Adhyaya 89

Verse 1

संजय कहते हैं--राजन्‌! तदनन्तर आपकी कुमन्त्रणाके फलस्वरूप जब वहाँ शंख और भेरियोंकी गम्भीर ध्वनि होने लगी, उस समय वहाँ श्वेत घोड़ोंवाले दोनों नरश्रेष्ठ वैकर्तन कर्ण और अर्जुन युद्धके लिये एक-दूसरेकी ओर बढ़े

Wika ni Sanjaya: O Hari! Pagkaraan niyon—bunga ng maling payo mo—nang umalingawngaw sa larangan ang malalim na tunog ng mga kabibe at mga tambol na pangdigma, ang dalawang pinakadakila sa mga tao, sina Vaikartana Karna at Arjuna, kapwa nakasakay sa mapuputing kabayo, ay sumulong patungo sa isa’t isa upang maglaban.

Verse 2

(आशीविषावग्निमिवापधूमं वैरं मुखाभ्यामभिनि:श्वसन्तौ । यशस्विनौ जज्वलतुर्मधे तदा घृतावसिक्ताविव हव्यवाहौ ।।) वे दोनों यशस्वी वीर उस समय दो विषधर सर्पोके समान लंबी साँस खींचकर मानो अपने मुखोंसे धूमरहित अग्निके सदृश वैरभाव प्रकट कर रहे थे। वे घीकी आहुतिसे प्रज्वलित हुई दो अग्नियोंकी भाँति युद्धभूमिमें देदीप्यमान होने लगे। यथा गजौ हैमवतोौ प्रभिन्नौ प्रवृद्धदन्ताविव वासितार्थ । तथा समाजम्मतुरुग्रवीर्यो धनंजयश्चाधिरथिक्ष वीरौ,जैसे मदकी धारा बहानेवाले हिमाचलप्रदेशके बड़े-बड़े दाँतोंवाले दो हाथी किसी हथिनीके लिये लड़ रहे हों, उसी प्रकार भयंकर पराक्रमी वीर अर्जुन और कर्ण युद्धके लिये एक-दूसरेके सामने आये

Wika ni Sanjaya: Nang sandaling iyon, ang dalawang bantog na mandirigma ay humihinga nang mahaba, gaya ng mga makamandag na ahas, na wari’y nagbubuga mula sa bibig ng apoy ng poot na walang usok. Sa gitna ng larangan, sila’y nagningas na parang dalawang apoy ng handog na pinasiklab ng pagbubuhos ng ghee. At gaya ng dalawang dambuhalang elepante sa lupain ng Himavat—malalaking pangil, umaagos ang likidong pagkasugapa—na nag-aagawan para sa isang inahing elepante, gayon din sina Arjuna at Karna, dalawang kakila-kilabot sa lakas, ay nagharap upang magdigma.

Verse 3

बलाहकेनेव महाबलाहको यदृच्छया वा गिरिणा यथा गिरि: । तथा धनुर्ज्यातलनेमिनिस्वनै: समीयतुस्ताविषुवर्षवर्षिणौ,जैसे महान्‌ मेघ किसी दूसरे मेघके साथ अथवा दैवेच्छासे एक पर्वत दूसरे पर्वतके साथ टक्कर लेनेके लिये उद्यत हो, उसी प्रकार धनुषकी प्रत्यंचा, हथेली तथा रथके पहियोंकी गम्भीर ध्वनिके साथ बाणोंकी वर्षा करते हुए वे दोनों वीर एक-दूसरेके सामने आये

Wika ni Sanjaya: Gaya ng makapangyarihang ulap na sumasalubong sa kapwa ulap, o gaya ng isang bundok na sa ikot ng tadhana’y sumasalpok sa isa pang bundok, gayon ang dalawang bayani—nagpapabuhos ng ulang palaso—ay sumulong upang magharap, sa gitna ng malalalim na tunog ng pisi ng busog, ng paghampas ng palad, at ng ugong ng mga gulong ng karwahe.

Verse 4

प्रवृद्धशुद्रद्रमवीरुदोष धी प्रवृद्धनानाविधनिर्सरौकसौ । यथाचलौ वा चलितौ महाबलौ तथा महास्त्रैरितरेतरं हत:,जिनके शिखर, वृक्ष, लता-गुल्म और ओषधि सभी विशाल एवं बढ़े हुए हों तथा जो नाना प्रकारके बड़े-बड़े झरनोंके उद्गमस्थान हों, ऐसे दो पर्वतके समान वे महाबली कर्ण और अर्जुन आगे बढ़कर अपने महान्‌ अस्त्रोंद्वारा एक-दूसरेपर आघात करने लगे

Wika ni Sanjaya: Gaya ng dalawang makapangyarihang bundok—na ang mga tuktok, punò, baging, palumpong, at mga halamang-gamot ay pawang malalago at malalaki, at na pinagmumulan ng sari-saring malalaking talon—gayon sina Karna at Arjuna, kapwa napakalakas, ay sumulong at nagpasapol sa isa’t isa sa pamamagitan ng kanilang mga dakilang sandata.

Verse 5

स संनिपातस्तु तयोर्महान भूत्‌ सुरेशवैरोचनयोर्यथा पुरा । शरैविंनुन्नाड्शनियन्तृवाहयो: सुदुःसहो<न्यै: कठुशोणितोदक:,उन दोनोंका वह संग्राम वैसा ही महान्‌ था, जैसा कि पूर्वकालमें इन्द्र और बलिका युद्ध हुआ था। बाणोंके आघातसे उन दोनोंके शरीर, सारथि और घोड़े क्षत-विक्षत हो गये थे और वहाँ कटु रक्तरूपी जलका प्रवाह बह रहा था। वह युद्ध दूसरोंके लिये अत्यन्त दुःसह था

Wika ni Sanjaya: Ang sagupaan ng dalawang iyon ay naging napakadakila, gaya ng sinaunang digmaan ni Indra, panginoon ng mga diyos, laban kay Bali na anak ni Virocana. Sa hagupit ng mga palaso, ang kanilang mga katawan—pati ang mga tagapagmaneho at ang mga kabayo—ay napunit at nadurog, at doon ay umagos ang mapaklang batis ng dugo na parang tubig. Ang labang iyon ay di-matiis para sa sinumang iba, kahit masaksihan man lamang.

Verse 6

प्रभूतपद्मोत्पलमत्स्यकच्छपौ महाह्दौ पक्षिगणैरिवावृतौ । सुसंनिकृष्टावनिलोद्धतौ यथा तथा रथौ तौ ध्वजिनौ समीयतु:,जैसे प्रचुर पद्म, उत्पल, मत्स्य और कच्छपोंसे युक्त तथा पक्षिसमूहोंसे आवृत दो अत्यन्त निकटवर्ती विशाल सरोवर वायुसे संचालित हो परस्पर मिल जाये, उसी प्रकार ध्वजोंसे सुशोभित उनके वे दोनों रथ एक-दूसरेसे भिड़ गये थे

Sañjaya said: Like two vast lakes lying close together—abounding in lotuses and water-lilies, filled with fish and turtles, and covered as if by flocks of birds—when stirred by the wind they surge and meet, so too those two bannered chariots, splendid with their standards, were driven into one another in the press of battle. The image underscores how the clash of warriors, though propelled by human will, also moves with the irresistible momentum of forces set in motion by war and fate.

Verse 7

उभौ महेन्द्रस्य समानविक्रमा- वुभौ महेन्द्रप्रतिमौ महारथौ । महेन्द्रवज्प्रतिमै श्व॒ सायकै- महेन्द्रवृत्राविव सम्प्रजघ्नतु:,वे दोनों वीर इन्द्रके समान पराक्रमी और उन्हींके सदृश महारथी थे। इन्द्रके वज्रतुल्य बाणोंसे इन्द्र और वृत्रासुरके समान वे एक-दूसरेको चोट पहुँचाने लगे

Sañjaya said: Both warriors were equal in prowess to Mahendra (Indra), both great chariot-fighters resembling Indra himself. With arrows like Indra’s thunderbolt, they struck at one another, like Indra and Vṛtra locked in combat—each meeting the other’s might without yielding.

Verse 8

सनागप्त्त्यश्वरथे उभे बले विचित्रवर्माभरणाम्बरायुधे । चकम्पतुर्विस्मयनीयरूपे वियद्गताश्चार्जुनकर्णसंयुगे,विचित्र कवच, आभूषण, वस्त्र और आयुध धारण करनेवाली, हाथी, घोड़े, रथ और पैदलोंसहित उभय पक्षकी चतुरंगिणी सेनाएँ अर्जुन और कर्णके उस युद्धमें भयके कारण आश्चवर्यजनकरूपसे काँपने लगीं तथा आकाशवर्ती प्राणी भी भयसे थर्रा उठे

Sañjaya said: Both armies—complete with elephants, horses, chariots, and infantry—adorned with variegated armor, ornaments, garments, and weapons, began to tremble in astonishment and fear at the duel between Arjuna and Karṇa. Even beings moving in the sky were shaken, as the clash of those two heroes made the battlefield itself seem to quiver.

Verse 9

भुजा: सवस्त्राडगुलय: समुच्छिता: ससिंहनादैर्हषितैर्दिदृक्षुभि: । यदर्जुनो मत्त इव द्विपो द्विपं समभ्ययादाधिरथिं जिघांसया,जैसे मतवाला हाथी किसी हाथीपर आक्रमण करता है, उसी प्रकार अर्जुन जब कर्णके वधकी इच्छासे उसपर धावा करने लगे, उस समय दर्शकोंने आनन्दित हो सिंहनाद करते हुए अपने हाथ ऊपर उठा दिये और अंगुलियोंमें वस्त्र लेकर उन्हें हिलाना आरम्भ किया

Sañjaya said: When Arjuna, intent on killing Ādhiratha (Karna), charged at him like a maddened elephant rushing upon another elephant, the onlookers—eager to witness the clash—were thrilled. With lion-like shouts they raised their arms aloft and began waving cloths held in their fingers, exulting at the impending encounter.

Verse 10

(ततः कुरूणामथ सोमकानां शब्दो महान्‌ प्रादुरभूत्‌ समन्तात्‌ | यदार्जुनं सूतपुत्रो5पराह्ने महाहवे शैलमिवाम्बुदो<र्छत्‌ ।। तदैव चासीद्‌ रथयो: समागमो महारणे शोणितमांसकर्दमे ।।) जब महासमरमें अपराह्नके समय पर्वतपर जानेवाले मेघके समान सूतपुत्र कर्णने अर्जुनपर आक्रमण किया, उस समय कौरवों और सोमकोंका महान्‌ कोलाहल सब ओर प्रकट होने लगा। उसी समय उन दोनों रथोंका संघर्ष आरम्भ हुआ। उस महायुद्धमें रक्त और मांसकी कीच जम गयी थी। उदक्रोशन्‌ सोमकास्तत्र पार्थ पुर:सराशक्षार्जुन भिन्धि कर्णम्‌ । छिन्ध्यस्य मूर्धानमलं चिरेण श्रद्धां च राज्याद्‌ धृतराष्ट्रसूनो:,उस समय सोमकोंने आगे बढ़कर वहाँ कुन्तीकुमारसे पुकार-पुकारकर कहा--'अर्जुन! तुम कर्णको मार डालो। अब देर करनेकी आवश्यकता नहीं है। कर्णके मस्तक और दुर्योधनकी राज्य-प्राप्तिकी आशा दोनोंको एक साथ ही काट डालो”

Sañjaya said: Then, on every side, a great roar arose among the Kurus and the Somakas, when the charioteer’s son Karṇa, in the late afternoon of that mighty battle, rushed upon Arjuna like a rain-cloud surging toward a mountain. At that very moment the clash of the two chariots began in the great fight, in a field turned to mire with blood and flesh. There the Somakas, pressing forward, cried out to Pārtha again and again: “Arjuna, strike down Karṇa at once. Enough of delay—sever his head, and cut off, together with it, the son of Dhṛtarāṣṭra’s hope of gaining the kingdom.”

Verse 11

तथास्माकं बहवस्तत्र योधा: कर्ण तथा याहि याहीत्यवोचन्‌ । जहार्जुनं कर्ण शरै: सुती3्ष: पुनर्वनं यान्तु चिराय पार्था:,इसी प्रकार हमारे पक्षके बहुत-से योद्धा कर्णको प्रेरित करते हुए बोले--“कर्ण! आगे बढ़ो, आगे बढ़ो। अपने पैने बाणोंसे अर्जुनको मार डालो, जिससे कुन्तीके सभी पुत्र पुनः दीर्घकालके लिये वनमें चले जायेँ”

Sinabi ni Sañjaya: “Gayon nga, doon ay marami sa aming mga mandirigma ang humimok kay Karṇa, sumisigaw, ‘Karṇa, sumulong—sumulong!’ ‘Sa iyong mga palasong matalas na parang labaha, pabagsakin si Arjuna, upang ang mga anak ni Kuntī ay muling maitaboy sa gubat sa mahabang panahon.’”

Verse 12

ततः कर्ण: प्रथम तत्र पार्थ महेषुभिवर्दशभि: प्रत्यविध्यत्‌ । तं॑ चार्जुन: प्रत्यविद्धयच्छिताग्रै: कक्षान्तरे दशभि: सम्प्रहस्य

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Karṇa ang unang sumalakay sa sagupaan, at tinuhog si Pārtha (Arjuna) ng sampung makapangyarihang palaso. Si Arjuna nama’y tumawa sa pagganti at tinuhog siya ng sampung palasong matutulis ang dulo, ibinaon sa gawing kili-kili.

Verse 13

तदनन्तर वहाँ कर्णने पहले दस विशाल बाणोंद्वारा अर्जुनको बींध डाला, तब अर्जुनने भी हँसकर तीखी धारवाले दस बाणोंसे कर्णकी काँखमें प्रहार किया ।। परस्पर तौ विशिखेै: सुपुड्खै- स्ततक्षतु: सूतपुत्रोर्डर्जुनश्व । परस्परं तौ बिभिदुर्विमर्दे सुभीममभ्यापततुश्च हृष्टी,सूतपुत्र कर्ण और अर्जुन दोनों उस युद्धमें अत्यन्त हर्षमें भरकर सुन्दर पंखवाले बाणोंद्वारा एक-दूसरेको क्षत-विक्षत करने लगे। वे परस्पर क्षति पहुँचाते और भयानक आक्रमण करते थे

Pagkaraan, si Karṇa ang unang tumuhog kay Arjuna ng sampung dambuhalang palaso; si Arjuna nama’y ngumiti at tumugon, tinamaan si Karṇa sa kili-kili ng sampung palasong matalas ang talim. Sa mabangis na sagupaan, si Karṇa—anak ng tagapagmaneho ng karwahe—at si Arjuna, kapwa nag-aalab ang loob, ay paulit-ulit na nagsugatan sa isa’t isa sa pamamagitan ng magagandang palasong may balahibo; nagdudulot sila ng pinsala sa isa’t isa at sumusugod sa nakapangingilabot na pag-atake.

Verse 14

ततोअर्जुन: प्रासृजदुग्रधन्वा भुजावुभौ गाण्डिवं चानुमृज्य । नाराचनालीकवराहकर्णान्‌ क्षुरांस्तथा साउ्जलिकार्धथचन्द्रान्‌,तत्पश्चात्‌ भयंकर धनुषवाले अर्जुनने अपनी दोनों भुजाओं तथा गाण्डीव धनुषको पोंछकर नाराच, नालीक, वराहकर्ण, क्षुर, अंजलिक तथा अर्धचन्द्र आदि बाणोंका प्रहार आरम्भ किया

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Arjuna, ang mabagsik na mamamana, ay pinunasan ang dalawang bisig at ang kaniyang busog na Gāṇḍīva, at nagsimulang magpakawala ng nakapanghihilakbot na bugso ng mga palaso—nārāca, nālīka, varāhakarṇa, kṣura, añjalika, at mga palasong hugis kalahating buwan.

