Adhyaya 66: Nārada’s Journey to Śvetadvīpa and the Means of Attaining the Lord through the Pañcarātra
Nāradaśvetadvīpagamanaṃ tathā Pañcarātraprāptyupāyaḥ
Ritual-Manual / Devotional-Theology (Pañcarātra)
বৰাহ–পৃথিৱী উপদেশমূলক পৰিপ্ৰেক্ষিতত এই অধ্যায়টো প্ৰতিবেদিত সংলাপৰূপে বৰ্ণিত। ভদ্ৰাশ্বে অগস্ত্যক অদ্ভুত জ্ঞান বা দৰ্শন সম্পৰ্কে সোধে, তেতিয়া অগস্ত্যে নাৰদৰ পূৰ্বৰ শ্বেতদ্বীপ-গমন কাহিনী কয়। তাত নাৰদ শঙ্খ, চক্ৰ আৰু পদ্মধাৰী বিষ্ণু-সদৃশ দীপ্তিমান সত্তাসকলক দেখি ‘সত্য বিষ্ণু’ কোন—এই বিষয়ে মানসিক অস্থিৰতাত পৰে। তেওঁ হাজাৰ দিব্য বছৰৰ দীঘল ধ্যান কৰে; তাৰ পাছত জনাৰ্দন প্ৰকট হৈ বৰ প্ৰদানৰ কথা কয়। নাৰদ ভগৱৎপ্ৰাপ্তিৰ উপায় সোধে। ভগৱানে কয়—পৌরুষ সূক্ত-আধাৰিত পূজা আৰু য’ত বৈদিক অধিকাৰ সীমিত, তাত পাঞ্চৰাত্ৰ পথেও তেওঁলৈ লৈ যায়; লগতে সামাজিক যোগ্যতা, যুগে যুগে অৱনতি আৰু পাঞ্চৰাত্ৰ জ্ঞানৰ দুষ্প্ৰাপ্যতা বৰ্ণনা কৰি অন্তর্ধান কৰে, আৰু নাৰদ প্ৰস্থান কৰে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 66
Verse 1
भद्राश्व उवाच । आश्चर्यं यदि ते किञ्चिद् विदितं दृष्टमेव वा । तन्मे कथय धर्मज्ञ मम कौतूहलं महत् ॥ ६६.१ ॥
ভদ্ৰাশ্ব ক’লে—হে ধৰ্মজ্ঞ! তোমাৰ জনা বা নিজ চকুৰে দেখা কোনো আশ্চৰ্য বিষয় থাকিলে, সেয়া মোক কোৱা; মোৰ কৌতূহল অতি মহান।
Verse 2
अगस्त्य उवाच । आश्चर्यभूतो भगवानेष एव जनार्दनः । तस्याश्चर्याणि दृष्टानि बहूनि विविधानि वै ॥ ६६.२ ॥
অগস্ত্য ক’লে—এই ভগৱান জনাৰ্দন নিজেই আশ্চৰ্যস্বরূপ। তেওঁৰ বহু আৰু বিবিধ আশ্চৰ্য কীৰ্তি দেখা গৈছে।
Verse 3
श्वेतद्वीपं गतः पूर्वं नारदः किल पार्थिव । सोऽपश्यच्छङ्खचक्राब्जान् पुरुषांस्तिग्मतेजसः ॥ ६६.३ ॥
হে পাৰ্থিৱ! পূৰ্বে নাৰদ মুনি শ্বেতদ্বীপলৈ গৈছিল। তাত তেওঁ শঙ্খ, চক্ৰ আৰু পদ্ম ধাৰণ কৰা তীক্ষ্ণ তেজস্বী পুৰুষসকলক দেখিছিল।
Verse 4
अयं विष्णुरयं विष्णुरेष विष्णुः सनातनः । चिन्ताऽभूत्तस्य तां दृष्ट्वा कोऽस्मिन्विष्णुरिति प्रभुः ॥ ६६.४ ॥
“এইজন বিষ্ণু, এইজন বিষ্ণু; এইজনেই সনাতন বিষ্ণু।” এই পুনঃপুন উক্তি দেখি তাৰ মনত চিন্তা জাগিল; প্ৰভুৱে সুধিলে— “ইয়াত ‘বিষ্ণু’ কোন?”
Verse 5
एवं चिन्तयतस्तस्य चिन्ता कृष्णं प्रति प्रभो । आराधयामि च कथं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ ६६.५ ॥
এনেদৰে চিন্তা কৰোঁতে তাৰ মন শ্ৰীকৃষ্ণৰ প্ৰতি গ’ল— “শঙ্খ, চক্ৰ আৰু গদা ধাৰণ কৰা জনক মই কেনেকৈ আৰাধনা কৰিম?”
