Prakarana 4
त्याग-दीक्षा का सोपान: जहाँ ‘राज्य’ (भोग-धर्म) का मोह टूटकर ‘वन’ (वैराग्य-धर्म) का द्वार खुलता है। अयोध्या काण्ड साधक को यह सिखाता है कि धर्म केवल शुभ-घटना नहीं, बल्कि पीड़ा में सत्य-पालन, वचन-रक्षा, और ईश्वर-आज्ञा-स्वीकार की तपस्या है—यही मुक्ति-सीढ़ी का निर्णायक मोड़ है।
Der Haupt-Rasa des Ayodhyā-Kāṇḍa ist Karuṇā, doch diese Karuṇā ist nicht bloß Trauer – sie ist die Karuṇā des „Dharma-Entscheids“. In diesem Abschnitt steht Daśarathas Wahrheitsgelübde (Dharma-Standhaftigkeit) der Bitterkeit Kaikeyīs (Samen des Raudra) gegenüber; so entsteht eine scharfe Verbindung von Karuṇā und Raudra. Daśaratha als „satyasaṅdh“ – die Würde des Rājadharma – und zugleich seine Bindung an Rāma – die menschliche Seite der Bhakti – klingen gleichzeitig an. Tulasīs dharmaśāstrische Architektur ist hier deutlich: Das Wort (Satya) ist ein „Yajña“, und sein Einhalten ist „Tapas“ – selbst wenn das Leben hingeht. Dadurch steigt die Erzählstufe: Ayodhyās glückverheißendes Fest wird innerlich zur Reise des Vairāgya. Dieser Abschnitt lehrt den Sādhaka: Die schwierigste Stufe auf der Leiter zur Befreiung ist nicht „Trennung vom Geliebten“, sondern das Aufgeben von Ahaṃ-moha und das freiwillige Opfer für die Wahrheit.
In this prakarana
People
Verses
Chaupai 30.1-4
एहि बिधि राउ मनहिं मन झाँखा।देखि कुभाँति कुमति मन माखा।।
भरतु कि राउर पूत न होहीं।आनेहु मोल बेसाहि कि मोही।।
जो सुनि सरु अस लाग तुम्हारें।काहे न बोलहु बचनु सँभारे।।
देहु उतरु अनु करहु कि नाहीं।सत्यसंध तुम्ह रघुकुल माहीं।।
देन कहेहु अब जनि बरु देहू।तजहुँ सत्य जग अपजसु लेहू।।
सत्य सराहि कहेहु बरु देना।जानेहु लेइहि मागि चबेना।।
सिबि दधीचि बलि जो कछु भाषा।तनु धनु तजेउ बचन पनु राखा।।
अति कटु बचन कहति कैकेई।मानहुँ लोन जरे पर देई।।
ehi bidhi rāu manahiṁ mana jhā̃khā |dekhi kubhā̃ti kumati mana mākhā ||
bharatu ki rāura pūta na hohīṁ |ānehu mola besāhi ki mohī ||
jo suni saru asa lāga tumhāreṁ |kāhe na bolahu bacanu sãbhāre ||
dehu utaru anu karahu ki nāhīṁ |satyasaṁdha tumha raghukula māhīṁ ||
dena kahehu aba jani baru dehū |tajahũ satya jaga apajasu lehū ||
satya sarāhi kahehu baru denā |jānehu leihi māgi cabenā ||
sibi dadhīci bali jo kachu bhāṣā |tanu dhanu tajeu bacana panu rākhā ||
ati kaṭu bacana kahati kaikeī |mānahũ lona jare para deī ||
So brannte der König innerlich, in seinem eigenen Herzen, und Kaikeyi, von bösem Sinn, als sie seinen elenden Zustand sah, erfüllte sich mit Groll. Ist Bharata nicht auch dein Sohn? Oder hast du mich wie eine Sklavin nach Hause gebracht, für einen Preis gekauft? Wenn meine Worte dich beim Hören wie ein Pfeil durchbohren, warum sprichst du dann nicht mit Bedacht und hältst dein Wort? Gib mir eine Antwort: wirst du es tun oder nicht? Du bist als einer, der sein Wort hält, im Geschlecht der Raghus bekannt. Du hast versprochen, die Gnade zu gewähren; nun gewähre sie nicht. Verlasse die Wahrheit und nimm die Schande in der Welt auf dich. Du priesest die Wahrheit und sagtest, du würdest die Gnade gewähren, in dem Gedanken, ich würde nur um eine Handvoll geröstetes Korn bitten. Was auch immer Shibi, Dadhichi und Bali versprachen, sie gaben Körper und Reichtum auf und hielten ihr Wort und ihr Gelübde. Kaikeyi sprach äußerst bittere Worte, als reibe sie Salz in eine Brandwunde.
