Adhyaya 173

Verse 1

४। 788 | रु हर े 4667“ गा वि | हट 00 ब््झे शर-शय्यापर पड़े भीष्मकी युधिषछ्विरसे बातचीत (भीष्मस्वर्गारोहणपर्व) सप्तषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय: भीष्मके अन्त्येष्टि-संस्कारकी सामग्री लेकर युधिष्ठिर आदिका उनके पास जाना और भीष्मका श्रीकृष्ण आदिसे देहत्यागकी अनुमति लेते हुए धृतराष्ट्र और युधिष्ठिरको कर्तव्यका उपदेश देना वैशम्पायन उवाच ततः कुन्तीसुतो राजा पौरजानपदं जनम्‌ | पूजयित्वा यथान्यायमनुजज्ञे गृहान्‌ प्रति,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्‌! हस्तिनापुरमें जानेके बाद कुन्तीकुमार राजा युधिष्ठिरने नगर और जनपदके लोगोंका यथोचित सम्मान करके उन्हें अपने-अपने घर जानेकी आज्ञा दी

Sinabi ni Vaiśampāyana: Pagkaraan, ang hari—ang anak ni Kuntī (Yudhiṣṭhira)—matapos parangalan nang nararapat ang mga taga-lungsod at ang mga tao sa mga karatig-lalawigan ayon sa kaugalian, ay nagbigay ng pahintulot sa kanila na magsiuwi sa kani-kanilang tahanan.

Verse 2

सान्त्वयामास नारीक्ष हतवीरा हतेश्वरा: । विपुलैरर्थदानै: स तदा पाण्डुसुतो नूप:,इसके बाद जिन स्त्रियोंके पति और वीर पुत्र युद्धमें मारे गये थे, उन सबको बहुत-सा धन देकर पाण्बुपुत्र राजा युधिष्ठिरने धैर्य बँधाया

Pagkaraan, inaliw ng haring anak ni Pāṇḍu ang mga babaeng nawalan ng mga bayani at pinagkaitan ng kanilang mga panginoon, sa pamamagitan ng pagbibigay sa kanila ng saganang yaman.

Verse 3

सो$भिषिक्तो महाप्राज्ञ: प्राप्प राज्यं युधिष्ठिर: । अवस्थाप्य नरश्रेष्ठ: सर्वा: स्वप्रकृतीस्तथा,महाज्ञानी और धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ युधिष्ठिरने राज्याभिषेक हो जानेके पश्चात्‌ अपना राज्य पाकर मन्त्री आदि समस्त प्रकृतियोंको अपने-अपने पदपर स्थापित करके वेदवेत्ता एवं गुणवान्‌ ब्राह्मणोंसे उत्तम आशीर्वाद ग्रहण किया

Matapos maitalaga sa pamamagitan ng banal na pag-aabhiseka, natamo ni Yudhiṣṭhira—ang lubhang marunong—ang kanyang kaharian. Ang pinakamainam sa mga tao ay matatag na nagluklok sa mga ministro at sa lahat ng kawani ng estado sa kani-kanilang tungkulin, at tumanggap ng maririkit na pagpapala mula sa mga brāhmaṇa na dalubhasa sa Veda at hitik sa kagandahang-asal.

Verse 4

द्विजेभ्यो गुणमुख्येभ्यो नैगमेभ्यश्व सर्वश: । प्रतिगृह्मयाशिषो मुख्यास्तथा धर्मभूतां वर:,महाज्ञानी और धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ युधिष्ठिरने राज्याभिषेक हो जानेके पश्चात्‌ अपना राज्य पाकर मन्त्री आदि समस्त प्रकृतियोंको अपने-अपने पदपर स्थापित करके वेदवेत्ता एवं गुणवान्‌ ब्राह्मणोंसे उत्तम आशीर्वाद ग्रहण किया

At tinanggap niya ang mga pangunahing pagpapala mula sa mga dvija (brāhmaṇa): yaong namumukod sa kagandahang-asal, at yaong bihasa sa Veda at sa banal na tradisyon.

Verse 5

उषित्वा शर्वरी: श्रीमान्‌ पञ्चाशन्नगरोत्तमे । समयं कौरवाग्रयस्य सस्मार पुरुषर्षभ:,पचास राततक उस उत्तम नगरमें निवास करके श्रीमान्‌ पुरुषप्रवर युधिष्ठिरको कुरुकुल-शिरोमणि भीष्मजीके बताये हुए समयका स्मरण हो आया

Matapos manirahan nang limampung gabi sa napakahusay na lungsod na iyon, naalala ni Yudhiṣṭhira—ang maringal na “toro sa mga tao”—ang takdang oras na itinuro ni Bhīṣma, ang pinakamarangal sa mga Kaurava; hudyat ito ng kanyang maingat na pasya na kumilos ayon sa tagubilin ng nakatatanda at sa hinihingi ng dharma.

