहार आहे. ते पीडितांना “लोखंडी जाळ्यांनी” व “लोखंडी फासांनी” बांधतात असे सांगून, अग्नीला जातवेदस—सर्वज्ञ व शुद्धीकरण करणारा अग्नी—आणि वज्राला चिरडणारी आयुधशक्ती म्हणून आवाहन केले आहे. मंत्र शत्रुत्वाने बांधणाऱ्यांना वश करतो आणि प्रतिस्पर्धी शत्रूंना (सपत्न) चूर्ण करतो; विध्वंसक तेज (हरस्) यांच्या द्वारे संरक्षण दृढपणे मुद्रित करतो.
Sukta 67
AV 19.67 हे संक्षिप्त आयुष्य-सूक्त आहे. यात ध्रुवपदासारख्या पुनरुक्त आशीर्वचनांद्वारे “शंभर शरदऋतू” हे पूर्ण आयुष्याचे मानक आदर्श म्हणून वारंवार मांडले आहे. याची प्रभावशक्ती लहान, उच्चारण्यास व आचरणास योग्य अशा इच्छांमध्ये आहे—पाहणे, जगणे, समृद्ध होणे—म्हणून दीर्घायुष्य केवळ कालावधी नसून अखंड प्राणशक्ती व फुलणारी समृद्धी आहे; आणि ती शंभर वर्षांच्या मापालाही ओलांडून विस्तारावी अशी शुभेच्छा व्यक्त होते.
Sukta 68
हा एक-मंत्राचा तांत्रिक सूक्त, वेद लपविलेल्या अवस्थेतून ‘पुनर्प्राप्त’ किंवा प्रकट झाल्याची कथा सांगून, वैदिक कर्मकांड निश्चिततेने पुढे जावे यासाठी अधिकार प्रदान करतो. अव्यासी आणि व्याचस् या युग्म शक्तींना आवाहन करून, यजमान/ऋत्विज कार्यकारी माया (कर्मसिद्धीची प्रभावशक्ती) यांच्या साहाय्याने दडलेली ‘गुहा’ (बिल) फोडून उघडतो, वेदवाणी बाहेर काढतो आणि त्यामुळे कर्माची शुद्धता व फळप्राप्ती यांची खात्री करतो.
Sukta 69
हे संक्षिप्त ‘आपः-सूक्त’ दीर्घायुष्य व जीवन-पुनर्स्थापनासाठीचे भैषज्य–शांतीमंत्र आहे. स्वभावतः जीवनदायी असलेल्या जलांचे स्तवन करून, पठण करणाऱ्याला आयुष्याचे (आयुः) पूर्ण व परिपूर्ण माप अखंडपणे लाभो अशी विनंती करते. “मी जगू दे; मी माझे संपूर्ण आयुष्य जगू दे” अशा पुनःपुन्हा येणाऱ्या आशीर्वचनांनी जलाला प्राणशक्तीचा वाहक म्हणून अभिषिक्त करून, अकाली मृत्यू दूर ठेवते आणि अखंड जीवनबलाला आधार देते.
Sukta 70
हा एक-मंत्र आयुष्य-तावीज इंद्र, सूर्य आणि विश्वे देवाः या पोषण करणाऱ्या देवतांना विनवतो की जप करणाऱ्याला पूर्णायुः (“पूर्ण आयुष्य”) मध्ये स्थिर करावे. स्वतःची प्राणशक्ती देवतांच्या जिवंत, टिकाऊ जीवनतेजाशी एकरूप करून, हे स्तोत्र “संपूर्ण आयुष्य पूर्णत्वाने जगणे” यासाठी संक्षिप्त धृढीकरण-प्रार्थना म्हणून कार्य करते.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.