Doha 30
धरम धुरंधर धीर धरि नयन उघारे रायँ।सिरु धुनि लीन्हि उसास असि मारेसि मोहि कुठायँ।।30।।
dharama dhuraṁdhara dhīra dhari nayana ughāre rāyã |siru dhuni līnhi usāsa asi māresi mohi kuṭhāyã ||30||
Der König, der die Last der Gerechtigkeit trug, fasste Mut und öffnete die Augen. Den Kopf schüttelnd, zog er einen langen Atem und sprach: «Sie hat mich an einer empfindlichen Stelle getroffen.»
Chaupai 31.1-4
आगें दीखि जरत रिस भारी।मनहुँ रोष तरवारि उघारी।।
मूठि कुबुद्धि धार निठुराई।धरी कूबरीं सान बनाई।।
लखी महीप कराल कठोरा।सत्य कि जीवनु लेइहि मोरा।।
बोले राउ कठिन करि छाती।बानी सबिनय तासु सोहाती।।
प्रिया बचन कस कहसि कुभाँती।भीर प्रतीति प्रीति करि हाँती।।
मोरें भरतु रामु दुइ आँखी।सत्य कहउँ करि संकरू साखी।।
अवसि दूतु मैं पठइब प्राता।ऐहहिं बेगि सुनत दोउ भ्राता।।
सुदिन सोधि सबु साजु सजाई।देउँ भरत कहुँ राजु बजाई।।
āgeṁ dīkhi jarata risa bhārī |manahũ roṣa taravāri ughārī ||
mūṭhi kubuddhi dhāra niṭhurāī |dharī kūbarīṁ sāna banāī ||
lakhī mahīpa karāla kaṭhorā |satya ki jīvanu leihi morā ||
bole rāu kaṭhina kari chātī |bānī sabinaya tāsu sohātī ||
priyā bacana kasa kahasi kubhā̃tī |bhīra pratīti prīti kari hā̃tī ||
moreṁ bharatu rāmu dui ā̃khī |satya kahaũ kari saṁkarū sākhī ||
avasi dūtu maiṁ paṭhaiba prātā |aihahiṁ begi sunata dou bhrātā ||
sudina sodhi sabu sāju sajāī |deũ bharata kahũ rāju bajāī ||
Er sah sie vor sich brennen vor großem Zorn, als sei der Zorn selbst ein bloßes Schwert. Sein Griff war böser Rat und seine Schneide Grausamkeit; die Bucklige hatte es auf ihrem Wetzstein geschärft. Der König sah sie, grimmig und hart, und dachte: «Wird sie mir wahrhaft das Leben nehmen?» Der König sprach, die Brust beherzt stählend, mit demütigen Worten, die ihr gefielen. «Geliebte, warum sprichst du solche Worte und so böse? Sie zerstören das Vertrauen der Leute und unsere Liebe.» «Mir sind Bharata und Rama wie meine zwei Augen. Ich sage die Wahrheit und nehme Shankara zum Zeugen.» «Morgens werde ich gewiss einen Boten senden, und die beiden Brüder werden schnell kommen, sobald sie es hören.» «Nach Wahl eines glückverheißenden Tages und aller Vorbereitungen werde ich Bharata das Königreich mit festlicher Musik verkünden.»
Doha 31
लोभु न रामहि राजु कर बहुत भरत पर प्रीति।मैं बड़ छोट बिचारि जियँ करत रहेउँ नृपनीति।।31।।
lobhu na rāmahi rāju kara bahuta bharata para prīti |maiṁ baṛa choṭa bicāri jiyã karata raheũ nṛpanīti ||31||
Rama hat keine Begierde nach dem Königreich, und er empfindet große Liebe für Bharata. Ich, in meinem Herzen erwägend, wer der ältere und wer der jüngere war, folgte der Sitte der Könige.