Verse 15

ते सर्वतः समकीर्यन्त राजन्‌ पार्थेषव: कर्णरथं विशन्त: । अवाडूमुखा: पक्षिगणा दिनान्ते विशन्ति केतार्थमिवाशु वृक्षम्‌,राजन! वे अर्जुनके बाण कर्णके रथमें घुसकर सब ओर बिखर जाते थे। ठीक उसी तरह, जैसे संध्याके समय पक्षियोंके झुंड बसेरा लेनेके लिये नीचे मुख किये शीघ्र ही किसी वृक्षपर जा बैठते हैं

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, ang mga palaso ni Pārtha (Arjuna) ay pumapasok sa karwahe ni Karṇa mula sa lahat ng panig, at nagkakalat at kumakapit sa paligid nito. Gaya ito ng mga kawan ng ibon sa dapithapon—nakayuko ang tuka—na mabilis na dumadapo sa isang puno upang maghanap ng pahingahan.

Verse 16

यानर्जुन: सभ्रुकुटीकटाक्षं कर्णाय राजन्नसृजज्जितारि: । तान्‌ सायकैग्र॑सते सूतपुत्र: क्षिप्तान्‌ क्षिप्तान्‌ पाण्डवस्याशु संघान्‌

Wika ni Sañjaya: O Hari, ang mga bugso ng palasong pinakawalan ni Arjuna—nakakunot ang noo at mabagsik ang titig—patungo kay Karṇa, manlulupig ng mga kaaway, ay mabilis na nilamon at winasak ni Karṇa, anak ng tagapagmaneho ng karwahe, sa pamamagitan ng sarili niyang mga palaso, paulit-ulit, sa tuwing ihahagis ng Pāṇḍava ang mga iyon nang kumpol-kumpol.

Verse 17

नरेश्वर! शत्रुविजयी अर्जुन भौंहें टेढ़ी करके कटाक्षपूर्वक देखते हुए कर्णपर जिन-जिन बाणोंका प्रहार करते थे, पाण्डुपुत्र अर्जुनके चलाये हुए उन सभी बाणसमूहोंको सूतपुत्र कर्ण शीघ्र ही नष्ट कर देता था ।। ततोअस्त्रमाग्नेयममित्रसा धनं मुमोच कर्णाय महेन्द्रसूनु: । भूम्यन्तरिक्षे च दिशो<र्कमार्ग प्रावृत्य देहो5स्य बभूव दीप्त:,तब इन्द्रकुमार अर्जुनने कर्णपर शत्रुनाशक आग्नेयास्त्रका प्रयोग किया। उस आगेनेयास्त्रका स्वरूप पृथ्वी, आकाश, दिशा तथा सूर्यके मार्गको व्याप्त करके वहाँ प्रज्वलित हो उठा

Wika ni Sañjaya: O Hari, si Arjuna—manlulupig ng kaaway—na nakakunot ang noo at may matalim na sulyap, ay patuloy na humahampas kay Karṇa ng mga bugso ng palaso; ngunit si Karṇa, anak ng tagapagmaneho ng karwahe, ay mabilis na winawasak ang bawat kumpol ng palasong pinakawalan ng anak ni Pāṇḍu. Pagkaraan, si Arjuna, anak ni Indra, ay nagpakawala laban kay Karṇa ng sandatang Agneya, ang sandata ng apoy na pumupuksa sa kaaway. Kumalat ito sa lupa at sa gitnang langit, tinakpan ang mga panig at maging ang landas ng araw, at ang nagliliyab nitong anyo ay sumiklab sa mabagsik na ningning.

Verse 18

योधाश्व सर्वे ज्वलिताम्बरा भूृशं प्रदुद्रवुस्तत्र विदग्धवस्त्रा: । शब्दश्न घोरोडतिबभूव तत्र यथा वने वेणुवनस्य दहुत:

Wika ni Sañjaya: Doon, ang lahat ng mandirigma at mga kabayo—naglalagablab ang kasuotan at sunog ang mga damit—ay nagsitakbo sa matinding pagkalito. Isang nakapanghihilakbot na ingay ang umalingawngaw, gaya ng ugong sa gubat kapag ang isang kawayanang gubat ay nasusunog.

Verse 19

इससे वहाँ समस्त योद्धाओंके वस्त्र जलने लगे। कपड़े जल जानेसे वे सब-के-सब वहाँसे भाग चले। जैसे जंगलके बीच बाँसके वनमें आग लगनेपर जोर-जोरसे चटकनेकी आवाज होती है, उसी प्रकार आगकी लपटमें झुलसते हुए सैनिकोंका अत्यन्त भयंकर आर्तनाद होने लगा ।। तद्‌ वीक्ष्य कर्णो ज्वलनास्त्रमुद्यतं स वारुणं तत्प्रशमार्थमाहवे । समुत्सूजन्‌ सूतसुतः प्रतापवान्‌ स तेन वल्लिं शमयाम्बभूव

Wika ni Sañjaya: Dahil dito, nagsimulang masunog ang kasuotan ng lahat ng mandirigma roon; nang masunog ang kanilang mga damit, silang lahat ay tumakas. Gaya ng malalakas na putok at lagitik sa gubat kapag nasusunog ang kawayanan, gayon din ang nakapanghihilakbot na daing ng mga kawal na tinutupok ng apoy. Nang makita ni Karṇa ang naglalagablab na sandata ng apoy na itinaas at pinakawalan, siya—ang magiting na anak ng tagapagmaneho ng karwahe—ay nagpakawala sa labanan ng sandatang Vāruṇa upang payapain iyon. Sa pamamagitan ng panlaban na sandata, napigil niya ang nagkakalat na apoy.

Verse 20

प्रतापी सूतपुत्र कर्णने उस आग्नेयास्त्रको उद्दीप्त हुआ देखकर रणक्षेत्रमें उसकी शान्तिके लिये वारुणास्त्रका प्रयोग किया और उसके द्वारा उस आगको बुझा दिया ।। बलाहकौघश्न दिशस्तरस्वी चकार सर्वास्तिमिरेण संवृता: । ततो धरित्रीधरतुल्यरोधस: समनततो वै परिवार्य वारिणा,फिर तो बड़े वेगसे मेघोंकी घटा घिर आयी और उसने सम्पूर्ण दिशाओंको अन्धकारसे आच्छादित कर दिया। दिशाओंका अन्तिम भाग काले पर्वतके समान दिखायी देने लगा। मेघोंकी घटाओंने वहाँका सारा प्रदेश जलसे आप्लावित कर दिया था

Wika ni Sañjaya: Nang makita ni Karṇa, ang makapangyarihang anak ng tagapagmaneho ng karwahe, ang naglalagablab na sandatang Agneya sa larangan, ginamit niya ang sandatang Varuṇa upang payapain iyon at sa gayon ay napawi ang apoy. Pagkaraan, sa matinding bugso, nagtipon ang mga kumpol ng ulap at binalot ng dilim ang lahat ng panig; ang mga abot-tanaw ay nagmistulang maiitim na bundok, at ang buong paligid ay binaha ng rumaragasang tubig.

Verse 21

उन मेघोंने वहाँ पूर्वोक्तरूपसे बढ़ी हुई अति प्रचण्ड आगको बड़े वेगसे बुझा दिया। फिर समस्त दिशाओं और आकाशकमें वे ही छा गये

Wika ni Sañjaya: Ang mga ulap na iyon ay mabilis na pumuksa sa napakabangis na apoy na sumiklab gaya ng naunang inilarawan. Pagkaraan, sila lamang ang lumaganap, tinakpan ang lahat ng dako at ang buong kalangitan.

Verse 22

तथा च सर्वास्तिमिरेण वै दिशो मेघैर्व॒ता न प्रदृश्येत किंचित्‌ । अथापोवाह्या भ्रसंघान्‌ समस्तान्‌ वायव्यास्त्रेणापतत: स कर्णात्‌,मेघोंसे घिरकर सारी दिशाएँ अन्धकाराच्छन्न हो गयीं; अतः कोई भी वस्तु दिखायी नहीं देती थी। तदनन्तर कर्णकी ओरसे आये हुए सम्पूर्ण मेघ-समूहोंको वायव्यास्त्रसे छिन्न-भिन्न करके शत्रुओंके लिये अजेय अर्जुनने गाण्डीव धनुष, उसकी प्रत्यंचा तथा बाणोंको अभिमन्त्रित करके अत्यन्त प्रभावशाली वच्ञास्त्रको प्रकट किया, जो देवराज इन्द्रका प्रिय अस्त्र है

Wika ni Sañjaya: Nang rumagasa ang mga pulutong ng ulap, nabalot ng dilim ang lahat ng dako kaya wala ni anuman ang makita. Pagdaka, ang buong pangkat ng mga ulap na nagmula kay Karṇa ay pinira-piraso ng Sandata ng Hangin (Vāyavya-astra), at naibalik ang tanaw sa larangan ng digmaan.

Verse 23

ततोअप्यस्त्रं दयितं देवराज्ञ: प्रादुश्षक्रे वज्मतिप्रभावम्‌ । गाण्डीवं ज्यां विशिखांश्चानुमन्त्रय धनंजय: शत्रुभिरप्रधृष्य:,मेघोंसे घिरकर सारी दिशाएँ अन्धकाराच्छन्न हो गयीं; अतः कोई भी वस्तु दिखायी नहीं देती थी। तदनन्तर कर्णकी ओरसे आये हुए सम्पूर्ण मेघ-समूहोंको वायव्यास्त्रसे छिन्न-भिन्न करके शत्रुओंके लिये अजेय अर्जुनने गाण्डीव धनुष, उसकी प्रत्यंचा तथा बाणोंको अभिमन्त्रित करके अत्यन्त प्रभावशाली वच्ञास्त्रको प्रकट किया, जो देवराज इन्द्रका प्रिय अस्त्र है

Wika ni Sañjaya: Gayunman, si Dhanañjaya—na di mapasuko ng mga kaaway—ay tumawag sa minamahal na sandata ng Hari ng mga diyos, isang banal na punglo na may lakas na tila kulog at kidlat. Matapos basbasan sa mga mantra ang busog na Gāṇḍīva, ang pisi nito, at ang kanyang mga palaso, inihayag niya ang makapangyarihang sandatang iyon, na mahal ni Indra.

Verse 24

तत: क्षुरप्राञ्जलिकार्धचन्द्रा नालीकनाराचवराहकर्णा: । गाण्डीवत: प्रादुरासन्‌ सुतीक्ष्णा: सहस्रशो वज़्ञसमानवेगा:,उस गाण्डीव धनुषसे क्षुरप्र, अंजलिक, अर्धचन्द्र, नालीक, नाराच और वराहकर्ण आदि तीखे अस्त्र हजारोंकी संख्यामें छूटने लगे। वे सभी अस्त्र वज्धके समान वेगशाली थे

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, mula sa busog na Gāṇḍīva ay sumambulat—sa libu-libo—ang mga palasong matatalim na tila labaha: kṣura, prāñjalika, mga punglong kalahating-buwan (ardhacandra), nālīka at nārāca, at ang uri na varāhakarṇa. Lahat ay matalas at humahagibis na parang kulog ni Indra.

Verse 25

ते कर्णमासाद्य महाप्रभावा: सुतेजना गार्ध्रपत्रा: सुवेगा: । गात्रेषु सर्वेषु हयेषु चापि शरासने युगचक्रे ध्वजे च,वे महाप्रभावशाली गीधके पंखोंसे युक्त, तेज धारवाले और अतिशय वेगवान्‌ अस्त्र कर्णके पास पहुँचकर उसके समस्त अंगोंमें, घोड़ोंपर, धनुषमें तथा रथके जूओं, पहियों और ध्वजोंमें जा लगे

Wika ni Sañjaya: Ang mga palasong iyon—makapangyarihan ang bisa, matalas ang talim, may balahibo ng buwitre, at ubod ng bilis—ay umabot kay Karṇa at tumama sa lahat ng dako: sa kanyang mga sangkap, sa kanyang mga kabayo, at maging sa kanyang busog; at bumaon din sa pingga, sa mga gulong, at sa watawat ng kanyang karwahe.

Verse 26

निर्भिद्य तूर्ण विविशु: सुतीक्षणा- स्ताक्ष्यत्रस्ता भूमिमिवोरगास्ते । शराचिताड़ो रुधिरारद्रगात्र: कर्णस्तदा रोषविवृत्तनेत्र:

Sinabi ni Sañjaya: Pagkatapos tumagos, ang mga palasong matalas na parang labaha ay mabilis na pumasok sa kanya—gaya ng mga ahas na takót kay Garuḍa, dumudulas at naglalaho sa loob ng lupa. Noon ay nakatindig si Karṇa, ang katawan ay punô ng mga palaso, ang mga bisig at binti ay basâ sa dugo, at ang mga mata’y nakadilat sa poot.

Verse 27

जैसे गरुड़से डरे हुए सर्प धरती छेदकर उसके भीतर घुस जाते हैं, उसी प्रकार वे तीखे अस्त्र उपर्युक्त वस्तुओंको विदीर्ण कर शीघ्र ही उनके भीतर धँस गये। कर्णके सारे अंग बाणोंसे भर गये। सम्पूर्ण शरीर रक्तसे नहा उठा। इससे उसके नेत्र उस समय क्रोधसे घूमने लगे ।। दृढ्ज्यमानाम्य समुद्रघोषं प्रादुश्षक्रे भार्गवास्त्रं महात्मा । महेन्द्रशस्त्राभिमुखान्‌ विमुक्तां- श्छित्त्वा कर्ण: पाण्डवस्येषुसंघान्‌,उस महामनस्वी वीरने अपने धनुषको जिसकी प्रत्यंचा सुदृढ़ थी, झुकाकर समुद्रके समान गम्भीर गर्जना करनेवाले भार्गवास्त्रको प्रकट किया और अर्जुनके महेन्द्रास्त्रसे प्रकट हुए बाणसमूहोंके टुकड़े-टुकड़े करके अपने अस्त्रसे उनके अस्त्रको दबाकर युद्धस्थलमें रथों, हाथियों और पैदलसैनिकोंका संहार कर डाला। अमर्षशील कर्ण उस महासमरमें भार्गवास्त्रके प्रतापसे देवराज इन्द्रके समान पराक्रम प्रकट कर रहा था

Sinabi ni Sañjaya: Gaya ng mga ahas na takót kay Garuḍa, binibiyak ang lupa at naglalaho sa kailaliman, gayon din ang matutulis na sandatang iyon—pinunit ang mga panangga na nabanggit at mabilis na bumaon. Nabutas ng mga palaso ang mga bisig at binti ni Karṇa; ang buong katawan niya’y naligo sa dugo; at ang mga mata niya’y umikot sa poot. Pagkaraan, ang dakilang mandirigma, pinatibay ang busog na mahigpit ang pagkakakawit at umungal na kasinglalim ng dagat, ay naghayag ng Bhārgava-astra. Pinira-piraso niya ang mga ulang palaso na pinakawalan laban sa kanya mula sa Mahendra-astra ni Arjuna; sinupil niya ang mga sandata ng kaaway sa sarili niyang sandata, at sa larangan ay naghasik ng paglipol sa mga karwahe, elepante, at mga kawal na naglalakad. Sa malawak na sagupaan, ang di-matinag na Karṇa ay nagpakita ng lakas na tulad ni Indra sa bisa ng Bhārgava-astra.