Verse 6
येन वेद्मि परं तेषां देवो नारायणः प्रभुः । एवं संचिन्त्य दध्यौ स तं देवं परमेश्वरम् ॥ ६६.६ ॥
“যাৰ দ্বাৰা মই তেওঁলোক সকলোৰে পৰম তত্ত্ব জানো, সেই প্ৰভু দেৱ নাৰায়ণ”— এনেদৰে চিন্তা কৰি সি সেই পৰমেশ্বৰ দেৱৰ ধ্যান কৰিলে।
Verse 7
दिव्यं वर्षसहस्रं तु साग्रं ब्रह्मसुतस्तदा । ध्यायतस्तस्य देवोऽसौ परितोषं जगाम ह ॥ ६६.७ ॥
তেতিয়া ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰে সম্পূৰ্ণ এক হাজাৰ দিব্য বছৰ ধ্যান কৰিলে; আৰু সেই দেৱতা তাৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হ’ল।
Verse 8
उवाच च प्रसन्नात्मा प्रत्यक्षत्वं गतः प्रभुः । वरं ब्रह्मसुत ब्रूहि किं ते दद्मि महामुने ॥ ६६.८ ॥
প্ৰসন্নচিত্তে প্ৰত্যক্ষ হৈ প্ৰভুৱে ক’লে— “হে ব্ৰহ্মপুত্ৰ, বৰ কোৱা। হে মহামুনি, মই তোমাক কি দিম?”
Verse 9
नारद उवाच । सहस्रमेकं वर्षाणां ध्यातस्त्वं भुवनेश्वर । त्वत्प्राप्तिर्येन तद् ब्रूहि यदि तुष्टोऽसि मेऽच्युत ॥ ६६.९ ॥
নাৰদে ক’লে—হে ভুবনেশ্বৰ! হাজাৰ এক বছৰ ধৰি তোমাৰ ধ্যান কৰা হৈছে। হে অচ্যুত! তুমি যদি মোৰ ওপৰত সন্তুষ্ট হওঁ, তেন্তে কোন উপায়ে তোমাক লাভ কৰিব পাৰি কোৱা।
Verse 10
देवदेव उवाच । पौरुषं सूक्तमास्थाय ये यजन्ति द्विजास्तु माम् । संहितामाद्यमास्थाय ते मां प्राप्स्यन्ति नारद ॥ ६६.१० ॥
দেৱদেৱে ক’লে—যিসকল দ্বিজে পুৰুষসূক্তৰ আশ্ৰয় লৈ মোৰ যজন কৰে আৰু আদ্য সংহিতাৰ আশ্ৰয় গ্ৰহণ কৰে, হে নাৰদ, তেওঁলোকে মোক লাভ কৰিব।
Verse 11
अलाभे वेदशास्त्राणां पाञ्चरात्रोदितेन ह । मार्गेण मां प्रपश्यन्ते ते मां प्राप्स्यन्ति मानवाः ॥ ६६.११ ॥
বেদশাস্ত্ৰ নাপোৱা গেলে, পাঞ্চৰাত্ৰত কোৱা পথেদি যিসকল মানুহে মোক অন্বেষণ কৰি দৰ্শন কৰে, তেওঁলোকে নিশ্চয়েই মোক লাভ কৰিব।
Verse 12
ब्राह्मणक्षत्रियविशां पाञ्चरात्रं विधीयते । शूद्रादीनां न तच्छ्रोत्रपदवीमुपयास्यति ॥ ६६.१२ ॥
পাঞ্চৰাত্ৰ বিধান ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয় আৰু বৈশ্যৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত; শূদ্ৰ আদি লোকৰ বাবে ই শ্ৰুতি-পরম্পৰাৰ অধিকাৰ-পদবীলৈ নাযায়।
Verse 13
एवं मयोक्तं विप्रेन्द्र पुराकल्पे पुरातनम् । पञ्चरात्रं सहस्राणां यदि कश्चिद् ग्रहीष्यति ॥ ६६.१३ ॥
হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ! এইদৰে পূৰ্ব কল্পত মই এই প্ৰাচীন উপদেশ কৈছিলোঁ; হাজাৰজনৰ মাজত যদি কোনোবাই পাঞ্চৰাত্ৰ গ্ৰহণ কৰে…
Verse 14
कर्मक्षये च मां कश्चिद् यदि भक्तो भविष्यति । तस्य चेदं पञ्चरात्रं नित्यं हृदि वसिष्यति ॥ ६६.१४ ॥
কৰ্মক্ষয় হ’লে যদি কোনোবাই মোৰ ভক্ত হয়, তেন্তে তাৰ হৃদয়ত এই পাঞ্চৰাত্ৰ নিত্যকাল বাস কৰিব।
Verse 15
इतरे राजसैर्भावैस्तामसैश्च समावृताः । भविष्यन्ति द्विजश्रेष्ठ मच्छासनपराङ्मुखाः ॥ ६६.१५ ॥
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ! আনসকল ৰজস আৰু তমস ভাবৰে আৱৃত হৈ মোৰ শাসনৰ পৰা বিমুখ হ’ব।
Verse 16
कृतं त्रेता द्वापरं च युगानि त्रीणि नारद । सत्त्वस्थां मां समेष्यन्ति कलौ रजस्तमोऽधिकाः ॥ ६६.१६ ॥