Chaupai 32.1-4
राम सपथ सत कहुउँ सुभाऊ।राममातु कछु कहेउ न काऊ।।
मैं सबु कीन्ह तोहि बिनु पूँछें।तेहि तें परेउ मनोरथु छूछें।।
रिस परिहरू अब मंगल साजू।कछु दिन गएँ भरत जुबराजू।।
एकहि बात मोहि दुखु लागा।बर दूसर असमंजस मागा।।
अजहुँ हृदय जरत तेहि आँचा।रिस परिहास कि साँचेहुँ साँचा।।
कहु तजि रोषु राम अपराधू।सबु कोउ कहइ रामु सुठि साधू।।
तुहूँ सराहसि करसि सनेहू।अब सुनि मोहि भयउ संदेहू।।
जासु सुभाउ अरिहि अनुकूला।सो किमि करिहि मातु प्रतिकूला।।
rāma sapatha sata kahuũ subhāū |rāmamātu kachu kaheu na kāū ||
maiṁ sabu kīnha tohi binu pū̃cheṁ |tehi teṁ pareu manorathu chūcheṁ ||
risa pariharū aba maṁgala sājū |kachu dina gaẽ bharata jubarājū ||
ekahi bāta mohi dukhu lāgā |bara dūsara asamaṁjasa māgā ||
ajahũ hṛdaya jarata tehi ā̃cā |risa parihāsa ki sā̃cehũ sā̃cā ||
kahu taji roṣu rāma aparādhū |sabu kou kahai rāmu suṭhi sādhū ||
tuhū̃ sarāhasi karasi sanehū |aba suni mohi bhayau saṁdehū ||
jāsu subhāu arihi anukūlā |so kimi karihi mātu pratikūlā ||
Ich schwöre bei Rama und sage dir die Wahrheit, wie sie ist: Ramas Mutter hat mir zu keiner Zeit jemals etwas gesagt. Ich habe all dies getan, ohne dich zu fragen, und deshalb ist mein Vorhaben zunichtegeworden. Nun lege deinen Zorn ab und richte die glückverheißenden Festlichkeiten. Wenn einige Tage vergangen sind, wird Bharata Kronprinz sein. Nur eines hat mich geschmerzt: die zweite Gnade, die du verlangtest, war unvernünftig und unpassend. Noch heute brennt dein Herz in der Hitze jenes Feuers. Ist es Zorn, oder ein Scherz, oder ist es wirklich wahr? Sag mir, deinen Groll aufgebend, was Rama verbrochen hat. Jedermann sagt, dass Rama überaus gütig und rechtschaffen ist. Auch du pflegtest ihn zu loben und ihm Zuneigung zu zeigen. Nun, da ich dies von dir gehört habe, bin ich voller Zweifel. Er, dessen Wesen selbst gegenüber einem Feind wohlgesinnt ist, wie könnte er seiner Mutter gegenüber übel gesinnt handeln?
Doha 32
प्रिया हास रिस परिहरहि मागु बिचारि बिबेकु।जेहिं देखाँ अब नयन भरि भरत राज अभिषेकु।।32।।
priyā hāsa risa pariharahi māgu bicāri bibeku |jehiṁ dekhā̃ aba nayana bhari bharata rāja abhiṣeku ||32||
Meine Geliebte, gib Lachen und Zorn auf; bitte um was du willst, nachdem du mit Unterscheidungskraft nachgedacht hast. Denn mit diesen Augen sehe ich jetzt die Salbung Bharatas zum König.
Chaupai 33.1-4
जिऐ मीन बरू बारि बिहीना।मनि बिनु फनिकु जिऐ दुख दीना।।
कहउँ सुभाउ न छलु मन माहीं।जीवनु मोर राम बिनु नाहीं।।
समुझि देखु जियँ प्रिया प्रबीना।जीवनु राम दरस आधीना।।
सुनि म्रदु बचन कुमति अति जरई।मनहुँ अनल आहुति घृत परई।।
कहइ करहु किन कोटि उपाया।इहाँ न लागिहि राउरि माया।।
देहु कि लेहु अजसु करि नाहीं।मोहि न बहुत प्रपंच सोहाहीं।।
रामु साधु तुम्ह साधु सयाने।राममातु भलि सब पहिचाने।।
जस कौसिलाँ मोर भल ताका।तस फलु उन्हहि देउँ करि साका।।
jiai mīna barū bāri bihīnā |mani binu phaniku jiai dukha dīnā ||
kahaũ subhāu na chalu mana māhīṁ |jīvanu mora rāma binu nāhīṁ ||
samujhi dekhu jiyã priyā prabīnā |jīvanu rāma darasa ādhīnā ||
suni mradu bacana kumati ati jaraī |manahũ anala āhuti ghṛta paraī ||
kahai karahu kina koṭi upāyā |ihā̃ na lāgihi rāuri māyā ||
dehu ki lehu ajasu kari nāhīṁ |mohi na bahuta prapaṁca sohāhīṁ ||
rāmu sādhu tumha sādhu sayāne |rāmamātu bhali saba pahicāne ||
jasa kausilā̃ mora bhala tākā |tasa phalu unhahi deũ kari sākā ||
Ein Fisch mag ohne Wasser leben, und eine Schlange, elend und unglücklich, mag ohne ihr Juwel leben. Ich sage dir meine wahre Natur, ohne Täuschung in meinem Herzen: mein Leben ist nichts ohne Rama. Bedenke es in deinem Herzen, meine kluge Geliebte: mein Leben hängt vom Anblick Ramas ab. Als sie diese sanften Worte hörte, brannte die bösartige Kaikeyi heftig, als wäre Butter als Opfer auf ein Feuer gegossen worden. Sie sagte: «Warum nicht zehn Millionen Listen versuchen? Deine Tricks werden hier keine Macht über mich haben. Gewähre es, oder weigere dich und trage die Schande. Ich mag keine langen Ränke. Rama ist gut, und du bist gut und weise, und Ramas Mutter auch, wie alle erkannt haben, ist gut. Wie Kausalya auf meinen Schaden bedacht war, so werde ich ihr die Frucht davon geben und sie in gleicher Weise büßen lassen.»