Verse 28

तस्यास्त्रमस्त्रेण निहत्य सो5थ जघान संख्ये रथनागपत्तीन्‌ | अमृष्यमाणश्न महेन्द्रकर्मा महारणे भार्गवास्त्रप्रतापात्‌,उस महामनस्वी वीरने अपने धनुषको जिसकी प्रत्यंचा सुदृढ़ थी, झुकाकर समुद्रके समान गम्भीर गर्जना करनेवाले भार्गवास्त्रको प्रकट किया और अर्जुनके महेन्द्रास्त्रसे प्रकट हुए बाणसमूहोंके टुकड़े-टुकड़े करके अपने अस्त्रसे उनके अस्त्रको दबाकर युद्धस्थलमें रथों, हाथियों और पैदलसैनिकोंका संहार कर डाला। अमर्षशील कर्ण उस महासमरमें भार्गवास्त्रके प्रतापसे देवराज इन्द्रके समान पराक्रम प्रकट कर रहा था

Sinabi ni Sañjaya: Matapos pabagsakin ang sandata ng kalaban sa sarili niyang sandata, sa gitna ng labanan ay sinimulan niyang pabagsakin ang mga mandirigmang nasa karwahe, ang mga elepante, at ang mga kawal na naglalakad. Hindi matiis ang pagtutol at pinasisiklab ng poot, si Karṇa—pinalalakas ng Bhārgava-astra—ay nagpakita ng mga gawang tulad ni Indra sa dakilang sagupaan.

Verse 29

पज्चालानां प्रवरांश्षापि योधान्‌ क्रोधाविष्ट: सूतपुत्रस्तरस्वी । बाणैरविव्याधाहवे सुप्रमुक्ति: शिलाशितै रुक्मपुड्खै: प्रसहा,क्रोधमें भरे हुए वेगशाली सूतपुत्र कर्णने अच्छी तरह छोड़े गये और शिलापर तेज किये हुए सुवर्णमय पंखवाले बाणोंद्वारा युद्धस्थलमें हठपूर्वक मुख्य-मुख्य पांचालयोद्धाओंको घायल कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Sinaklot ng poot, ang mabilis at makapangyarihang Karṇa—ang anak ng tagapagmaneho ng karwahe—ay marahas na tumusok sa mga pangunahing mandirigma ng Pāñcāla sa larangan, sa pamamagitan ng mga palasong mahusay ang pagkakawala, ang dulo’y hinasa sa bato at ang balahibo’y kumikislap na ginto.

Verse 30

तत्पञ्चाला: सोमकाश्चापि राजन्‌ कर्णेनाजौ पीड्यमाना: शरौचै: । क्रोधाविष्टा विव्यधुस्तं समन्तात्‌ तीक्षणैर्बाणै: सूतपुत्र॑ं समेता:

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, ang mga Pāñcāla at ang mga Somaka, na labis na napipiga sa labanan ng mga ulang palaso ni Karṇa, ay sinaklot ng galit. Nagtipon sila at mula sa lahat ng panig ay tinamaan ang anak ng tagapagmaneho ng karwahe ng matutulis na palaso.

Verse 31

राजन! समरांगणमें कर्णके बाणसमूहोंसे पीड़ित होते हुए पांचाल और सोमक योद्धा भी क्रोधपूर्वक एकत्र हो अपने पैने बाणोंसे सूतपुत्र कर्णको बींधने लगे ।। तान्‌ सूतपुत्रो निजघान बाणै: पज्चालानां रथनागाश्चसंघान्‌ | अभ्यर्दयद्‌ बाणगणै: प्रसहा विद्ध्वा हर्षात्‌ सड़रे सूतपुत्र:,किंतु उस रणक्षेत्रमें सूतपुत्र कर्णने बाणसमूहोंद्वारा हर्ष और उत्साहके साथ पांचालोंके रथियों, हाथीसवारों और घुड़सवारोंको घायल करके बड़ी पीड़ा दी और उन्हें बाणोंसे मार डाला

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, bagaman pinahihirapan sa larangan ng digmaan ng mga ulang-palaso ni Karṇa, ang mga mandirigmang Pāñcāla at Somaka, nag-aalab sa galit, ay nagtipon at sinimulang butasin si Karṇa—ang anak ng sūta—sa kanilang matutulis na palaso. Ngunit gumanti si Karṇa: sa siksik na buhos ng mga palaso, marahas niyang pinahirapan at pinigil ang mga pangkat ng Pāñcāla—mga mandirigmang karwahe, mga sakay ng elepante, at mga kabalyero. Sa gitna ng banggaan ng digmaan, taglay ang masiglang pag-uumalab ng tapang, ang sūtaputra ay nagdulot ng matinding sakit at pumatay ng marami sa pamamagitan ng kanyang mga palaso.”

Verse 32

ते भिन्नदेहा व्यसवो निपेतु: कर्णेषुभिर्भूमितले स्वनन्त: । क्रुद्धेन सिंहेन यथेभयूथा महावने भीमबलेन तद्वत्‌

Sinabi ni Sañjaya: Nabasag ang kanilang mga katawan at nawala ang hininga ng buhay; bumagsak sila sa lupa, at kumalansing ang kanilang mga palamuting tainga sa pagdampi sa daigdig—gaya ng mga kawan ng elepante sa malawak na gubat na pinabubuwal ng isang leon na nagngangalit at may kakila-kilabot na lakas.

Verse 33

कर्णके बाणोंसे उनके शरीरोंके टुकड़े-टुकड़े हो गये और वे प्राणशून्य होकर कराहते हुए पृथ्वीपर गिर पड़े। जैसे विशाल वनमें भयानक बलशाली और क्रोधमें भरे हुए सिंहसे विदीर्ण किये गये हाथियोंके झुंड धराशायी हो जाते हैं, वैसी ही दशा उन पांचालयोद्धाओंकी भी हुई ।। पज्चालानां प्रवरान्‌ संनिहत्य प्रसह्य योधानखिलानदीन: । ततः स राजन्‌ विरराज कर्णो यथाम्बरे भास्कर उग्ररश्मि:,राजन! पांचालोंके समस्त श्रेष्ठ योद्धाओंका बलपूर्वक वध करके उदार वीर कर्ण आकाशकमें प्रचण्ड किरणोंवाले सूर्यके समान प्रकाशित होने लगा

Sinabi ni Sañjaya: “Tinamaan ng mga palaso ni Karṇa, nagkapira-piraso ang kanilang mga katawan; wala nang buhay, daing nang daing, bumagsak sila sa lupa. Gaya sa malawak na gubat, ang isang nakapangingilabot at makapangyarihang leon, punô ng poot, ay pumupunit sa kawan ng mga elepante hanggang sila’y mabuwal—gayon din ang sinapit ng mga mandirigmang Pāñcāla. Matapos patayin sa lakas ang lahat ng pangunahing mandirigma ng Pāñcāla, ang di-natitinag na Karṇa ay nagningning, O Hari, na parang araw sa langit na may mababangis na sinag.”

Verse 34

कर्णस्य मत्वा तु जयं त्वदीया: परां मुदं सिंहनादांश्व चक्कुः । सर्वे हामन्यन्त भूशाहतौ च कर्णेन कृष्णाविति कौरवेन्द्र,उस समय आपके सैनिक कर्णकी विजय समझकर बड़े प्रसन्न हुए और सिंहनाद करने लगे। कौरवेन्द्र! उन सबने यही समझा कि कर्णने श्रीकृष्ण और अर्जुनको बहुत घायल कर दिया है

Sinabi ni Sañjaya: “Sa paniniwalang nagwagi na si Karṇa, napuno ng sukdulang galak ang iyong mga mandirigma at nagtaas ng sigaw na tila ungol ng leon. O panginoon ng mga Kuru, inakala nilang lahat na malubhang nasugatan ni Karṇa sina Kṛṣṇa at Arjuna.”

Verse 35

तत्‌ तादृशं प्रेक्ष्य महारथस्य कर्णस्य वीर्य च परैरसहाम्‌ । दृष्टवा च कर्णेन धनंजयस्य तथा5डजिमध्ये निहतं तदस्त्रम्‌,महारथी कर्णका वह शत्रुओंके लिये असहा वैसा पराक्रम दृष्टिपथमें लाकर तथा रणभूमिमें कर्णद्वारा अर्जुनके उस अस्त्रको नष्ट हुआ देखकर अमर्षशील वायुपुत्र भीमसेन हाथ-से-हाथ मलने लगे। उनके नेत्र क्रोधसे प्रज्वलित हो उठे। हृदयमें अमर्ष और क्रोधका प्रादुर्भाव हो गया; अतः वे सत्यप्रतिज्ञ अर्जुनसे इस प्रकार बोले--

Sinabi ni Sañjaya: “Nang makita ang gayong kagitingan ng dakilang mandirigmang karwahe na si Karṇa—isang lakas na di-matiis ng mga kaaway—at nang makita rin na sa gitna ng labanan ay napawalang-bisa ni Karṇa ang sandata ni Dhanañjaya (Arjuna), si Bhīmasena, ang anak ni Vāyu, ay hindi nakatiis at nagngitngit. Nag-alab sa poot ang kanyang mga mata; umapaw sa dibdib ang hinanakit at galit, kaya’t nagsalita siya nang ganito kay Arjuna, ang matatag na tumutupad sa kanyang panata.”

Verse 36

ततस्त्वमर्षी क्रोधसंदीप्तनेत्रो वातात्मज: पाणिना पाणिमार्च्छत्‌ । भीमोअब्रवीदर्जुनं सत्यसंध- ममर्षितो नि:श्वसज्जातमन्यु:,महारथी कर्णका वह शत्रुओंके लिये असहा वैसा पराक्रम दृष्टिपथमें लाकर तथा रणभूमिमें कर्णद्वारा अर्जुनके उस अस्त्रको नष्ट हुआ देखकर अमर्षशील वायुपुत्र भीमसेन हाथ-से-हाथ मलने लगे। उनके नेत्र क्रोधसे प्रज्वलित हो उठे। हृदयमें अमर्ष और क्रोधका प्रादुर्भाव हो गया; अतः वे सत्यप्रतिज्ञ अर्जुनसे इस प्रकार बोले--

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, si Bhīma, anak ni Vāyu—hindi makatiis sa pang-iinsulto—na nagliliyab sa galit ang mga mata, ay nagkiskisan ng mga palad. Nagngangalit sa poot at humihingal habang sumisiklab ang galit sa loob, hinarap niya si Arjuna, ang matatag na tagapag-ingat ng panata. Ipinapakita ng sandaling ito ang bigat ng etika sa digmaan: kapag napipigil ang giting ng kasama at napapaurong ang sariling panig, dapat bantayan ang makatarungang paninindigan upang hindi gumuho tungo sa galit na walang pagpipigil.

Verse 37

कथं नु पापोदयमपेतध धर्म: सूतात्मज: समरेउद्य प्रसहा । पज्चालानां योधमुख्याननेकान्‌ निजघ्निवांस्तव जिष्णो समक्षम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Paano nangyari na ang anak ng tagapagmaneho ng karwahe—na pinaghaharian ng kasalanan at lumihis sa dharma—ay ngayong araw sa labanan, sa walang habas na lakas, nakapatay ng maraming pangunahing mandirigma ng Pāñcāla sa harap mismo ni Jiṣṇu (Arjuna), ang katunggali ng iyong anak?” Ipinakikita ng tagpong ito ang malagim na pagbabaligtad ng moralidad sa digmaan: ang giting at poot ay tila nagwawagi kahit natatabunan ang katuwiran.

Verse 38

“विजयी अर्जुन आज समरांगणमें धर्मसे दूर रहनेवाले इस पापी सूतपुत्र कर्णने तुम्हारी आँखोंके सामने अनेक प्रमुख पांचालयोद्धाओंका वध कैसे कर डाला? ।। पूर्व देवेरजितं कालकेयै: साक्षात्‌ स्थाणोर्बाहुसंस्पर्शमेत्य । कथं नु त्वां सूतपुत्र: किरीटि- न्नथेषुभिर्दशभि: प्रागविद्धयत्‌,“किरीटधारी अर्जुन! तुम्हें तो पूर्वकालमें देवता भी नहीं जीत सके थे। कालकेय दानव भी नहीं परास्त कर सके थे। तुम साक्षात्‌ भगवान्‌ शंकरकी भुजाओंसे टक्कर ले चुके हो तो भी इस सूतपुत्रने तुम्हें पहले ही दस बाण मारकर कैसे बींध डाला?

Sinabi ni Sañjaya: “Arjuna, ang laging nagwawagi, paano nangyari na ngayong araw sa larangan ng digmaan, si Karṇa na makasalanan—anak ng tagapagmaneho ng karwahe, at malayo sa dharma—ay nakapatay sa harap mismo ng iyong mga mata ng maraming pangunahing mandirigma ng Pāñcāla? Noon pa man, hindi ka nagapi kahit ng mga diyos; ni ang mga Kālakeya na demonyo ay hindi nakapagpabagsak sa iyo. Nakadaupang-palad mo pa ang mga bisig ni Sthāṇu (Śiva) mismo. Kung gayon, paano ka nagawang butasin ng anak-sūta na ito, O may suot na diyadema, sa unang salpok ng sampung palaso?”

Verse 39

त्वया क्षिप्तांश्षाग्रसद्‌ बाणसंघा- नाश्चर्यमेतत्‌ प्रतिभाति मेडद्य । कृष्णापरिक्लेशमनुस्मर त्वं यथाब्रवीत्‌ षण्ढतिलान्‌ सम वाच:,“तुम्हारे चलाये हुए बाणसमूहोंको इसने नष्ट कर दिया, यह तो आज मुझे बड़े आश्चर्यकी बात जान पड़ती है। सव्यसाची अर्जुन! कौरव-सभामें द्रौपदीको दिये गये उन क्लेशोंको तो याद करो। इस पापबुद्धि दुरात्मा सूतपुत्रने जो निर्भय होकर हमलोगोंको थोथे तिलोंके समान नपुंसक बताया था और बहुत-सी अत्यन्त तीखी एवं रूखी बातें सुनायी थीं, उन सबको यहाँ याद करके तुम पापी कर्णको शीघ्र ही युद्धमें मार डालो

Sinabi ni Sañjaya: “Na winasak niya ang siksik na ulang ng mga palasong pinakawalan mo—ito’y tunay na kagila-gilalas sa akin ngayon. Alalahanin mo, O Savyasācin Arjuna, ang mga pagdurusang ipinataw kay Kṛṣṇā (Draupadī) sa kapulungan ng mga Kaurava. Alalahanin kung paanong ang anak-sūta na ito, masama ang isip at pusong baluktot, ay walang takot tayong tinawag na ‘walang-lakas na parang hungkag na butil ng linga,’ at nagbato ng maraming salitang matalim at mapanakit. Taglay ang lahat ng iyon sa isip, patayin mo agad sa digmaan ang makasalanang si Karṇa.”

Verse 40

रूक्षा: सुतीक्ष्णाश्न हि पापबुद्धिः सूतात्मजो<यं गतभीर्दुरात्मा । संस्मृत्य सर्व तदिहाद्य पापं जह्याशु कर्ण युधि सव्यसाचिन्‌,“तुम्हारे चलाये हुए बाणसमूहोंको इसने नष्ट कर दिया, यह तो आज मुझे बड़े आश्चर्यकी बात जान पड़ती है। सव्यसाची अर्जुन! कौरव-सभामें द्रौपदीको दिये गये उन क्लेशोंको तो याद करो। इस पापबुद्धि दुरात्मा सूतपुत्रने जो निर्भय होकर हमलोगोंको थोथे तिलोंके समान नपुंसक बताया था और बहुत-सी अत्यन्त तीखी एवं रूखी बातें सुनायी थीं, उन सबको यहाँ याद करके तुम पापी कर्णको शीघ्र ही युद्धमें मार डालो

Sinabi ni Sañjaya: “Ang anak ng tagapagmaneho ng karwaheng ito, masama ang layon at hamak ang pagkatao, ay nagsalita ng mga salitang magaspang at matalas na parang talim; at ngayo’y itinapon na ang takot at nakatayo sa harap mo. Alalahanin ngayon—dito at sa sandaling ito—ang lahat ng kasalanang iyon, lalo na ang mga paghamak na ipinataw kay Draupadī sa kapulungan ng mga Kaurava. Alalahanin kung paanong ang makasalanang si Karṇa ay buong tapang tayong nilibak, tinawag tayong ‘walang-lakas na parang hungkag na ipa ng linga,’ at nagbato ng maraming malulupit na insulto. Taglay ang lahat ng iyon sa isip, O Savyasācin, patayin mo agad si Karṇa sa digmaan.”