হে নাৰদ! কৃত, ত্ৰেতা আৰু দ্বাপৰ—এই তিন যুগত সত্ত্বস্থ লোকসকলে মোক লাভ কৰে; কিন্তু কলিত ৰজস-তমস অধিক।
Verse 17
अन्यच्च ते वरं दद्मि शृणु नारद साम्प्रतम् । यदिदं पाञ्चरात्रं मे शास्त्रं परमदुर्लभम् । तद्भवान् वेत्स्यते सर्वं मत्प्रसादान्न संशयः ॥ ६६.१७ ॥
মই তোমাক আৰু এটা বৰ দিছোঁ—এতিয়া শুনা, হে নাৰদ। মোৰ এই পাঞ্চৰাত্ৰ শাস্ত্ৰ পৰম দুৰ্লভ; মোৰ প্ৰসাদে তুমি ইয়াৰ সকলো জানিবা—সন্দেহ নাই।
Verse 18
वेदेन पाञ्चरात्रेण भक्त्या यज्ञेन च द्विज । प्राप्योऽहं नान्यथा वत्स वर्षकोट्यायुतैरपि ॥ ६६.१८ ॥
হে দ্বিজ! বেদ, পাঞ্চৰাত্ৰ, ভক্তি আৰু যজ্ঞৰ দ্বাৰাই মই প্ৰাপ্য; অন্যথা নহয়, বৎস—কোটি কোটি বছৰতেও নহয়।
Verse 19
एवमुक्त्वा स भगवान्नारदं परमेश्वरः । जगामादर्शनं सद्यो नारदोऽपि ययौ दिवम् ॥ ६६.१९ ॥
এইদৰে কৈ সেই ভগৱান পৰমেশ্বৰ তৎক্ষণাৎ দৃষ্টিৰ অগোচৰলৈ অন্তৰ্হিত হ’ল; নাৰদো স্বৰ্গলোকলৈ গ’ল।
Frequently Asked Questions
The chapter presents a soteriological instruction: attainment of Nārāyaṇa is described as dependent on disciplined devotion expressed through sanctioned ritual-knowledge—specifically worship aligned with the Pauruṣa Sūkta and the Pañcarātra—rather than on mere longevity of practice. It also frames ethical psychology historically via yugas, associating earlier ages with sattva-oriented receptivity and Kali with heightened rajas-tamas and diminished adherence to the Lord’s injunctions.
No lunar tithis, months, or seasonal observances are specified. The principal chronological marker is a duration of practice: Nārada’s meditation is said to last “a thousand divine years” (divyaṃ varṣa-sahasram), and the text also uses broad yuga markers (Kṛta, Tretā, Dvāpara, Kali) to contextualize ritual disposition and access.
Direct environmental prescriptions are not articulated in this adhyāya. However, within the Varāha–Pṛthivī macro-frame, the chapter can be read as indirectly supporting ‘terrestrial balance’ by emphasizing dharma-maintaining disciplines (yajña, bhakti, regulated ritual knowledge) and by portraying moral-psychological decline across yugas as a destabilizing factor for orderly life on earth, a recurrent Purāṇic premise for sustaining social and ecological continuity.
The narrative references the sages Nārada and Agastya and the interlocutor Bhadrāśva, alongside the divine figure Janārdana/Nārāyaṇa. It also invokes cultural-ritual categories rather than dynastic lineages: dvija participation, varṇa-based eligibility (brāhmaṇa, kṣatriya, viś), and a restriction claim regarding śūdra access to the ‘śrotra-path’ (Vedic hearing/tradition) in relation to Pañcarātra.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.