Doha 33
होत प्रात मुनिबेष धरि जौं न रामु बन जाहिं।मोर मरनु राउर अजस नृप समुझिअ मन माहिं।।33।।
hota prāta munibeṣa dhari jauṁ na rāmu bana jāhiṁ |mora maranu rāura ajasa nṛpa samujhia mana māhiṁ ||33||
Wenn Rama bei Tagesanbruch nicht in der Gestalt eines Asketen in den Wald geht, dann versteht in eurem Herzen, dass mein Tod und eure Schande, o König, sicher geschehen werden.
Chaupai 34.1-4
अस कहि कुटिल भई उठि ठाढ़ी।मानहुँ रोष तरंगिनि बाढ़ी।।
पाप पहार प्रगट भइ सोई।भरी क्रोध जल जाइ न जोई।।
दोउ बर कूल कठिन हठ धारा।भवँर कूबरी बचन प्रचारा।।
ढाहत भूपरूप तरु मूला।चली बिपति बारिधि अनुकूला।।
लखी नरेस बात फुरि साँची।तिय मिस मीचु सीस पर नाची।।
गहि पद बिनय कीन्ह बैठारी।जनि दिनकर कुल होसि कुठारी।।
मागु माथ अबहीं देउँ तोही।राम बिरहँ जनि मारसि मोही।।
राखु राम कहुँ जेहि तेहि भाँती।नाहिं त जरिहि जनम भरि छाती।।
asa kahi kuṭila bhaī uṭhi ṭhāṛhī |mānahũ roṣa taraṁgini bāṛhī ||
pāpa pahāra pragaṭa bhai soī |bharī krodha jala jāi na joī ||
dou bara kūla kaṭhina haṭha dhārā |bhavãra kūbarī bacana pracārā ||
ḍhāhata bhūparūpa taru mūlā |calī bipati bāridhi anukūlā ||
lakhī naresa bāta phuri sā̃cī |tiya misa mīcu sīsa para nācī ||
gahi pada binaya kīnha baiṭhārī |jani dinakara kula hosi kuṭhārī ||
māgu mātha abahīṁ deũ tohī |rāma birahã jani mārasi mohī ||
rākhu rāma kahũ jehi tehi bhā̃tī |nāhiṁ ta jarihi janama bhari chātī ||
So gesprochen, erhob sich die listige Kaikeyi und stand auf, als sei ein Fluss des Zorns über die Ufer getreten. Dieser Fluss war aus dem Berg der Sünde hervorgegangen und war bis zum Rand mit dem Wasser des Zorns gefüllt, sodass niemand ihn ansehen konnte. Die zwei Gunstbeweise waren seine Ufer, ihre harte Hartnäckigkeit war seine Strömung, und die Worte der buckligen Manthara, die ihren Rat verbreitete, waren seine Strudel. Den König, der wie ein Baum war, mitsamt den Wurzeln niederreißend, floss er dem Ozean des Unheils entgegen. Der König sah, dass ihre Worte wahr und ernst gemeint waren, und dass der Tod in Gestalt einer Frau über seinem Haupt tanzte. Ihre Füße ergreifend, flehte er sie an und ließ sie sich setzen: «Werde nicht zur Axt für das Geschlecht der Sonne.» «Verlange meinen Kopf, und ich werde ihn dir sogleich geben; aber töte mich nicht durch die Trennung von Rama.» «Behalte Rama hier auf welche Weise auch immer; sonst wird dein Herz dein ganzes Leben lang brennen.»