Verse 41

कस्मादुपेक्षां कुरुषे किरीटि- नुपेक्षितुं नायमिहाद्य काल: । यया धृत्या सर्वभूतान्यजैषी- ग्रांसं ददत्‌ खाण्डवे पावकाय

Sinabi ni Sañjaya: “O Kirīṭin (Arjuna), bakit ka nagpapakita ng pagwawalang-bahala? Hindi ito ang panahon upang maging walang-kibo ngayon. Sa mismong katatagang iyon na minsan mong ipinanaig sa lahat ng nilalang—noong sa gubat ng Khāṇḍava ay ibinigay mo sa Diyos ng Apoy ang kanyang bahagi—ngayon ang sandali upang kumilos na may gayunding di-natitinag na tapang.”

Verse 42

अथाब्रवीद्‌ वासुदेवो5पि पार्थ दृष्टवा रथेषून्‌ प्रतिहन्यमानान्‌,तदनन्तर वसुदेवनन्दन भगवान्‌ श्रीकृष्णने भी अर्जुनके रथसम्बन्धी बाणोंको कर्णके द्वारा नष्ट होते देख उनसे इस प्रकार कहा “किरीटधारी अर्जुन! यह क्या बात है? तुमने अबतक जितने बार प्रहार किये हैं, उन सबमें कर्णने तुम्हारे अस्त्रको अपने अस्त्रोंद्वारा नष्ट कर दिया है। वीर! आज तुमपर कैसा मोह छा रहा है? तुम सावधान क्‍यों नहीं होते? देखो, ये तुम्हारे शत्रु कौरव अत्यन्त हर्षमें भरकर सिंहनाद कर रहे हैं!

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, nagsalita rin si Vasudeva (Krishna) kay Pārtha (Arjuna). Nang makita niyang ang mga palasong tumatama sa karwahe ay paulit-ulit na napapabagsak, ang mapalad na si Krishna, anak ni Vasudeva, na nakikitang winawasak ni Karna ang mga palasong iniuukol ni Arjuna sa karwahe, ay nagsabi: “O Arjuna na may diyadema—ano ito? Sa bawat paglusob mo, tinatapatan at pinapawalang-bisa ni Karna ang iyong mga sandata sa pamamagitan ng kanya. O bayani, anong pagkalito ang dumapo sa iyo ngayon? Bakit hindi ka lubos na nagbabantay? Tingnan mo—ang mga Kaurava, mga kaaway mo, ay umuungal na parang mga leon sa labis na galak!”

Verse 43

अमीमृदत्‌ सर्वपातेडद्य कर्णो हास्त्रैरस्त्र किमिदं भो किरीटिन्‌ | स वीर कि मुहा[सि नावधत्से नदन्त्येते कुरव: सम्प्रहृष्टा:,तदनन्तर वसुदेवनन्दन भगवान्‌ श्रीकृष्णने भी अर्जुनके रथसम्बन्धी बाणोंको कर्णके द्वारा नष्ट होते देख उनसे इस प्रकार कहा “किरीटधारी अर्जुन! यह क्या बात है? तुमने अबतक जितने बार प्रहार किये हैं, उन सबमें कर्णने तुम्हारे अस्त्रको अपने अस्त्रोंद्वारा नष्ट कर दिया है। वीर! आज तुमपर कैसा मोह छा रहा है? तुम सावधान क्‍यों नहीं होते? देखो, ये तुम्हारे शत्रु कौरव अत्यन्त हर्षमें भरकर सिंहनाद कर रहे हैं!

Sinabi ni Sañjaya: “Ngayong araw, winasak ni Karna ang bawat bugso ng iyong mga palaso sa pamamagitan ng kanyang mga sandata. Ano ito, O Kirīṭin (Arjuna)? O bayani, anong pagkalito ang dumapo sa iyo at hindi ka nagbabantay? Tingnan mo—ang mga Kuru, mga kaaway mo, ay umuungal sa tagumpay, nag-uumapaw sa galak!”

Verse 44

कर्ण पुरस्कृत्य विदुर्हि सर्वे तवास्त्रमस्त्रैविनिपात्यमानम्‌ । यया धृत्या निहतं तामसास्त्र युगे युगे राक्षसाश्चापि घोरा:

Sinabi ni Sañjaya: “Alam na alam ng lahat na, kapag si Karna ang nasa unahan, ang iyong mga palaso ay pinapabagsak ng mga palasong panlaban. Sa gayunding katatagan, minsan nang winasak ang madilim at mapanlinlang na sandatang Tāmasa—at sa bawat yugto ng panahon, maging ang mga kakila-kilabot na Rākṣasa ay napasuko rin.”

Verse 45

अनेन चास्य क्षुरनेमिनाद्य संछिन्धि मूर्धानमरे: प्रसहा

Sinabi ni Sañjaya: “Sa sandatang ito na matalim na parang talim ng pang-ahit, putulin agad ang ulo ng kaaway—daigin siya at gawin ito nang walang pag-aatubili.”

Verse 46

किरातरूपी भगवान्‌ सुधृत्या त्वया महात्मा परितोषितो5भूत्‌

Wika ni Sañjaya: Sa iyong matatag na paninindigan at di-matitinag na pagtitiis, ang Mapalad na Panginoon—na nag-anyong Kirāta (mangangaso sa kabundukan)—ang dakilang kaluluwa, ay lubos na nalugod sa iyo. Ipinahihiwatig ng taludtod na ang pabor ng banal ay hindi nakukuha sa lakas lamang, kundi sa disiplinadong pagtitiis at sa di-nagbabagong layuning nakaayon sa dharma o tungkulin.

Verse 47

ततो महीं सागरमेखलां त्वं सपत्तनां ग्रामवर्ती समृद्धाम्‌

Pagkatapos, mapapasaiyo ang daigdig—na binibigkisan ng karagatan—masagana sa mga lungsod at nayon, at hitik sa kasaganaan, kahit may mga karibal pang nag-aangkin. Ipinapahiwatig nito ang huwaran ng pananagutang panghari: ang pamumuno’y hindi nasusukat sa pananakop lamang, kundi sa kakayahang panatilihing umuunlad ang kaharian sa gitna ng pinagtatalunang kapangyarihan.

Verse 48

प्रयच्छ राज्ञे निहतारिसंघां यशश्च पार्थातुलमाप्त॒हि त्वम्‌ । 'पार्थ! तत्पश्चात्‌ समुद्रसे घिरी हुई नगरों और गाँवोंसे युक्त तथा शत्रुसमुदायसे शून्य यह समृद्धिशालिनी पृथ्वी राजा युधिष्ठिरको दे दो और अनुपम यश प्राप्त करो” ।। स एवमुक्तो5तिबलो महात्मा चकार बुद्धिं हि वधाय सौते:,भीमसेन और श्रीकृष्णके इस प्रकार प्रेरणा देने और कहनेपर अत्यन्त बलशाली महात्मा अर्जुनने सूतपुत्रके वधका विचार किया। उन्होंने अपने स्वरूपका स्मरण करके सब बातोंपर दृष्टिपात किया और इस युद्धभूमिमें अपने आगमनके प्रयोजनको समझकर श्रीकृष्णसे इस प्रकार कहा--

Wika ni Sañjaya: “O Pārtha! Pagkatapos mong lipulin ang pulutong ng mga kaaway, ipagkaloob mo sa Haring Yudhiṣṭhira ang masaganang daigdig na ito—punô ng mga lungsod at nayon, napapagitnaan ng karagatan at kabundukan, at ngayo’y wala nang hukbong kaaway—at sa gayon ay kamtin mo ang di-mapapantayang karangalan.” Sa gayong pananalita, ang lubhang makapangyarihang si Arjuna, ang dakilang kaluluwa, ay nagpasya sa pagpatay sa anak ng Sūta (si Karna). Inalala niya ang tunay niyang panata, siniyasat ang buong kalagayan, naunawaan ang layon ng kanyang pagdating sa larangan ng digmaan, at saka nagsalita kay Kṛṣṇa nang ganito.

Verse 49

स चोदितो भीमजनार्दनाभ्यां स्मृत्वा तथा55त्मानमवेक्ष्य सर्वम्‌ । इहात्मनश्नलागमने विदित्वा प्रयोजन केशवमित्युवाच,भीमसेन और श्रीकृष्णके इस प्रकार प्रेरणा देने और कहनेपर अत्यन्त बलशाली महात्मा अर्जुनने सूतपुत्रके वधका विचार किया। उन्होंने अपने स्वरूपका स्मरण करके सब बातोंपर दृष्टिपात किया और इस युद्धभूमिमें अपने आगमनके प्रयोजनको समझकर श्रीकृष्णसे इस प्रकार कहा--

Wika ni Sañjaya: Sa gayong pag-uudyok nina Bhīma at Janārdana (Kṛṣṇa), ang makapangyarihang si Arjuna ay inalala ang tunay niyang panata at siniyasat ang kabuuang kalagayan. Nang maunawaan niya ang layon ng kanyang pagdating sa larangang ito—at na hindi siya nararapat umurong—kinausap niya si Keśava (Kṛṣṇa) nang naaayon.

Verse 50

प्रादुष्करोम्येष महास्त्रमुग्रं शिवाय लोकस्य वधाय सौते: । तन्मे5नुजानातु भवान्‌ सुराश्च ब्रह्मा भवो वेदविदश्न सर्वे,'प्रभो! मैं जगत्‌के कल्याण और सूतपुत्रके वधके लिये अब एक महान्‌ एवं भयंकर अस्त्र प्रकट कर रहा हूँ। इसके लिये आप, ब्रह्माजी, शंकरजी, समस्त देवता तथा सम्पूर्ण ब्रह्मवेत्ता मुझे आज्ञा दें!

Wika ni Sañjaya: “Ngayon ay ilalantad ko ang dakila at kakila-kilabot na sandatang ito—para sa kapakanan ng daigdig at para sa pagpatay sa anak ng Sūta (si Karna). Nawa’y ikaw, at si Brahmā, at si Bhava (Śiva), at ang lahat ng mga diyos, at ang lahat ng nakaaalam ng Veda, ay magbigay sa akin ng pahintulot.”

Verse 51

इत्युच्य देव॑ स तु सव्यसाची नमस्कृत्वा ब्रह्मणे सोडमितात्मा । तदुत्तमं ब्राह्ममसहामस्त्र प्रादुक्षक्रे मनसा यद्‌ विधेयम्‌,भगवान्‌ श्रीकृष्णसे ऐसा कहकर अमितात्मा सव्यसाची अर्जुनने ब्रह्माजीको नमस्कार करके जिसका मनसे ही प्रयोग किया जाता है, उस असहा एवं उत्तम ब्रह्मास्त्रको प्रकट किया

Sinabi ni Sañjaya: Pagkasabi nito, si Savyasācin Arjuna—ang mamamanang bihasa sa dalawang kamay, may di-masukat na diwa—ay yumukod at nagbigay-galang kay Brahmā. Pagkaraan, ipinamalas niya ang pinakadakila at di-mapipigil na sandata ni Brahmā, ang Brahmāstra, na ginagamit sa pamamagitan ng isip lamang. Ipinahihiwatig ng sandaling ito na kahit sa digmaan, ang pinakamabigat na kapangyarihan ay dapat tawagin nang may pagpipigil, paggalang, at panloob na disiplina—hindi sa bugso ng poot.

Verse 52

तदस्य हत्वा विरराज कर्णो मुक्त्वा शरान्‌ मेघ इवाम्बुधारा: । समीक्ष्य कर्णेन किरीटिनस्तु तथा55जिमध्ये निहतं तदस्त्रम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Matapos mapuksa ang (sandata/panukala) na iyon niya, nagningning si Karṇa, at nagpaulan ng mga palaso na parang ulap na bumubuhos ng makakapal na bugso ng ulan. Nang makita ng koronadong Arjuna na ang sarili niyang punglo ay winasak ni Karṇa sa gitna ng labanan, hinarap niya ang lakas at galing ni Karṇa. Ipinakikita ng tagpong ito na ang talino sa pakikidigma at matibay na loob ay kayang bumaligtad kahit sa mabibigat na estratehiya, habang ang mga mandirigma’y nananatiling nakagapos sa tungkuling pinili nila sa ilalim ng bigat ng digmaang magkakamag-anak.

Verse 53

ननु त्वाहुर्वेदितारं महास्त्रं ब्राह्मं विधेयं परमं जनास्तत्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Tunay ngang sinasabi ng mga tao na ang pinakadakilang sandata ni Brahmā—ang dakilang sandatang makalangit—ay dapat lamang gamitin ng taong tunay na nakaaalam nito.” Ipinahihiwatig nito ang pagpipigil na moral sa digmaan: ang karapatang humawak ng pinakamataas at pinaka-mapaminsalang kapangyarihan ay di-maihihiwalay sa disiplinadong kaalaman at pananagutang layon, hindi sa pag-aangkin o ambisyon lamang.

Verse 54

तस्मादन्यद्‌ योजय सव्यसाचि- ज्लिति स्मोक्तोड्योजयत्‌ सव्यसाची । ततो दिश: प्रदिशश्चापि सर्वा: समावृणोत्‌ सायकैर्भूरितेजा:

Sinabi ni Sañjaya: “Kaya, O Savyasācin, magpasiklab ka ng iba pa (sandata/paraan)!” Sa gayong pag-uudyok, pinakilos ni Savyasācin ang isa pang sandata. Pagkaraan, tinakpan ng makapangyarihang mandirigmang nagliliyab ang lahat ng direksiyon at mga pagitan nitong dako sa pamamagitan ng siksik na ulang-palaso—pag-igting ng puwersa upang salubungin ang puwersa, ayon sa mabagsik na etika ng pangangailangan sa digmaan.

Verse 55

गाण्डीवमुक्तैर्भुजगैरिवो ग्रै- दिवाकरांशुप्रतिमैज्वलद्धि: | “सव्यसाचिन्‌! सब लोग कहते हैं कि तुम परम उत्तम एवं मनके द्वारा प्रयोग करनेयोग्य महान ब्रह्मास्त्रके ज्ञाता हो; इसलिये तुम दूसरे किसी श्रेष्ठ अस्त्रका प्रयोग करो।” उनके ऐसा कहनेपर सव्यसाची अर्जुनने दूसरे दिव्यास्त्रका प्रयोग किया। इससे महातेजस्वी अर्जुनने अपने गाण्डीव धनुषसे छूटे हुए सर्पोके समान भयंकर और सूर्य-किरणोंके तुल्य तेजस्वी बाणोंद्वारा सम्पूर्ण दिशाओंको आच्छादित कर दिया, कोना-कोना ढक दिया || ५३-५४ || सृष्टास्तु बाणा भरतर्षभेण शतं शतानीव सुवर्णपुड्खा:

Sinabi ni Sañjaya: Mula sa Gāṇḍīva, pinakawalan ni Arjuna ang mga palasong tulad ng mababangis na ahas—nagniningas at maningning na gaya ng sinag ng araw—kaya’t wari’y natakpan ang mga direksiyon sa lahat ng panig. Pagkaraan, O toro sa angkan ng Bharata, ang mga palasong kanyang pinakawalan ay dumating nang daan-daan at muli pang daan-daan, bawat isa’y may gintong balahibo. Ipinakikita ng tagpong ito na ang pagkamaster sa mga sandatang banal, bagama’t kahanga-hanga, ay lalo pang nagpapabigat sa pananagutang moral ng paggamit nito sa digmaan: ang husay at kapangyarihan ay dapat pa ring sumagot sa pagpipigil at sa wastong layon.