Verse 6

स निर्ययौ गजपुराद्‌ याजकैः परिवारित: । दृष्टवा निवृत्तमादित्यं प्रवृत्तं चोत्तरायणम्‌,उन्होंने यह देखकर कि सूर्यदेव दक्षिणायनसे निवृत्त हो गये और उत्तरायणपर आ गये, याजकोंसे घिरकर हस्तिनापुरसे बाहर निकले

Sinabi ni Vaiśampāyana: Napalilibutan ng mga paring tagapaghandog, lumisan siya mula sa lungsod ng mga Kuru (Hastināpura). Nang makita niyang ang Araw ay tumigil na sa timog na landas at pumasok sa hilagang landas (Uttarāyaṇa), siya’y lumabas—itinugma ang kilos sa mapalad na kaayusan ng sansinukob at sa wastong tuntunin ng ritwal.

Verse 7

घृतं माल्यं च गन्धांश्व॒ क्षौमाणि च युधिष्ठिर: । चन्दनागुरुमुख्यानि तथा कालीयकान्यपि,कुन्तीनन्दन युधिष्ठिरने भीष्मजीका दाह-संस्कार करनेके लिये पहले ही घृत, माल्य, गन्ध, रेशमी वस्त्र, चन्दन, अगुरु, काला चन्दन, श्रेष्ठ पुरुषके धारण करनेयोग्य मालाएँ तथा नाना प्रकारके रत्न भेज दिये थे

Sinabi ni Vaiśampāyana: Si Yudhiṣṭhira, anak ni Kuntī, ay nagpadala na nang pauna para sa mga ritwal ng paglilibing sa apoy ni Bhīṣma: ghee, mga kuwintas ng bulaklak, mga pabango, pinong telang linen, at ang pinakamahuhusay na halimuyak gaya ng sandalwood at agaru, pati kālīyaka (itim na sandal/paste)—isang gawang may utang-na-loob at paggalang sa nakatatandang nagtaguyod ng dharma kahit sa gitna ng digmaan.

Verse 8

प्रस्थाप्य पूर्व कौन्तेयो भीष्मसंस्करणाय वै | माल्यानि च वराहाणि रत्नानि विविधानि च,कुन्तीनन्दन युधिष्ठिरने भीष्मजीका दाह-संस्कार करनेके लिये पहले ही घृत, माल्य, गन्ध, रेशमी वस्त्र, चन्दन, अगुरु, काला चन्दन, श्रेष्ठ पुरुषके धारण करनेयोग्य मालाएँ तथा नाना प्रकारके रत्न भेज दिये थे

Sinabi ni Vaiśampāyana: Noon pa man, si Yudhiṣṭhira, anak ni Kuntī, ay nagpadala na para sa mga ritwal ng paglilibing ni Bhīṣma ng mga kuwintas ng bulaklak at piling handog, kasama ang sari-saring mamahaling hiyas—upang parangalan ang dakilang nakatatanda sa paggalang na nararapat ayon sa dharma.

Verse 9

धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गान्धारीं च यशस्विनीम्‌ । मातरं च पृथां धीमान्‌ भ्रातृश्न पुरुषर्षभान्‌,विभो! कुरुकुलनन्दन बुद्धिमान्‌ युधिष्छिर राजा धृतराष्ट्र यशस्विनी गान्धारी देवी, माता कुन्ती तथा पुरुषप्रवर भाइयोंको आगे करके पीछेसे भगवान्‌ श्रीकृष्ण, बुद्धिमान्‌ विदुर, युयुत्सु तथा सात्यकिको साथ लिये चल रहे थे

Sinabi ni Vaiśampāyana: Inilagay niya sa unahan si Dhṛtarāṣṭra, kasama ang bantog na si Gāndhārī at ang ina nilang si Pṛthā (Kuntī), pati ang mga kapatid na matatapang na gaya ng toro—O makapangyarihan—at si Haring Yudhiṣṭhira, ang marunong at dangal ng angkan ng Kuru, ay naglakad na sila ang nangunguna; at sa likuran nila ay sumunod ang Mapalad na Śrī Kṛṣṇa, ang maingat na si Vidura, si Yuyutsu, at si Sātyaki. Ipinakikita ng tagpong ito ang sinadyang paggalang at pagpipigil ni Yudhiṣṭhira ayon sa dharma: kahit nagwagi, iginagalang pa rin niya ang mga nakatatanda at ang mga nagdadalamhati, upang mapanatili ang kaayusang panlipunan at moral sa pamamagitan ng magalang na asal.