Doha 34
देखी ब्याधि असाध नृपु परेउ धरनि धुनि माथ।कहत परम आरत बचन राम राम रघुनाथ।।34।।
dekhī byādhi asādha nṛpu pareu dharani dhuni mātha |kahata parama ārata bacana rāma rāma raghunātha ||34||
Als er diese unheilbare Krankheit sah, fiel der König zu Boden und schlug sein Haupt auf die Erde, und in äußerster Qual sprach er die Worte: „Rama, Rama, Herr der Raghus.“
Chaupai 35.1-4
ब्याकुल राउ सिथिल सब गाता।करिनि कलपतरु मनहुँ निपाता।।
कंठु सूख मुख आव न बानी।जनु पाठीनु दीन बिनु पानी।।
पुनि कह कटु कठोर कैकेई।मनहुँ घाय महुँ माहुर देई।।
जौं अंतहुँ अस करतबु रहेऊ।मागु मागु तुम्ह केहिं बल कहेऊ।।
दुइ कि होइ एक समय भुआला।हँसब ठठाइ फुलाउब गाला।।
दानि कहाउब अरु कृपनाई।होइ कि खेम कुसल रौताई।।
छाड़हु बचनु कि धीरजु धरहू।जनि अबला जिमि करुना करहू।।
तनु तिय तनय धामु धनु धरनी।सत्यसंध कहुँ तृन सम बरनी।।
byākula rāu sithila saba gātā |karini kalapataru manahũ nipātā ||
kaṁṭhu sūkha mukha āva na bānī |janu pāṭhīnu dīna binu pānī ||
puni kaha kaṭu kaṭhora kaikeī |manahũ ghāya mahũ māhura deī ||
jauṁ aṁtahũ asa karatabu raheū |māgu māgu tumha kehiṁ bala kaheū ||
dui ki hoi eka samaya bhuālā |hãsaba ṭhaṭhāi phulāuba gālā ||
dāni kahāuba aru kṛpanāī |hoi ki khema kusala rautāī ||
chāṛahu bacanu ki dhīraju dharahū |jani abalā jimi karunā karahū ||
tanu tiya tanaya dhāmu dhanu dharanī |satyasaṁdha kahũ tṛna sama baranī ||
Der König war bestürzt und alle seine Glieder waren erschlafft, als hätte ein Elefant einen Wunschbaum entwurzelt. Seine Kehle war trocken und kein Wort kam über seine Lippen, wie ein armer Fisch ohne Wasser. Dann sprach Kaikeyi erneut, bitter und hart, als gösse sie Gift in eine Wunde. Wenn ihr am Ende so handeln wolltet, mit welcher Kraft sagtet ihr dann: 'Bittet, bittet'? Können zwei Dinge zugleich geschehen, o König? Ihr könnt nicht herzlich lachen und zugleich die Wangen vor Ärger aufblähen. Könnt ihr ein großzügiger Geber genannt werden und zugleich ein Geizhals sein? Kann ein Mann König sein und zugleich in Sicherheit und Behaglichkeit leben? Entweder gebt euer Wort auf oder bewahrt euren Mut. Erzeigt kein Mitleid wie eine schwache Frau. Leib, Frau, Sohn, Haus, Reichtum und Land: für einen, der seinem Wort treu ist, ist all dies für nicht mehr als ein Grashalm geachtet worden.
Doha 35
मरम बचन सुनि राउ कह कहु कछु दोषु न तोर।लागेउ तोहि पिसाच जिमि कालु कहावत मोर।।35।।
marama bacana suni rāu kaha kahu kachu doṣu na tora |lāgeu tohi pisāca jimi kālu kahāvata mora ||35||
Als er diese Worte hörte, die bis ins Herz drangen, sprach der König: «Keine Schuld ist deine. Es ist mein eigener Tod, der dich ergriffen hat wie ein Dämon und durch deinen Mund spricht.»