Verse 56

प्राच्छादयन्‌ कर्णरथं क्षणेन युगान्तवहन्यर्ककरप्रकाशा: । भरतश्रेष्ठ अर्जुनके छोड़े हुए प्रलयकालीन सूर्य और अग्निकी किरणोंके समान प्रकाशित होनेवाले दस हजार बाणोंने क्षणभरमें कर्णके रथको आच्छादित कर दिया ।। ततश्न शूलानि परश्चधानि चक्राणि नाराचशतानि चैव

Sa isang kisapmata, ang sampung libong palasong pinakawalan ni Arjuna—ang pinakadakila sa angkan ng Bharata—na nagliliwanag na wari’y mga sinag ng araw at apoy sa oras ng paglipol, ay agad na bumalot sa karwahe ni Karṇa. Pagkaraan, sumunod na lumitaw ang mga sibat, palakol, mga talim na cakra, at daan-daang nārāca.

Verse 57

निश्चक्रमुर्घोरतराणि योधा- स्ततो हााहन्यन्त समन्ततो<डपि । उस दिव्यास्त्रसे शूल, फरसे, चक्र और सैकड़ों नाराच आदि घोरतर अस्त्र-शस्त्र प्रकट होने लगे, जिनसे सब ओरके योद्धाओंका विनाश होने लगा ।। छिन्नं शिर: कस्यचिदाजिम ध्ये पपात योधस्य परस्य कायात्‌,उस युद्धस्थलमें किसी शरत्रुपक्षीय योद्धाका सिर धड़से कटकर धरतीपर गिर पड़ा। उसे देखकर दूसरा भी भयके मारे धराशायी हो गया। उसको गिरा हुआ देख तीसरा योद्धा वहाँसे भाग खड़ा हुआ। किसी दूसरे योद्धाकी हाथीकी सुँड़ेके समान मोटी दाहिनी बाँह तलवारसहित कटकर गिर पड़ी

Sinabi ni Sañjaya: Noon, pinakawalan ng mga mandirigma ang lalo pang kakila-kilabot na mga sandata; at sa bawat panig ay umalingawngaw ang mga daing habang ang mga tao’y pinabubuwal. Mula sa banal na astrang iyon ay lumitaw ang mga sibat, palakol, mga talim na cakra, at daan-daang nārāca, na naghatid ng paglipol sa mga kawal sa lahat ng dako. Sa gitna ng labanan, ang pugot na ulo ng isang mandirigma sa panig ng kaaway ay nahulog sa lupa, naputol mula sa katawan. Pagkakita nito, may isa pang bumagsak sa sindak; pagkakita sa kanyang pagbagsak, ang ikatlo’y tumakas mula roon. Sa ibang dako, ang makapal na kanang bisig ng isang mandirigma—gaya ng nguso ng elepante—ay naputol, tangan pa ang espada, at bumagsak sa lupa.

Verse 58

भयेन सो<प्याशु पपात भूमा- वन्य: प्रणष्ट: पतितं विलोक्य । अन्यस्य सासिर्निपपात कृत्तो योधस्य बाहु: करिहस्ततुल्य:,उस युद्धस्थलमें किसी शरत्रुपक्षीय योद्धाका सिर धड़से कटकर धरतीपर गिर पड़ा। उसे देखकर दूसरा भी भयके मारे धराशायी हो गया। उसको गिरा हुआ देख तीसरा योद्धा वहाँसे भाग खड़ा हुआ। किसी दूसरे योद्धाकी हाथीकी सुँड़ेके समान मोटी दाहिनी बाँह तलवारसहित कटकर गिर पड़ी

Sinabi ni Sañjaya: Dahil sa takot, ang mandirigmang iyon ay agad ding bumagsak sa lupa. Ang isa pa, nang makita siyang nakahandusay, ay nawalan ng loob at tumakas. At para sa isa pang kawal, ang kanyang bisig—makapal na gaya ng nguso ng elepante—ay naputol at bumagsak sa lupa kasama ng kanyang espada. Sa gayon, kumalat ang sindak sa larangan ng digmaan.

Verse 59

अन्यस्य सव्य: सह वर्मणा च क्षुरप्रकृत्त: पतितो धरण्याम्‌ | एवं समस्तानपि योधमुख्यान्‌ विध्वंसयामास किरीटमाली

Sinabi ni Sañjaya: Ang isa pang mandirigma, ang kanyang kaliwang bisig, kasama ang baluti, ay tinabas ng palasong matalim na parang labaha at bumagsak sa lupa. Sa ganitong paraan, ang bayani na may diadema (Kiritamālī) ay nagpatuloy sa pagwasak maging sa mga pangunahing pinuno ng mga mandirigma.

Verse 60

दूसरेकी बायीं भुजा क्षुरोंद्वारा कवचके साथ कटकर भूमिपर गिर गयी। इस प्रकार किरीटधारी अर्जुनने शत्रुपक्षके सभी मुख्य-मुख्य योद्धाओंका संहार कर डाला ।। शरै: शरीरान्तकरै: सुघोरै- दौर्योधनं सैन्यमशेषमेव । वैकर्तनेनापि तथा55जिमध्ये सहस््रशो बाणगणा विसृष्टा:,उन्होंने शरीरका अन्त कर देनेवाले घोर बाणोंद्वारा दुर्योधनकी सारी सेनाका विध्वंस कर दिया। इसी प्रकार वैकर्तन कर्णने भी समरांगणमें सहस्रों बाणसमूहोंकी वर्षा की

Sinabi ni Sañjaya: Sa pamamagitan ng palasong matalim na parang labaha, ang kaliwang bisig ng isang mandirigma, kasama ang baluti, ay naputol at bumagsak sa lupa. Sa gayon, si Arjuna na may diadema ay pinuksa ang lahat ng pangunahing kampeon ng panig ng kaaway. Sa mga palasong lubhang nakapanghihilakbot na nagwawakas ng buhay, winasak niya ang buong hukbo ni Duryodhana na walang itinira; at sa gayunding paraan, si Karṇa na Vaikartana, sa gitna ng labanan, ay nagpaulan ng mga palaso nang libu-libo.

Verse 61

ते घोषिण: पाण्डवमभ्युपेयु: पर्जन्यमुक्ता इव वारिधारा: । ततः स कृष्णं च किरीटिनं च वृकोदरं चाप्रतिमप्रभाव:

Sabi ni Sañjaya: Sa isang dagundong na nakabibingi, sumugod sila sa anak ni Pāṇḍu na parang mga bugso ng ulan na pinakawalan mula sa ulap. Pagkaraan, ang mandirigmang walang kapantay ang lakas ay humarap kina Kṛṣṇa, kay Arjuna na may koronang diyadema, at kay Vṛkodara (Bhīma), itinutulak ang labanan pasulong sa di-mapigil na diwa ng pagsalakay—sa digmaang magkakapatid na may mabigat na pasaning moral, kung saan sinusubok ang tapang at paninindigan.

Verse 62

त्रिभिस्त्रिभिर्भीमबलो निहत्य ननाद घोरं महता स्वरेण । वे बाण मेघोंकी बरसायी हुई जलधाराओंके समान शब्द करते हुए पाण्डुपुत्र अर्जुनको जा लगे। तत्पश्चात्‌ अप्रतिम प्रभावशाली और भयंकर बलवान्‌ कर्णने तीन-तीन बाणोंसे श्रीकृष्ण, अर्जुन और भीमसेनको घायल करके बड़े जोरसे भयानक गर्जना की || ६१ ई ।। स कर्णबाणाभिहत: किरीटी भीम तथा प्रेक्ष्य जनार्दनं॑ च

Sabi ni Sañjaya: Matapos pabagsakin ang mga kalaban nang tig-tatatlo, ang makapangyarihang si Bhīma ay umungal nang nakapanghihilakbot sa malakas na tinig. Pagkaraan, si Arjuna na may diyadema at si Bhīma—kapwa sugatan sa mga palaso ni Karṇa—ay tumingin kay Janārdana (Kṛṣṇa). Sa gitna ng labanan, ang sigawan at ulang-palaso ay hindi lamang tanda ng lakas ng katawan, kundi pati ng bigat ng dharma sa digmaang magkakapatid, kung saan kahit ang matuwid ay kailangang magtiis ng sugat at pag-aalinlangan habang umaasa sa matatag na paggabay.

Verse 63

अमृष्यमाण: पुनरेव पार्थ: शरान्‌ दशाष्टौ च समुद्धबर्ह । कर्णके बाणोंसे घायल हुए किरीटधारी कुन्तीकुमार अर्जुन भीमसेन तथा भगवान्‌ श्रीकृष्णको भी उसी प्रकार क्षत-विक्षत देखकर सहन न कर सके; अतः उन्होंने अपने तरकससे पुन: अठारह बाण निकाले ।। ६२ $ ।। स केतुमेकेन शरेण विद्ध्वा शल्यं चतुर्भिस्त्रिभिरेव कर्णम्‌

Sabi ni Sañjaya: Hindi na nakatiis si Pārtha (Arjuna)—ang may diyadema, anak ni Kuntī—na sugatan na ng mga palaso ni Karṇa, nang makita niyang si Bhīmasena at maging ang Panginoong Śrī Kṛṣṇa ay gayundin ang pagkakapunit at pagkasugat. Hindi niya ito matiis. Kaya muli siyang kumuha mula sa kanyang lalagyan ng palaso ng labingwalong palaso. Pagkatapos, sa isang palaso ay pinabagsak niya ang watawat; sa apat ay tinamaan niya si Śalya; at sa tatlo ay sinugatan niya si Karṇa.

Verse 64

ततः स मुक्तिर्दशभिर्जघान सभापति काज्चनवर्मनद्धम्‌ । एक बाणसे कर्णकी ध्वजाको बींधकर अर्जुनने चार बाणोंसे शल्यको और तीनसे कर्णको घायल कर दिया। तत्पश्चात्‌ उन्होंने दस बाण छोड़कर सुवर्णमय कवच धारण करनेवाले सभापति नामक राजकुमारको मार डाला ।। स राजपुत्रो विशिरा विबाहु- विवाजिसूतो विधनुर्विकेतु:

Sabi ni Sañjaya: Pagkaraan, pinatay ni Arjuna ang prinsipe na nagngangalang Sabhāpati sa sampung palaso, bagaman siya’y nakasuot ng gintong baluti. Sa isang palaso ay tinusok niya ang sagisag sa watawat ni Karṇa; sa apat ay sinugatan niya si Śalya; at sa tatlo ay sinugatan niya si Karṇa. Pagkatapos, bumagsak ang anak ng hari—naputol ang ulo at mga bisig, napatay ang kutsero at mga kabayo, nabali ang busog, at nawasak ang bandila—patunay ng walang-awang paglala ng karahasan sa larangan ng digmaan.

Verse 65

पुनश्च कर्ण त्रिभिरष्टभिश्न द्वाभ्यां चतुर्भिर्देशभिश्व विद्ध्वा

Sabi ni Sañjaya: At muli, O Karṇa—tinamaan siya sa tatlong bahagi, sa walong bahagi, sa dalawa, sa apat, at sa iba pang mahahalagang punto—patuloy siyang sinugatan nang paulit-ulit. Ipinakikita ng salaysay ang walang tigil at masinop na karahasan sa digmaan, kung saan ang husay sa sandata ay iniuukol sa tuluy-tuloy na pananakit, hindi sa pagpipigil.

Verse 66

सहस्रशो<श्चांक्ष पुन: स सादी- नष्ट सहस््राणि च पत्तिवीरान्‌

Sinabi ni Sañjaya: Paulit-ulit niyang pinabagsak ang mga kabayo nang libu-libo, kasama ang mga nakasakay, at winasak din niya ang libu-libong kawal na naglalakad. Ipinapakita ng salaysay ang nakapanghihilakbot na lawak ng pagpatay sa digmaan—kapag ang giting ay hindi napipigil ng habag, ang larangan ng labanan ay nagiging tanawin ng malawakang pagwasak.

Verse 67

कर्ण ससूतं सरथं सकेतु- मदृश्यमण्जोगतिभश्ि: प्रचक्रे । तदनन्तर सवारोंसहित हजारों घोड़ों और सहस््रों पैदल वीरोंको मारकर रथ, सारथि और ध्वजसहित कर्णको भी शीघ्रगामी बाणोंद्वारा ढककर अदृश्य कर दिया ।। अथाक्रोशन्‌ कुरवो वध्यमाना धनंजयेनाधिरथिं समन्तात्‌

Sinabi ni Sañjaya: Tinakpan ni Arjuna si Karṇa—kasama ang kanyang tagapagmaneho, karwahe, at watawat—ng mga palasong mabilis lumipad, hanggang sa siya’y maglaho sa paningin. Bago iyon, pinabagsak niya ang libu-libong kabalyero kasama ang kanilang mga kabayo at ang libu-libong kawal na naglalakad. Habang pinuputol sa magkabilang panig ni Dhanañjaya ang mga tauhan ni Karṇa, napasigaw sa dalamhati ang mga Kaurava. Ipinakikita ng tagpong ito ang madilim na etika ng tungkulin sa digmaan: ang giting ay isinasagawa nang walang pag-aatubili, ngunit ang pagdurusa ng marami ang agad na bigat na moral ng labanan.

Verse 68

स चोदित: सर्वयत्नेन कर्णो मुमोच बाणान्‌ सुबहूनभीक्षणम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Sa gayong pag-uudyok, si Karṇa ay nagpakasidhi sa lahat ng lakas at paulit-ulit na nagpakawala ng napakaraming palaso—pinipiga ang paglusob nang walang pahinga sa init ng labanan.

Verse 69

ते पाण्डुपज्चालगणान्‌ निजघ्नु- मर्मच्छिद: शोणितपांसुदिग्धा: । इस प्रकार प्रेरणा मिलनेपर कर्णने सारी शक्ति लगाकर बारंबार बहुत-से बाण छोड़े। रक्त और धूलमें सने हुए वे मर्मभेदी बाण पाण्डव और पांचालोंका विनाश करने लगे ।। तावुत्तमौ सर्वधनुर्धराणां महाबलौ सर्वसपत्नसाहौ

Sinabi ni Sañjaya: Sa pag-uudyok, ibinuhos ni Karṇa ang buong lakas at paulit-ulit na nagpakawala ng maraming palaso. Ang mga palasong tumatama sa mga mahalagang bahagi, nababalutan ng dugo at alikabok, ay nagsimulang pumatay sa mga pangkat ng mga Pāṇḍava at mga Pañcāla. Sa gitna ng pagdanak ng dugo, dalawang pinakadakila sa lahat ng mamamana—makapangyarihan at kayang tumindig laban sa sinumang katunggali—ang namukod-tangi (habang patuloy na umiigting ang labanan).

Verse 70

अथोपयातत्त्वरितो दिदृक्षु- मन्त्रौषधीभिर्निरुजो विशल्य:

Sinabi ni Sañjaya: Pagkatapos ay nagmadali siyang sumulong, sabik na makita siya—na ngayo’y wala na ang sakit at nahugot na ang palaso, naibalik ang lakas sa pamamagitan ng mga mantra at mga halamang-gamot na nagpapagaling. Ipinahihiwatig ng taludtod na ito na kahit sa gitna ng kalupitan ng digmaan, ang pag-aaruga, kaalaman, at napapanahong tulong ay maaaring pansamantalang magbalik sa isang sugatang mandirigma mula sa pagdurusa.

Verse 71

तथोपयातं युधि धर्मराजं दृष्टवा मुदा सर्वभूतान्यनन्दन्‌

Wika ni Sañjaya: Nang makita ang matuwid na hari na si Yudhiṣṭhira na dumating sa gitna ng labanan, nagalak ang lahat ng nilalang—isang mapalad na tugon sa pagdating ng pinunong ginagabayan ng dharma, kahit nasa gitna ng karahasang dulot ng digmaan.

Verse 72

राहोर्विमुक्तं विमल॑ समग्रं चन्द्र यथैवा भ्युदितं तथैव । धर्मराजको युद्धस्थलमें आया हुआ देख समस्त प्राणी बड़ी प्रसन्नताके साथ उनका अभिनन्दन करने लगे। ठीक उसी तरह, जैसे राहुके ग्रहणसे छूटे हुए निर्मल एवं सम्पूर्ण चन्द्रमाको उदित देख सब लोग बड़े प्रसन्न होते हैं ।। दृष्टवा तु मुख्यावथ युध्यमानौ दिदृक्षव: शूरवरावरिघ्नौ

Wika ni Sañjaya: “Gaya ng malinis at ganap na kabilugan ng buwan na nakalaya sa paglalaho sa ilalim ni Rāhu at muling sumisikat sa buong ningning, gayon din nang makita ang matuwid na hari na si Yudhiṣṭhira na dumarating sa larangan ng digmaan: nagalak ang lahat ng nilalang at bumati sa kanya nang may masiglang pagpupugay. At nang makita ang dalawang pangunahing bayani na naglalaban—mga tagapagwasak ng mga kampeon ng kaaway—ang mga tao, sabik na masaksihan, ay ibinuhos ang kanilang pansin sa kanila.”

Verse 73

स कार्मुकज्यातलसंनिपात: सुमुक्तबाणस्तुमुलो बभूव

Wika ni Sañjaya: Ang pagaspas ng bagting sa katawan ng busog, kasama ng mga palasong mahusay na pinakawalan, ay umalingawngaw bilang isang napakalakas at magulong ugong—isang masamang himig ng digmaan, kung saan nagtatagpo ang husay at karahasan.

Verse 74

घ्नतोस्तथान्योन्यमिषुप्रवेकै- रधनंजयस्याधिरयथेश्ष तत्र । उस समय वहाँ अर्जुन और कर्ण उत्तम बाणोंद्वारा एक-दूसरेको चोट पहुँचा रहे थे। उनके धनुष, प्रत्यंचा और हथेलीका संघर्ष बड़ा भयंकर होता जा रहा था और उससे उत्तमोत्तम बाण छूट रहे थे || ७३ $ ।। ततो धनुर्ज्या सहसातिकृष्टा सुघोषमच्छिद्यत पाण्डवस्य

Wika ni Sañjaya: Doon, si Dhananjaya (Arjuna) at ang anak ni Adhiratha (Karna) ay nagsasakitan sa isa’t isa sa pamamagitan ng mga palasong napakahusay at tumatagos. Ang kanilang tunggalian—busog laban sa busog, bagting laban sa bagting, at kamay laban sa kamay—ay lalo pang naging kakila-kilabot, at mula roon ay lumipad ang mga ulang ng pinakamahuhusay na palaso. Pagkaraan, nang biglang higpitan ng Pandava ang paghila sa bagting, ito’y naputol sa matinis at umuugong na tunog—patunay na sa digmaan, maging ang kahusayan at kagitingan ay sinusubok ng bigat ng tensiyon, ng pagkakataon, at ng walang humpay na bunga ng piniling pagkapoot.

Verse 75

निर्मुक्तसर्पप्रतिमैरभी क्षणं तैलप्रधौतै: खगपत्रवाजै:

Wika ni Sañjaya: Paulit-ulit siyang tinamaan ng mga palaso—kumikinang na parang ahas na bagong nagbalat, at makintab na wari’y hinugasan sa langis—mabilis na gaya ng pakpak ng ibon. Ipinahihiwatig ng larawang ito ang walang tigil at walang mukhang puwersa ng digmaan, kung saan ang husay at poot ay ginagawang tuluy-tuloy na paglusob ang mga sandata, na halos parang likas na unos, sinusubok ang tibay at paninindigan habang gumuho ang karaniwang kaayusang moral.

Verse 76

पूषात्मजो मर्मसु निर्बिभेद मरुत्सुतं चायुतश: शराग्रयै:

Sañjaya said: The son of Pūṣan struck the son of the Wind again and again in his vital points with countless arrow-tips, pressing the battle with relentless force and intent to disable his foe in the midst of the war’s harsh demands.

Verse 77

प्राच्छादयंस्ते विशिखै: पृषत्कै- जीमूतसंघा नभसीव सूर्यम्‌

Sañjaya said: With their sharp arrows and darts they so completely covered him, as masses of clouds in the sky cover the sun—an image of the battlefield’s moral darkness, where valor is tested amid overwhelming force and the light of life is momentarily obscured.

Verse 78

आगच्छतस्तान्‌ विशिखैरनेकै- व्यष्टम्भयत्‌ सूतपुत्र: कृतास्त्र: । तब जैसे मेघोंके समूह आकाशमें सूर्यको ढक लेते हैं, उसी प्रकार सोमकोंने अपने बाणोंद्वारा कर्णको आच्छादित कर दिया; परंतु सूतपुत्र अस्त्रविद्याका महान्‌ पण्डित था, उसने अनेक बाणोंद्वारा अपने ऊपर आक्रमण करते हुए सोमकोंको जहाँ-के-तहाँ रोक दिया ।। तैरस्तमस्त्र विनिहत्य सर्व जघान तेषां रथवाजिनागान्‌

Sanjaya said: As the Somakas advanced, the son of the charioteer—fully trained in weapons—checked them with countless arrows. Just as masses of clouds in the sky veil the sun, so the Somakas covered Karna with their shafts. Yet Karna, a master of the science of arms, held those attackers in their very places with a storm of arrows; and after neutralizing all their missiles, he struck down their chariots, horses, and elephants. The passage highlights the grim ethic of battlefield skill: prowess becomes a shield against overwhelming force, even as the war’s momentum turns living beings and war-animals into instruments and casualties.

Verse 79

ते भिन्नदेहा व्यसवो निपेतु: कर्णेषुभिर्भूमितले स्वनन्त:

Sanjaya said: Their bodies, torn apart, fell lifeless to the ground, while the arrows lodged in their ears rang out upon the earth—an image of war’s ruthless momentum, where valor and life are severed in an instant.

Verse 80

सिंहेन क्रुद्धेन यथा श्वयूथ्या महाबला भीमबलेन तद्वत्‌ । उन सबके शरीर कर्णके बाणोंसे विदीर्ण हो गये और वे आर्तनाद करते हुए प्राणशून्य हो पृथ्वीपर गिर पड़े। जैसे क्रोधमें भरे हुए भयंकर बलशाली सिंहने कुत्तोंक महाबली समुदायको मार गिराया हो, वही दशा सोमकोंकी हुई ।। पुनश्चन पाउ्चालवरास्तथान्ये तदन्तरे कर्णधनंजया भ्याम्‌

Sañjaya said: As a furious lion of dreadful might strikes down a pack of dogs, so did the mighty Bhīma. Their bodies were torn open by Karṇa’s arrows; crying out in agony, they fell to the earth bereft of life. Such was the fate of the Somakas. And again, in the midst of that turmoil, other foremost Pāñcālas too were struck down by Karṇa and Dhanañjaya (Arjuna).

Verse 81

जयं मत्वा विपुलं वै त्वदीया- स्तलान्‌ निजष्नु: सिंहनादांश्व नेदु:

Wika ni Sañjaya: Sa pag-aakalang tiyak na ang dakilang tagumpay, ang iyong mga mandirigma ay tumambol ng mga tambol-digma at umatungal ng sigaw na tila mga leon. Sa pagkalasing sa inaasahang pananaig, ipinahayag nila ang tiwala kaysa pagpipigil—isang masamang palatandaan kung paanong ang pagmamataas ay sumisiklab sa gitna ng pagkalabo ng dharma sa digmaan.

Verse 82

ततो धनुज्यामवनाम्य शीघ्र शरानस्तानाधिरथेर्विंधम्य

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, mabilis niyang ibinaba ang bagting ng pana at ikinabit ang mga palaso, itinutok sa mandirigmang nasa karwaheng pandigma—isang agarang kilos ng sining-digma, na nagpapakita kung paanong sa sikip ng labanan, ang husay at bilis ay iniuukol sa mabagsik na gawain ng pagpabagsak sa katunggali.

Verse 83

सुसंरब्ध: कर्णशरक्षताड़े रणे पार्थ: कौरवानू प्रत्यगृह्नात्‌ । तब कर्णके बाणोंसे जिनका अंग-अंग क्षत-विक्षत हो गया था, उन कुन्तीकुमार अर्जुनने रणभूमिमें अत्यन्त कुपित हो शीघ्र ही धनुषकी प्रत्यंचाको झुकाकर चढ़ा दिया और कर्णके चलाये हुए बाणोंको छिन्न-भिन्न करके कौरवोंको आगे बढ़नेसे रोक दिया ।। ज्यां चानुमृज्या भ्यहनत्‌ ततनत्रे बाणान्धकारं सहसा च चक्रे

Wika ni Sañjaya: Sa labanan, si Arjuna—na ang katawan ay tinamaan at napunit ng mga palaso ni Karṇa—ay nag-alab sa matinding paninindigan. Mabilis niyang ibinaba at iniigting ang kanyang pana, dinurog ang mga palasong pinakawalan ni Karṇa at pinigil ang mga Kaurava sa pagsulong. Pagkapunas sa bagting, muli’t muli niyang pinakawalan ang mga putok mula sa nakabanat na pana, at sa isang iglap ay lumikha ng “dilim ng mga palaso”—isang nakalulunod na salpok ng ganting-ulan ng palaso na nagpaurong sa paglusob ng kaaway.

Verse 84

न पक्षिणो बश्रमुरन्तरिक्षे तदा महास्त्रेण कृतेडन्धकारे

Wika ni Sañjaya: Nang pakawalan ang makapangyarihang sandatang iyon at kumalat ang dilim sa langit, maging ang mga ibon ay hindi makagalaw sa gitna ng himpapawid—gayon kabulag at kababalaghan ang pagdilim na idinulot ng paggamit ng dakilang kapangyarihang astral sa digmaan.

Verse 85

शल्यं च पार्थों दशश्ि: पृषत्कै- भुशं तनुत्रे प्रहसन्नविध्यत्‌

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, si Pārtha (Arjuna), na nakangiti sa panatag na kumpiyansa, ay malakas na tumama kay Śalya ng sampung matutulis na palaso, tumagos sa kanyang baluti—isang gawaing nagpapakita ng walang-pahingang tungkulin ng mandirigma at ng mabagsik na katumpakang hinihingi ng digmaang ayon sa dharma.

Verse 86

स पार्थबाणासनवेगमुक्ति- दृढाहतः पत्रिभिरुग्रवेगै:,अर्जुनके धनुषसे वेगपूर्वक छूटे हुए भयंकर वेगशाली बाणोंद्वारा गहरी चोट खाकर कर्णके सारे अंग विदीर्ण हो गये। वह खूनसे नहा उठा और रौद्र मुहूर्तमें श्मशानके भीतर क्रीड़ा करते हुए, बाणोंसे व्याप्त एवं रक्तसे भीगे शरीरवाले रुद्रदेवके समान प्रतीत होने लगा

Sañjaya said: Struck hard by the fierce, swift arrows released from Arjuna’s bow with irresistible force, Karṇa’s limbs were torn and split. Bathed in blood, he appeared—at that dreadful moment—like Rudra himself sporting in a cremation-ground: his body bristling with arrows and drenched in gore. The passage heightens the moral gravity of the war by portraying heroic endurance amid devastation, while invoking Rudra to mark the scene as both terrifying and awe-inspiring rather than merely triumphant.

Verse 87

विभिन्नगात्र: क्षतजोक्षिताड़: कर्णो बभौ रुद्र इवाततेषु: । प्रक्रीडमानो5थ श्मशानमध्ये रौद्रे मुहुर्ते रुधिरा्द्रगात्र:,अर्जुनके धनुषसे वेगपूर्वक छूटे हुए भयंकर वेगशाली बाणोंद्वारा गहरी चोट खाकर कर्णके सारे अंग विदीर्ण हो गये। वह खूनसे नहा उठा और रौद्र मुहूर्तमें श्मशानके भीतर क्रीड़ा करते हुए, बाणोंसे व्याप्त एवं रक्तसे भीगे शरीरवाले रुद्रदेवके समान प्रतीत होने लगा

Sañjaya said: Karṇa, his limbs torn asunder and his body drenched with blood from his wounds, shone forth like Rudra amid the tumult of battle. Sporting, as it were, in the midst of a cremation-ground at the dread ‘Raudra’ moment, his body soaked in gore and surrounded by arrows, he appeared like the fierce Lord himself—an image of terrifying valor under the crushing force of Arjuna’s shafts.

Verse 88

ततस्त्रिभिस्तं त्रिदशाधिपोपमं शरैरबिभिदाधिरथिर्धनंजयम्‌ । शरांश्व पञ्च ज्वलितानिवोरगान्‌ प्रवेशयामास जिघांसयाच्युतम्‌,तदनन्तर अधिरथपुत्र कर्णने देवराज इन्द्रके समान पराक्रमी अर्जुनको तीन बाणोंसे बींध डाला और श्रीकृष्णको मार डालनेकी इच्छासे उनके शरीरमें प्रजजलित सर्पोके समान पाँच बाण घुसा दिये

Sanjaya said: Then Karna, the son of Adhiratha, pierced Dhananjaya (Arjuna)—who was like the lord of the gods—with three arrows. And, desiring to slay Achyuta (Krishna), he drove five more arrows into him, like blazing serpents. The verse underscores the war’s ruthless intensity: even Krishna, the charioteer and moral anchor of the Pandavas, becomes a direct target, revealing how vengeance and the thirst for victory can eclipse restraint on the battlefield.

Verse 89

ते वर्म भित्त्वा पुरुषोत्तमस्य सुवर्णचित्रा न्यपतन्‌ सुमुक्ता: | वेगेन गामाविविशु: सुवेगा: सस्‍्नात्वा च कर्णाभिमुखा: प्रतीयु:,अच्छी तरह छोड़े हुए वे सुवर्णजटित वेगशाली बाण पुरुषोत्तम श्रीकृष्णके कवचको विदीर्ण करके बड़े वेगसे धरतीमें समा गये और पातालगंगामें नहाकर पुनः कर्णकी ओर जाने लगे इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि कर्णार्जुनद्वैरथे एकोननवतितमो<ध्याय:

Sañjaya said: Those well-released, swift arrows, inlaid with gold, pierced the armor of Puruṣottama (Śrī Kṛṣṇa) and, with tremendous force, sank into the earth. As though they had bathed in the subterranean Gaṅgā, they then seemed to turn back again, facing Karṇa. The passage heightens the moral tension of the war: even the Lord’s charioteer is not beyond the reach of violence, and yet the narrative frames the event with a sense of cosmic order and inevitability, where weapons move as if guided by fate and the momentum of adharma-driven conflict.

Verse 90

तान्‌ पञ्च भल्लैर्दशभि: सुमुक्ति- स्त्रिधा त्रिधैकेकमथोच्चकर्त । धनंजयास्त्रैन्यपतन्‌ पृथिव्यां महाहयस्तक्षकपुत्रपक्षा:

Sañjaya said: With five sharp bhalla arrows—well released—he cut them down, splitting them again and again, and then severed one more. Struck by Arjuna’s missiles, the great horses—swift as the offspring of Takṣaka—fell upon the earth. The verse underscores the grim precision of martial skill: in war, mastery of weapons becomes decisive, yet its fruits are the immediate suffering and collapse of living beings on the battlefield.