Chaupai 36.1-4
चहत न भरत भूपतहि भोरें।बिधि बस कुमति बसी जिय तोरें।।
सो सबु मोर पाप परिनामू।भयउ कुठाहर जेहिं बिधि बामू।।
सुबस बसिहि फिरि अवध सुहाई।सब गुन धाम राम प्रभुताई।।
करिहहिं भाइ सकल सेवकाई।होइहि तिहुँ पुर राम बड़ाई।।
तोर कलंकु मोर पछिताऊ।मुएहुँ न मिटहि न जाइहि काऊ।।
अब तोहि नीक लाग करु सोई।लोचन ओट बैठु मुहु गोई।।
जब लगि जिऔं कहउँ कर जोरी।तब लगि जनि कछु कहसि बहोरी।।
फिरि पछितैहसि अंत अभागी।मारसि गाइ नहारु लागी।।
cahata na bharata bhūpatahi bhoreṁ |bidhi basa kumati basī jiya toreṁ ||
so sabu mora pāpa parināmū |bhayau kuṭhāhara jehiṁ bidhi bāmū ||
subasa basihi phiri avadha suhāī |saba guna dhāma rāma prabhutāī ||
karihahiṁ bhāi sakala sevakāī |hoihi tihũ pura rāma baṛāī ||
tora kalaṁku mora pachitāū |muehũ na miṭahi na jāihi kāū ||
aba tohi nīka lāga karu soī |locana oṭa baiṭhu muhu goī ||
jaba lagi jiauṁ kahaũ kara jorī |taba lagi jani kachu kahasi bahorī ||
phiri pachitaihasi aṁta abhāgī |mārasi gāi nahāru lāgī ||
Bharata hat nie auch nur geträumt, die Königsherrschaft zu begehren; nur durch die Macht des Schicksals hat sich böser Rat in deinem Herzen festgesetzt. All dies ist die Frucht meiner eigenen Sünden, weswegen die Vorsehung sich gegen mich an so ungelegener Zeit und Stätte gewendet hat. Das schöne Ayodhya wird wieder in Wohlstand und Frieden wohnen, unter der Herrschaft Ramas, der Wohnstatt aller Tugenden. Alle seine Brüder werden ihm dienen, und Ramas Ruhm wird in den drei Welten verkündet werden. Doch deine Schande und meine Reue werden selbst nach unserem Tod nicht getilgt werden; sie werden niemals vergehen. Nun tue, was dir gut erscheint; setze dich außerhalb meines Blicks, mit verborgenem Gesicht. Mit gefalteten Händen sage ich es: solange ich lebe, sprich kein weiteres Wort zu mir. Am Ende wirst du bereuen, du Unglückliche, denn du tötest eine Kuh um ihrer Sehnen willen.
Doha 36
परेउ राउ कहि कोटि बिधि काहे करसि निदानु।कपट सयानि न कहति कछु जागति मनहुँ मसानु।।36।।
pareu rāu kahi koṭi bidhi kāhe karasi nidānu |kapaṭa sayāni na kahati kachu jāgati manahũ masānu ||36||
Der König fiel zu Boden und flehte sie auf tausenderlei Weise an: «Warum bringst du mein Verderben herbei?» Aber die listige Frau, voller Täuschung, sagte gar nichts, wie ein Verbrennungsplatz, der durch seine brennenden Scheiterhaufen wach gehalten wird.
Chaupai 37.1-4
राम राम रट बिकल भुआलू।जनु बिनु पंख बिहंग बेहालू।।
हृदयँ मनाव भोरु जनि होई।रामहि जाइ कहै जनि कोई।।
उदउ करहु जनि रबि रघुकुल गुर।अवध बिलोकि सूल होइहि उर।।
भूप प्रीति कैकइ कठिनाई।उभय अवधि बिधि रची बनाई।।
बिलपत नृपहि भयउ भिनुसारा।बीना बेनु संख धुनि द्वारा।।
पढ़हिं भाट गुन गावहिं गायक।सुनत नृपहि जनु लागहिं सायक।।
मंगल सकल सोहाहिं न कैसें।सहगामिनिहि बिभूषन जैसें।।
तेहिं निसि नीद परी नहि काहू।राम दरस लालसा उछाहू।।
rāma rāma raṭa bikala bhuālū |janu binu paṁkha bihaṁga behālū ||
hṛdayã manāva bhoru jani hoī |rāmahi jāi kahai jani koī ||
udau karahu jani rabi raghukula gura |avadha biloki sūla hoihi ura ||
bhūpa prīti kaikai kaṭhināī |ubhaya avadhi bidhi racī banāī ||
bilapata nṛpahi bhayau bhinusārā |bīnā benu saṁkha dhuni dvārā ||
paṛhahiṁ bhāṭa guna gāvahiṁ gāyaka |sunata nṛpahi janu lāgahiṁ sāyaka ||
maṁgala sakala sohāhiṁ na kaiseṁ |sahagāminihi bibhūṣana jaiseṁ ||
tehiṁ nisi nīda parī nahi kāhū |rāma darasa lālasā uchāhū ||
Der König, von Sinnen, rief unentwegt „Rama, Rama“, wie ein Vogel ohne Flügel, hilflos und elend. In seinem Herzen betete er, dass der Morgen nicht anbrechen möge, und dass niemand zu Rama gehe und es ihm sage. „O Sonne, Lehrer des Hauses Raghu, gehe nicht auf; wenn du auf Ayodhya blickst, wird ein Schmerz dein Herz durchbohren.“ Die Liebe des Königs und Kaikeyis Grausamkeit: Brahma hatte jedes von beiden in höchstem Maße erschaffen. Während der König noch klagte, brach der Tag an, und der Klang von Lauten, Flöten und Muschelhörnern erhob sich an seinem Tor. Die Barden trugen vor und die Sänger priesen ihn, doch dem König, als er sie hörte, schienen sie wie Pfeile zu treffen. Keine der glückverheißenden Vorbereitungen bereitete ihm Freude, so wie Schmuck keiner Frau Freude bereitet, die im Begriff steht, mit ihrem Gemahl auf dem Scheiterhaufen zu sterben. In jener Nacht hatte niemand geschlafen, vor Sehnsucht und freudiger Erwartung, Rama zu sehen.