Verse 91

वे बाण नहीं, तक्षकपुत्र अश्वसेनके पक्षपाती पाँच विशाल सर्प थे। अर्जुनने सावधानीसे छोड़े गये दस भल्लोंद्वारा उनमेंसे प्रत्येकके तीन-तीन टुकड़े कर डाले। अर्जुनके बाणोंसे मारे जाकर वे पृथ्वीपर गिर पड़े ।। ततः प्रजज्वाल किरीटमाली क्रोधेन कक्ष प्रदहन्निवाग्नि: । तथा विनुन्नाड्भमवेक्ष्य कृष्णं सर्वेषुभि: कर्णभुजप्रसृष्टे:,कर्णके हाथोंसे छूटे हुए उन सभी बाणोंद्वारा श्रीकृष्णके श्रीअंगोंको घायल हुआ देख किरीटधारी अर्जुन सूखे काठ या घास-फूसके ढेरको जलानेवाली आगके समान क्रोधसे प्रज्वलित हो उठे

Sabi ni Sañjaya: Ang mga palasong iyon ay hindi karaniwang palaso, kundi limang dambuhalang ahas—si Aśvasena, anak ni Takṣaka—na kumakampi. Si Arjuna, sa maingat na pagpapakawala, ay bumaril ng sampung palasong bhalla at pinagputol ang bawat isa sa tatlong bahagi; napatay ng mga palaso ni Arjuna, bumagsak sila sa lupa. Pagkaraan, si Arjuna na may diyadema ay nag-alab sa poot na parang apoy na tumutupok sa bunton ng tuyong kahoy o tuyong damo. Nang makita niyang sugatan ang katawan ni Kṛṣṇa dahil sa lahat ng palasong pinakawalan mula sa makapangyarihang mga bisig ni Karṇa, sumiklab ang galit ni Arjuna—isang makatarungang bugso ng pag-iingat at pagprotekta sa kanyang kutsero at gabay sa gitna ng malupit na hinihingi ng digmaan.

Verse 92

स कर्णमाकर्णविकृष्टसूष्टै: शरै: शरीरान्तकरैज्वलडद्धि: | मर्मस्वविध्यत्‌ स चचाल दुःखाद्‌ दैवादवातिष्ठत धैर्यबुद्धिः,उन्होंने कानतक खींचकर छोड़े गये शरीरनाशक प्रज्वलित बाणोंद्वारा कर्णके मर्मस्थानोंमें गहरी चोट पहुँचायी। कर्ण दुःखसे विचलित हो उठा; परन्तु किसी तरह मनमें धैर्य धारण करके दैवयोगसे रणभूमिमें डटा रहा

Sabi ni Sañjaya: Sa naglalagablab na mga palaso, hinila hanggang tainga at pinakawalan nang buong lakas—mga palasong kayang pumatay—tinamaan ni Arjuna ang mahahalagang bahagi ni Karṇa at nagdulot ng malalalim na sugat. Napaurong at nayanig si Karṇa sa sakit; subalit, tinipon niya ang tibay ng loob at, sa ikot ng tadhana, nanatili siyang nakatindig sa larangan ng digmaan.

Verse 93

ततः शरौघै: प्रदिशो दिशश्न रवे: प्रभा कर्णरथश्न राजन्‌ | अदृश्यमासीत्‌ कुपिते धनंजये तुषारनीहारखूतं यथा नभ:,राजन! तत्पश्चात्‌ क्रोधमें भरे हुए अर्जुनने बाणसमूहोंका ऐसा जाल फैलाया कि दिशाएँ, विदिशाएँ, सूर्यकी प्रभा और कर्णका रथ सब कुछ कुहासेसे ढके हुए आकाशकी भाँति अदृश्य हो गया

Sabi ni Sañjaya: O Hari, nang mag-alab sa galit si Dhanañjaya (Arjuna), nagpaulan siya ng mga palaso na parang rumaragasang bugso, kaya ang mga direksiyon at mga pagitan ng direksiyon, ang liwanag ng araw, at maging ang karwahe ni Karṇa ay naglaho sa paningin—gaya ng langit na natatakpan ng hamog na nagyeyelo at makapal na ulap-singaw.

Verse 94

स चक्ररक्षानथ पादरक्षान्‌ पुर:सरान्‌ पृष्ठगोपांश्व॒ सर्वान्‌ दुर्योधनेनानुमतानरिध्न: समुद्यतान्‌ स रथान्‌ सारभूतान्‌,नरेश्वर! कुरुकुलके श्रेष्ठ पुरुष अद्वितीय वीर शत्रुनाशक सव्यसाची अर्जुनने कर्णके चक्ररक्षक, पादरक्षक, अग्रगामी और पृष्ठरक्षक सभी कौरवदलके सारभूत प्रमुख वीरोंको, जो दुर्योधनकी आज्ञाके अनुसार चलनेवाले युद्धके लिये सदा उद्यत रहनेवाले थे तथा जिनकी संख्या दो हजार थी, एक ही क्षणमें रथ, घोड़ों और सारथियोंसहित कालके गालमें भेज दिया

Sabi ni Sañjaya: O hari ng mga tao, noon ay si Arjuna—si Savyasācī, ang walang kapantay na bayani at tagapaglipol ng kaaway—ay sa isang iglap pinabagsak ang lahat ng pangunahing mandirigmang Kaurava na nagsilbing mga tagapagtanggol ni Karṇa: mga bantay ng gulong, mga bantay sa paa, pangunang hanay, at panghuling bantay. Sa pahintulot at utos ni Duryodhana, laging handa sa labanan at siyang ubod ng hukbong Kaurava, sila’y ipinadala sa kamatayan kasama ang kanilang mga karwahe, mga kabayo, at mga kutsero.

Verse 95

द्विसाहस्रान्‌ समरे सव्यसाची कुरुप्रवीरानृषभ: कुरूणाम्‌ | क्षणेन सर्वान्‌ सरथाश्वसूतान्‌ निनाय राजन्‌ क्षयमेकवीर:,नरेश्वर! कुरुकुलके श्रेष्ठ पुरुष अद्वितीय वीर शत्रुनाशक सव्यसाची अर्जुनने कर्णके चक्ररक्षक, पादरक्षक, अग्रगामी और पृष्ठरक्षक सभी कौरवदलके सारभूत प्रमुख वीरोंको, जो दुर्योधनकी आज्ञाके अनुसार चलनेवाले युद्धके लिये सदा उद्यत रहनेवाले थे तथा जिनकी संख्या दो हजार थी, एक ही क्षणमें रथ, घोड़ों और सारथियोंसहित कालके गालमें भेज दिया

Sabi ni Sañjaya: O Hari, si Arjuna—si Savyasācī, ang walang kapantay na bayani at pinakamarangal na “toro” sa mga Kuru—ay sa isang sandali itinulak sa kapahamakan ang dalawang libong bantog na mandirigmang Kuru sa labanan, at ipinadala sila—kasama ang kanilang mga karwahe, mga kabayo, at mga kutsero—sa kanilang wakas.

Verse 96

ततो5पलायन्त विहाय कर्ण तवात्मजा: कुरवो ये5वशिष्टा: । हतानपाकीर्य शरक्षतांश्न लालप्यमानांस्तनयान्‌ पितृश्च

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, ang natitirang mga Kuru—ang iyong mga anak—ay tumakas, iniwan si Karṇa. Ikinalat nila sa likuran ang mga bangkay ng napatay, at sila man ay sugatan ng mga palaso; tumakbo silang humahagulhol sa dalamhati, sumisigaw para sa kanilang mga anak at sa kanilang mga ama.

Verse 97

तदनन्तर जो मरनेसे बच गये थे, वे आपके पुत्र और कौरव-सैनिक कर्णको छोड़कर तथा मारे गये और बाणोंसे घायल हो सगे-सम्बन्धियोंको पुकारनेवाले अपने पुत्रों एवं पिताओंकी भी उपेक्षा करके वहाँसे भाग गये ।। (सर्वे प्रणेशु: कुरवो विभिन्ना: पार्थेषुभि: सम्परिकम्पमाना: । सुयोधनेनाथ पुनर्वरिष्ठा: प्रचोदिता: कर्णरथानुयाने ।। अर्जुनके बाणोंसे संतप्त और क्षत-विक्षत हो समस्त कौरवयोद्धा जब वहाँसे भाग खड़े हुए, तब दुर्योधनने उनमेंसे श्रेष्ठ वीरोंको पुन: कर्णके रथके पीछे जानेके लिये आज्ञा दी। दुर्योधन उवाच भो क्षत्रिया: शूरतमास्तु सर्वे क्षात्रे च धर्मे निरता: स्थ यूयम्‌ । न युक्तरूपं भवतां समीपात्‌ पलायन कर्णमिह प्रहाय ।। दुर्योधन बोला--क्षत्रियो! तुम सब लोग शूरवीर हो, क्षत्रियधर्ममें तत्पर रहते हो। यहाँ कर्णको छोड़कर उसके निकटसे भाग जाना तुम्हारे लिये कदापि उचित नहीं है। संजय उवाच तवात्मजेनापि तथोच्यमाना: पार्थेषुभि: सम्परितप्यमाना: । नैवावतिष्ठन्त भयाद्‌ विवर्णा: क्षणेन नष्टा: प्रदिशो दिशश्ष ।।) संजय कहते हैं--राजन्‌! आपके पुत्रके इस प्रकार कहनेपर भी वे योद्धा वहाँ खड़े न हो सके। अर्जुनके बाणोंसे उन्हें बड़ी पीड़ा हो रही थी। भयसे उनकी कान्ति फीकी पड़ गयी थी; इसलिये वे क्षणभरमें दिशाओं और उनके कोनोंमें जाकर छिप गये। स सर्वतः प्रेक्ष्य दिशो विशून्या भयावदीर्ण: कुरुभिविहीन: । न विव्यथे भारत तत्र कर्ण: प्रह्दष्ट एवार्जुनम भ्यधावत्‌,भारत! भयसे भागे हुए कौरवयोद्धाओंसे परित्यक्त हो सम्पूर्ण दिशाओंको सूनी देखकर भी वहाँ कर्ण अपने मनमें तनिक भी व्यथित नहीं हुआ। उसने पूरे हर्ष और उत्साहके साथ ही अर्जुनपर धावा किया

Sinabi ni Sañjaya: Kahit nagsalita nang gayon ang iyong anak, ang mga mandirigmang iyon—na sinusunog at pinahihirapan ng mga anak ni Pṛthā—ay hindi nakapanindigan. Namutla sila sa takot, at sa isang kisapmata’y naglaho, nagkawatak-watak sa mga direksiyon at sa mga pagitan ng mga direksiyon. Pagkaraan, si Karṇa ay lumingon sa paligid at nakita ang mga panig na walang laman—iniwan ng mga Kuru na tumakas sa sindak—ngunit hindi siya natinag kahit bahagya, O Bhārata. Sa halip, nag-uumapaw sa sigla at matatag ang loob, sumugod siya nang tuwiran kay Arjuna.

Verse 231

तैश्वातिवेगात्‌ स तथाविधो5पि नीत: शमं वल्लिरतिप्रचण्ड: । बलाहकैरेव दिगन्तराणि व्याप्तानि सर्वाणि यथा नभशक्ष

Sinabi ni Sañjaya: Dahil sa napakalakas na puwersa ng kanilang paglusob, maging siya—bagaman gayong kakila-kilabot—ay napahinto, na wari’y isang gumugulong na baging na biglang napatahimik. Para bang ang lahat ng dako ng langit ay lubusang natakpan ng mga ulap ng bagyo, at walang direksiyong naiwan na hindi napuno.

Verse 416

तया धृत्या सूतपुत्रं जहि त्व- महं चैनं गदया पोथयिष्ये । “किरीटथधारी पार्थ! तुम क्‍यों इसकी उपेक्षा करते हो? आज यहाँ यह उपेक्षा करनेका समय नहीं है। तुमने जिस धैर्यसे खाण्डववनमें अग्निदेवको ग्रास समर्पित करते हुए समस्त प्राणियोंपर विजय पायी थी, उसी धीर्यके द्वारा सूतपुत्रको मार डालो। फिर मैं भी इसे अपनी गदासे कुचल डालूँगा'

Sinabi ni Sañjaya: “Sa gayon ding katatagan, patumbahin mo ang anak ng kutsero. At ako naman, dudurugin ko siya sa aking pamalo.”

Verse 443

दम्भोद्धवाश्वासुराश्चाहवेषु तया धृत्या जहि कर्ण त्वमद्य | “कर्णको आगे करके सब लोग यही समझ रहे हैं कि तुम्हारा अस्त्र उसके अस्त्रोंद्वारा नष्ट होता जा रहा है। तुमने जिस धैर्यसे प्रत्येक युगमें घोर राक्षस्ोंका, उनके मायामय तामस अस्त्रका तथा दम्भोद्धव नामवाले असुरोंका युद्धस्थलोंमें विनाश किया है, उसी धैर्यसे आज तुम कर्णको भी मार डालो

Sinabi ni Sañjaya: “Sa gayon ding matatag na tapang na minsan mong ipinuksa sa maraming larangan ang Dambhoddhava, ang mga Asurang Aśva, at iba pang mababangis na kaaway, patumbahin mo si Karṇa ngayon.”

Verse 456

मया विसृष्टेन सुदर्शनेन वज्नेण शक्रो नमुचेरिवारे: । “तुम मेरे दिये हुए इस सुदर्शनचक्रके द्वारा जिसके नेमिभागमें (किनारे) क्षुर लगे हुए हैं, आज बलपूर्वक शत्रुका मस्तक काट डालो। जैसे इन्द्रने वज्ञके द्वारा अपने शत्रु नमुचिका सिर काट दिया था

Sinabi ni Sañjaya: “Sa Sudarśana na aking inihagis—matulis ang talim sa gilid—bagsakin ang kaaway sa lakas at putulin ang kanyang ulo ngayong araw, gaya ni Indra (Śakra) na minsang pumutol sa ulo ng kaaway niyang si Namuci sa pamamagitan ng vajra, ang kulog na sandata.”

Verse 466

तां त्वं पुनर्वीर धृतिं गृहीत्वा सहानुबन्धं जहि सूतपुत्रम्‌ “वीर! तुमने अपने जिस उत्तम धैर्यके द्वारा किरातरूपधारी महात्मा भगवान्‌ शंकरको संतुष्ट किया था, उसी धैर्यको पुनः अपनाकर सगे-सम्बन्धियोंसहित सूतपुत्रका वध कर डालो

Sinabi ni Sañjaya: “O bayani, balikang muli ang matatag na loob na yaon; at kasama ng kanyang mga tagasunod at malalapit na kaanak, patayin ang anak ng tagapagmaneho ng karwahe.”

Verse 526

ततोअमर्षी बलवान्‌ क्रोधदीप्तो भीमोडब्रवीदर्जुनं सत्यसंधम्‌ । परंतु जैसे मेघ जलकी धारा गिराता है, उसी प्रकार बाणोंकी बौछारसे कर्ण उस अस्त्रको नष्ट करके बड़ी शोभा पाने लगा। रणभूमिमें किरीटधारी अर्जुनके उस अस्त्रको कर्णद्वारा नष्ट हुआ देख अमर्षशील बलवान्‌ भीमसेन पुन: क्रोधसे जल उठे और सत्यप्रतिज्ञ अर्जुनसे इस प्रकार बोले--

Sinabi ni Sañjaya: Noon, si Bhīma—marahas ang diwa, makapangyarihan, at naglalagablab sa galit—ay nagsalita kay Arjuna, ang matatag sa katotohanan. Sapagkat gaya ng ulap na nagbubuhos ng mga agos ng tubig, gayon din si Karṇa: sa ulang ng mga palaso ay winasak niya ang sandatang iyon at lalo pang nagningning. Nang makita sa larangan na ang sandata ni Arjuna na may diyadema ay napawi ni Karṇa, muling nag-alab sa poot ang malakas na Bhīmasena, na di matiis ang paghamak, at nagsalita nang ganito kay Arjuna, ang tapat sa panata ng katotohanan—

Verse 643

हतो रथाग्रादपतत्‌ स रुग्ण: परश्वधै: शाल इवावकृत्त: | वह राजकुमार मस्तक, भुजा, घोड़े, सारथि, धनुष और ध्वजसे रहित हो मरकर रथके अग्रभागसे नीचे गिर पड़ा, मानो फरसोंसे काटा गया शालवृक्ष टूटकर धराशायी हो गया हो

Sinabi ni Sañjaya: Nang mapatay, siya’y nahulog mula sa unahang bahagi ng kanyang karwahe—wasak at walang magawa—gaya ng punong śāla na pinutol ng mga palakol at bumagsak sa lupa.

Verse 656

चतुः:शतान्‌ द्विरदान्‌ सायुधान्‌ वै हत्वा रथानष्टशताञ्जघान । इसके बाद अर्जुनने पुनः तीन, आठ, दो, चार और दस बाणोंद्वारा कर्णको बारंबार घायल करके अस्त्र-शस्त्रधारी सवारोंसहित चार सौ हाथियोंको मारकर आठ सौ रथोंको नष्ट कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: Matapos mapatay ang apat na raang elepanteng may sandata, winasak niya ang walong daang karwaheng pandigma.

Verse 673

मुज्चाभिविद्धयर्जुनमाशु कर्ण बाणै: पुरा हन्ति कुरून्‌ समग्रान्‌ । अर्जुनकी मार खाते हुए कौरव-सैनिक चारों ओरसे कर्णको पुकारने लगे--'कर्ण! शीघ्र बाण छोड़ो और अर्जुनको घायल कर डालो। कहीं ऐसा न हो कि ये पहले ही समस्त कौरवोंका वध कर डालें”

Sinabi ni Sañjaya: Habang pinapatumba ni Arjuna ang mga kawal ng Kaurava, sumigaw sila kay Karṇa mula sa lahat ng panig: “Karṇa, agad mong pakawalan ang iyong mga palaso at sugatan si Arjuna! Kung hindi, baka mauna niyang lipulin ang lahat ng Kaurava.” Ipinakikita ng tagpong ito ang sindak ng hukbong gumuho at ang madaliang pag-asa nila sa iisang kampeon upang pigilan ang mapanirang pag-usad ni Arjuna.

Verse 693

निजघ्नतुश्चाहितसैन्यमुग्र- मन्योन्यमप्यस्त्रविदौ महास्त्रै: वे दोनों सम्पूर्ण धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ महाबली, सारे शत्रुओंका सामना करनेमें समर्थ और अस्त्रविद्याके विद्वान्‌ थे; अतः भयंकर शत्रुसेनाको तथा आपसमें भी एक-दूसरेको महान्‌ अस्त्रोंद्वारा घायल करने लगे

Sinabi ni Sañjaya: Ang dalawang makapangyarihang bayani—pinakamataas sa lahat ng mamamana, kayang humarap sa bawat kaaway, at dalubhasa sa kaalaman ng sandata—ay nagsimulang magpabagsak sa mabangis na hukbo ng kalaban; at sila rin ay nagsugatan sa isa’t isa sa pamamagitan ng mga dakilang sandatang tila makalangit. Ipinahihiwatig ng tagpong ito na sa digmaan, ang husay at tapang ay nakapagpapalubha ng pagwasak, at ang walang kapantay na galing ay nagiging kapinsalaan sa isa’t isa kapag natatakpan ang dharma ng pagnanasa at pamimilit na manalo.

Verse 706

कृत: सुहद्धिर्भिषजां वरिष्ठै- युधिष्ठिरस्तत्र सुवर्णवर्मा । तत्पश्चात्‌ शिविरमें हितैषी वैद्यशिरोमणियोंने मन्त्र और ओषधियोंद्वारा राजा युधिष्ठिरके शरीरसे बाण निकालकर उन्हें रोगरहित (स्वस्थ) कर दिया; इसलिये वे बड़ी उतावलीके साथ सुवर्णमय कवच धारण करके वहाँ युद्ध देखनेके लिये आये

Sinabi ni Sañjaya: Doon, ang pinakamahuhusay na manggagamot ay naglingkod nang may pagkakaibigang loob kay Yudhiṣṭhira, na nakasuot ng gintong baluti. Pagkaraan, dahil sa mabuting kalooban, ang mga pangunahing manggagamot na iyon, sa pamamagitan ng mga mantra at mga halamang-gamot, ay hinugot ang mga palaso mula sa katawan ni Haring Yudhiṣṭhira at ibinalik siya sa kalusugan. Kaya, sabik at taimtim, isinuot niya ang gintong baluti at nagtungo roon upang masaksihan ang labanan.

Verse 723

कर्ण च पार्थ च विलोकयन्तः खस्था महीस्थाश्न जनावतस्थु: । परस्पर जूझते हुए उन दोनों शत्रुनाशक एवं प्रधान शूरवीर कर्ण और अर्जुनको देखकर उन्हींकी ओर दृष्टि लगाये आकाश और भूतलमें ठहरे हुए सभी दर्शक अपनी-अपनी जगह स्थिरभावसे खड़े रहे

Sinabi ni Sañjaya: Habang pinagmamasdan nila sina Karṇa at Pārtha (Arjuna) na naglalaban, ang lahat ng nanonood—yaong nasa himpapawid at yaong nasa lupa—ay itinuon ang tingin sa dalawang pangunahing bayani, mga tagapuksa ng kaaway. Nabibigatan sa bigat ng tunggalian, nanatiling di gumagalaw ang bawat isa sa sariling kinalalagyan, na para bang ang daigdig mismo’y tumigil upang masaksihan ang banggaan ng galing at tadhana.

Verse 743

तस्मिन्‌ क्षणे पाण्डवं सूतपुत्र: समाचिनोत्‌ क्षुद्रकाणां शतेन । इसी समय पाण्डुपुत्र अर्जुनके धनुषकी डोरी अधिक खींची जानेके कारण सहसा भारी आवाजके साथ टूट गयी। उस अवसरपर सूतपुत्र कर्णने पाण्डुकुमार अर्जुनको सौ बाण मोर

Sinabi ni Sañjaya: Sa mismong sandaling iyon, ang anak ng tagapagmaneho ng karwahe (Karṇa) ay tumama sa Pāṇḍava (Arjuna) ng sandaang maliliit at matutuling palaso. Sa matinding siksik ng labanan, nang mapigtal ang pisi ng busog ni Arjuna na may malakas na putok dahil sa labis na paghila, sinunggaban ni Karṇa ang pagkakataon at nagpaulan ng mga palaso—ipinakikitang sa digmaan, sinusubok ang pagbabantay at pagpipigil kapag biglang pumapalya ang sandata at kapalaran.

Verse 753

षष्ट्या बिभेदाशु च वासुदेव- मनन्तरं फाल्गुमष्टभि श्व । फिर तेलके धोये और पक्षियोंके पंख लगाये गये, केंचुल छोड़कर निकले हुए सर्पोंके समान भयंकर साठ बाणोंद्वारा वसुदेवनन्दन श्रीकृष्णको भी तुरंत ही क्षत-विक्षत कर दिया। इसके बाद पुनः अर्जुनको आठ बाण मारे

Sinabi ni Sañjaya: Sa animnapung palaso, mabilis niyang tinusok si Kṛṣṇa, anak ni Vāsudeva, at malubhang sinugatan; pagkaraan, tinamaan niya si Phālguna (Arjuna) ng walo pang palaso. Ipinakikita ng ulat ang bagsik ng labanan: maging ang tagapagmaneho ng karwahe—iginagalang bilang gabay sa dharma—ay dumanas ng pinsala sa katawan, habang sinusubok ang tatag ng mandirigma sa walang humpay na karahasan.

Verse 763

कृष्णं च पार्थ च तथा ध्वजं च पार्थनुजान्‌ सोमकान्‌ पातयंश्र । तदनन्तर सूर्यकुमार कर्णने दस हजार उत्तम बाणोंद्वारा वायुपुत्र भीमसेनके मर्मस्थानोंपर गहरा आघात किया। साथ ही, श्रीकृष्ण, अर्जुन और उनके रथकी ध्वजाको, उनके छोटे भाइयोंको तथा सोमकोंको भी उसने मार गिरानेका प्रयत्न किया

Sinabi ni Sañjaya: Habang ibinubuhos niya ang mga palaso na parang ulan, sinikap ni Karṇa na pabagsakin si Kṛṣṇa, si Arjuna, ang watawat ng karwahe, ang mga nakababatang kapatid ni Arjuna, at maging ang mga Somaka. Pagkaraan, si Karṇa—anak ng Araw—ay sa sampung libong piling palaso ay nagbigay ng malalim at tiyak na hampas kay Bhīmasena, anak ng Hangin, na tumama sa kaniyang mahahalagang bahagi. Kasabay nito, lalo niyang piniga ang paglusob upang ibagsak si Kṛṣṇa, si Arjuna, ang bandila ng kanilang karwahe, ang mga nakababatang Pāṇḍava, at ang mga Somaka—ipinakikitang sa init ng digmaan, ang layon ay lumilihis mula sa karaniwang sagupaan tungo sa walang-awang paghahangad ng ganap na paglipol.

Verse 786

तथा तु सैन्यप्रवरांश्व राज- न्नभ्यर्दयन्मार्गणै: सूतपुत्र: । राजन! उनके चलाये हुए सम्पूर्ण अस्त्र-शस्त्रोंका नाश करके सूतपुत्रने उनके बहुत-से रथों, घोड़ों और हाथियोंका भी संहार कर डाला और अपने बाणोंद्वारा शत्रुपक्षके प्रधान- प्रधान योद्धाओंको पीड़ा देना प्रारम्भ किया

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, O Hari, ang anak ng tagapagmaneho ng karwahe ay mariing dumagan sa mga pangunahing mandirigma ng hukbo sa pamamagitan ng sunod-sunod na ulang-palaso. Matapos niyang wasakin ang lahat ng sandata at mga ipinukol na bala, winasak niya ang marami sa kanilang mga karwahe, kabayo, at elepante, at sinimulan niyang pahirapan ang mga pangunahing kampeon ng kaaway sa pamamagitan ng kaniyang mga palaso. Ipinakikita ng talatang ito ang walang-awang pag-igting ng digmaan: ang kahusayan sa pakikidigma ay nagiging lakas na nagtatanggol sa isang panig at sabay na nagdudulot ng matinding pagdurusa sa kabila.

Verse 803

प्रस्कन्दन्तो बलिना साधुमुक्ति: कर्णेन बाणैर्निहता: प्रसहय । पांचालोंके प्रधान-प्रधान सैनिक तथा दूसरे योद्धा पुनः कर्ण और अर्जुनके बीचमें आ पहुँचे; परंतु बलवान्‌ कर्णने अच्छी तरह छोड़े हुए बाणोंद्वारा उन सबको हठपूर्वक मार गिराया

Sinabi ni Sañjaya: Nang muling sumugod ang mga pangunahing kawal ng Pāñcāla at iba pang mandirigma at pumagitna sa pagitan nina Karṇa at Arjuna, si Karṇa—makapangyarihan at di matinag—ay sapilitang nagbagsak sa kanilang lahat sa pamamagitan ng mga palasong mahusay ang tama at sakto ang bitaw. Ipinakikita ng tagpong ito ang madilim na batas ng digmaan: ang tapang at husay, kapag pinakawalan na, ay nagiging di-mapipigil na kasangkapan ng pagwasak, gaano man kahalaga ang sinumang humarang sa daan.

Verse 816

सर्वे ह्मन्यन्त वशे कृतौ तौ कर्णेन कृष्णाविति ते विमर्दे फिर तो आपके सैनिक कर्णकी बड़ी भारी विजय मानकर ताली पीटने और सिंहनाद करने लगे। उन सबने यह समझ लिया कि “इस युद्धमें श्रीकृष्ण और अर्जुन कर्णके वशमें हो गये”

Sinabi ni Sañjaya: Sa mabangis na sagupaan, naniwala ang lahat ng mandirigma na sina Kṛṣṇa at Arjuna ay napasailalim na sa kapangyarihan ni Karṇa. Inakala nilang ang panandaliang bentahe ni Karṇa ay isang dakilang tagumpay, kaya pumalakpak, nagpalakpakan, at umalingawngaw ang sigaw na tila ungol ng leon—ipinahihiwatig kung gaano kabilis sa digmaan na mapagkamalan ng isip ang isang pansamantalang pag-ikot ng laban bilang pangwakas na pananaig.

Verse 833

कर्ण च शल्यं च कुरूंश्व॒ सर्वान्‌ बाणैरविध्यत्‌ प्रसभं किरीटी | तत्पश्चात्‌ किरीटधारी अर्जुनने धनुषकी प्रत्यंचाको हाथसे रगड़कर कर्णके दस्तानेपर आघात किया और सहसा बाणोंका जाल फैलाकर वहाँ अन्धकार कर दिया। फिर कर्ण, शल्य और समस्त कौरवोंको अपने बाणोंद्वारा बलपूर्वक घायल किया

Wika ni Sañjaya: Si Arjuna, ang mandirigmang may koronang diadema, ay marahas na tumusok kay Karna, kay Shalya, at sa lahat ng mga Kuru sa pamamagitan ng kaniyang mga palaso. Pagkaraan, ang koronadong Arjuna, habang kinikiskis ang bagting ng busog sa kaniyang kamay, ay tumama sa panangga ng kamay ni Karna; at sa isang kisapmata’y naglatag siya ng lambat ng mga palaso na nagpadilim sa larangan. Pagkatapos nito, muli niyang sinugatan si Karna, si Shalya, at ang buong hukbong Kaurava sa pamamagitan ng mga bugso ng palasong hindi mapipigil.

Verse 853

ततः कर्ण द्वादशश्रि: सुमुक्तै- विंद्ध्वा पुन: सप्तभिरभ्यविद्धयत्‌ | इसी समय कुन्तीकुमार अर्जुनने हँसते-हँसते दस बाणोंसे शल्यको गहरी चोट पहुँचायी और उनके कवचको कछिज्न-भिन्न कर डाला। फिर अच्छी तरह छोड़े हुए बारह बाणोंसे कर्णको घायल करके पुन: उसे सात बाणोंसे बींध डाला

Wika ni Sañjaya: Noon, si Arjuna, anak ni Kuntī, na nakangiti habang nakikipaglaban, ay tumama kay Śalya ng sampung palaso, nagdulot ng malalim na sugat at pinunit ang kaniyang baluti. Pagkaraan, sa labindalawang palasong mahusay na pinakawalan, sinugatan niya si Karṇa, at muli pa siyang tinusok ng pitong palaso.

Verse 8436

वायुर्वियत्स्थैरीरितो भूतसंघै- रुवाह दिव्य: सुरभिस्तदानीम्‌ | अर्जुनके महान्‌ अस्त्रोंद्रारा आकाशमें घोर अन्धकार फैल जानेसे उस समय वहाँ पक्षी भी नहीं उड़ पाते थे। तब अन्तरिक्षमें खड़े हुए प्राणिसमूहोंसे प्रेरित होकर तत्काल वहाँ दिव्य सुगन्धित वायु चलने लगी

Noon, sa udyok ng mga nilalang na nakatindig sa himpapawid, biglang umihip ang isang banal at mabangong hangin. Sapagkat dahil sa mga dakilang sandata ni Arjuna ay kumalat ang nakapanghihilakbot na dilim sa langit, anupa’t ni mga ibon ay hindi makalipad; at sa sandaling iyon, ang mabangong hanging makalangit ay umihip sa pook na yaon.