Doha 37
द्वार भीर सेवक सचिव कहहिं उदित रबि देखि।जागेउ अजहुँ न अवधपति कारनु कवनु बिसेषि।।37।।
dvāra bhīra sevaka saciva kahahiṁ udita rabi dekhi |jāgeu ajahũ na avadhapati kāranu kavanu biseṣi ||37||
An der Tür sagten die Diener und Minister in großer Zahl: „Die Sonne ist aufgegangen; schau.“ Doch der Herr von Ayodhya ist nicht erwacht; was kann der besondere Grund sein?
Chaupai 38.1-4
पछिले पहर भूपु नित जागा।आजु हमहि बड़ अचरजु लागा।।
जाहु सुमंत्र जगावहु जाई।कीजिअ काजु रजायसु पाई।।
गए सुमंत्रु तब राउर माही।देखि भयावन जात डेराहीं।।
धाइ खाइ जनु जाइ न हेरा।मानहुँ बिपति बिषाद बसेरा।।
पूछें कोउ न ऊतरु देई।गए जेंहिं भवन भूप कैकैई।।
कहि जयजीव बैठ सिरु नाई।दैखि भूप गति गयउ सुखाई।।
सोच बिकल बिबरन महि परेऊ।मानहुँ कमल मूलु परिहरेऊ।।
सचिउ सभीत सकइ नहिं पूँछी।बोली असुभ भरी सुभ छूछी।।
pachile pahara bhūpu nita jāgā |āju hamahi baṛa acaraju lāgā ||
jāhu sumaṁtra jagāvahu jāī |kījia kāju rajāyasu pāī ||
gae sumaṁtru taba rāura māhī |dekhi bhayāvana jāta ḍerāhīṁ ||
dhāi khāi janu jāi na herā |mānahũ bipati biṣāda baserā ||
pūcheṁ kou na ūtaru deī |gae jeṁhiṁ bhavana bhūpa kaikaiī ||
kahi jayajīva baiṭha siru nāī |daikhi bhūpa gati gayau sukhāī ||
soca bikala bibarana mahi pareū |mānahũ kamala mūlu parihareū ||
saciu sabhīta sakai nahiṁ pū̃chī |bolī asubha bharī subha chūchī ||
Der König ist immer in der letzten Nachtwache erwacht; heute kommt es uns sehr seltsam vor. Geh, Sumantra, und wecke ihn, damit wir unsere Aufgabe tun können, sobald wir den Befehl des Königs haben. Da ging Sumantra in den Palast, aber sein schrecklicher Anblick erfüllte ihn mit Furcht, während er vorging. Es schien, als würde es auf ihn stürzen und ihn verschlingen, und er konnte es nicht ertragen, es anzusehen; es schien die Wohnstätte des Unglücks und des Leids selbst zu sein. Er fragte, aber niemand gab ihm eine Antwort, und er kam in die Gemächer, wo der König und Kaikeyi waren. Er sprach «Sieg und langes Leben!» neigte den Kopf und setzte sich; aber als er den Zustand des Königs sah, verdorrte er vor Bestürzung. Von Sorge gequält und der Farbe beraubt, lag der König auf dem Boden gefallen, wie ein Lotus, der von seiner Wurzel gerissen war. Der Minister, erschrocken, konnte keine Frage stellen; da sprach sie, voll böser Vorzeichen und leer allem Guten.
Doha 38
परी न राजहि नीद निसि हेतु जान जगदीसु।रामु रामु रटि भोरु किय कहइ न मरमु महीसु।।38।।
parī na rājahi nīda nisi hetu jāna jagadīsu |rāmu rāmu raṭi bhoru kiya kahai na maramu mahīsu ||38||
Der König schlief in der ganzen Nacht nicht; nur der Herr der Welt kennt den Grund. «Rama, Rama» wiederholend, ließ er die Morgendämmerung herankommen, und der König offenbart sein Geheimnis nicht.
Chaupai 39.1-4
आनहु रामहि बेगि बोलाई।समाचार तब पूँछेहु आई।।
चलेउ सुमंत्र राय रूख जानी।लखी कुचालि कीन्हि कछु रानी।।
सोच बिकल मग परइ न पाऊ।रामहि बोलि कहिहि का राऊ।।
उर धरि धीरजु गयउ दुआरें।पूछँहिं सकल देखि मनु मारें।।
समाधानु करि सो सबही का।गयउ जहाँ दिनकर कुल टीका।।
रामु सुमंत्रहि आवत देखा।आदरु कीन्ह पिता सम लेखा।।
निरखि बदनु कहि भूप रजाई।रघुकुलदीपहि चलेउ लेवाई।।
रामु कुभाँति सचिव सँग जाहीं।देखि लोग जहँ तहँ बिलखाहीं।।
ānahu rāmahi begi bolāī |samācāra taba pū̃chehu āī ||
caleu sumaṁtra rāya rūkha jānī |lakhī kucāli kīnhi kachu rānī ||
soca bikala maga parai na pāū |rāmahi boli kahihi kā rāū ||
ura dhari dhīraju gayau duāreṁ |pūchãhiṁ sakala dekhi manu māreṁ ||
samādhānu kari so sabahī kā |gayau jahā̃ dinakara kula ṭīkā ||
rāmu sumaṁtrahi āvata dekhā |ādaru kīnha pitā sama lekhā ||
nirakhi badanu kahi bhūpa rajāī |raghukuladīpahi caleu levāī ||
rāmu kubhā̃ti saciva sãga jāhīṁ |dekhi loga jahã tahã bilakhāhīṁ ||
«Ruft Rama und bringt ihn schnell herbei; dann könnt ihr kommen und den König fragen, was geschehen ist.» Sumantra machte sich auf den Weg, da er den Wunsch des Königs verstanden hatte; er sah, dass die Königin eine böse Intrige gesponnen hatte. Von Sorge aufgewühlt, konnten seine Füße kaum den Weg finden: «Wenn der König Rama gerufen hat, was wird er ihm sagen?» Den Mut im Herzen festhaltend, erreichte er das Tor. Alle, die ihn niedergeschlagen sahen, fragten, was los sei. Er befriedigte sie alle mit einer Antwort und ging dorthin, wo das Kleinod der Sonnendynastie, Rama, war. Rama sah Sumantra kommen und empfing ihn mit Respekt, da er ihn seinem Vater gleichachtete. Rama ins Gesicht blickend, überbrachte Sumantra den Befehl des Königs und machte sich auf den Weg, das Licht der Raghu-Dynastie mit sich führend. Als die Leute sahen, wie Rama mit dem Minister in solch unschicklichem Zustand ging, begannen sie hier und dort zu klagen.
Doha 39
जाइ दीख रघुबंसमनि नरपति निपट कुसाजु।सहमि परेउ लखि सिंघिनिहि मनहुँ बृद्ध गजराजु।।39।।
jāi dīkha raghubaṁsamani narapati nipaṭa kusāju |sahami pareu lakhi siṁghinihi manahũ bṛddha gajarāju ||39||
Das Juwel der Raghu-Dynastie ging und sah den König in einem jämmerlichen Zustand, völlig niedergeschlagen. Beim Anblick von Kaikeyi, der Löwin, schrumpfte der König zusammen und fiel, wie ein alter König der Elefanten.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह खंड ‘सत्य-पालन’ और ‘राम-नाम-स्मरण’ की सिद्धि देता है: वचन-बंधन, गृहस्थ-धर्म, और विषाद में भी राम-आश्रय की शिक्षा से श्रोता/पाठक के भीतर धैर्य, वैराग्य और शरणागति बढ़ती है—विशेषतः संकट-काल में ‘राम राम’ का जप स्वाभाविक बनता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ का नाम-संपुट (विशेषकर दोहा-स्थलों पर) जोड़ा जाता है; कुछ परंपराओं में ‘सियाराममय सब जग जानी’ को भाव-संपुट की तरह लिया जाता है—पर यह स्थान-विशेष/आचार्य-परंपरा पर निर्भर है।
Ask anything about Prakarana 4 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