Verse 10

जनार्दनेनानुगतो विदुरेण च धीमता । युयुत्सुना च कौरव्यो युयुधानेन वा विभो,विभो! कुरुकुलनन्दन बुद्धिमान्‌ युधिष्छिर राजा धृतराष्ट्र यशस्विनी गान्धारी देवी, माता कुन्ती तथा पुरुषप्रवर भाइयोंको आगे करके पीछेसे भगवान्‌ श्रीकृष्ण, बुद्धिमान्‌ विदुर, युयुत्सु तथा सात्यकिको साथ लिये चल रहे थे

Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: Nagpatuloy ang prinsipe ng mga Kaurava, kasunod si Janārdana (Śrī Kṛṣṇa) at ang marunong na si Vidura, gayundin sina Yuyutsu at Yuyudhāna (Sātyaki), O makapangyarihan. Ipinakikita ng tagpong ito ang isang prusisyong ayon sa dharma: ang kapangyarihan ng hari ay dapat samahan ng matuwid na payo at debosyon—hudyat na matapos ang pinsala ng digmaan, ang lakas ay dapat gabayan ng karunungan, katapatan, at pagpipigil sa asal.

Verse 11

महता राजभोगेन पारिबर्ेण संवृत: । स्तूयमानो महातेजा भीष्मस्याग्नीननुव्रजन्‌,वे महातेजस्वी नरेश विशाल राजोचित उपकरण तथा वैभवके भारी ठाट-बाटसे सम्पन्न थे, उनकी स्तुतिकी जा रही थी और वे भीष्मजीके द्वारा स्थापित की हुई त्रिविध अग्नियोंको आगे रखकर स्वयं पीछे-पीछे चल रहे थे

Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: Napalilibutan ng malaking hukbo ng mga kasama at sagana sa karangyaan ng hari, ang maningning na monarka ay nagpatuloy habang pinupuri, sumusunod sa mga banal na apoy na itinatag ni Bhīṣma—iniuna ang mga iyon at siya’y lumakad sa likuran ayon sa wastong kaayusan ng seremonya.

Verse 12

निश्चक्राम पुरात्‌ तस्माद्‌ यथा देवपतिस्तथा । आससाद कुरुक्षेत्रे ततः शान्तनवं नृप:,वे देवराज इन्द्रकी भाँति अपनी राजधानीसे बाहर निकले और यथासमय कुरुक्षेत्रमें शान्तनुनन्दन भीष्मजीके पास जा पहुँचे

Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: Pagkaraan, lumisan ang hari mula sa lungsod na iyon, gaya ni Indra na panginoon ng mga diyos; at sa takdang panahon ay dumating siya sa Kurukṣetra, at narating si Bhīṣma, anak ni Śāntanu. Ipinakikita ng taludtod ang kanyang paglakad na may layon at disiplina—paghingi ng payo sa matuwid na nakatatanda bilang huwaran ng pamamahalang ginagabayan ng dharma.

Verse 13

उपास्यमान व्यासेन पाराशर्येण धीमता । नारदेन च राजर्षे देवलेनासितेन च,राजर्षे! उस समय वहाँ पराशरनन्दन बुद्धिमान व्यास, देवर्षि नारद और असित देवल ऋषि उनके पास बैठे थे

Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: “O marangal na pantas-hari, noon ay naroon ang marunong na si Vyāsa, anak ni Parāśara, kasama ang Devarṣi Nārada at ang ermitanyong si Asita Devala, na nakaupo sa tabi niya at naglilingkod.” Ipinakikita ng tagpong ito ang bigat na etikal ng sandali: ang presensya ng mga iginagalang na rishi ay tanda na ang payo’y nakaugat sa dharma at pinagtitibay ng kapangyarihang espirituwal.

Verse 14

हतशिष्टैनुपैश्चान्यै्नानादेशसमागतै: । रक्षिभिश्व महात्मानं रक्ष्यमाणं समन्ततः,नाना देशोंसे आये हुए नरेश, जो मरनेसे बच गये थे, रक्षक बनकर चारों ओरसे महात्मा भीष्मकी रक्षा करते थे

Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: Ang mga haring nakaligtas sa pagpatay, kasama ang iba pang mga pinunong nagmula sa sari-saring lupain, ay tumayong mga bantay sa paligid, pinangangalagaan si Bhīṣma na dakila ang loob habang siya’y binabantayan at inaalagaan sa lahat ng panig. Ipinakikita ng tagpong ito ang isang dharmic na pagbaligtad: kahit sa pagkalagas ng digmaan, ang dangal at tungkulin ay nag-uutos sa mga nabubuhay na ingatan ang iginagalang na nakatatanda, kinikilalang ang kanyang katayuan ay higit sa alitang pangkampo.

Verse 15

शयानं वीरशयने ददर्श नृपतिस्तत: । ततो रथादवातीर्य भ्रातृभि: सह धर्मराट्‌,धर्मराज राजा युधिष्ठिर दूरसे ही बाणशय्यापर सोये हुए भीष्मजीको देखकर भाइयोंसहित रथसे उतर पड़े

Wika ni Vaiśampāyana: Nang magkagayon, nakita ng hari si Bhīṣma na nakahimlay sa higaan ng bayani—ang higaan ng mga palaso. Kaya si Haring Yudhiṣṭhira, ang naghaharing tagapangalaga ng Dharma, ang matuwid na pinuno, ay bumaba mula sa karwahe kasama ang kaniyang mga kapatid at lumapit sa dakilang ninuno nang may paggalang, kahit sa gitna ng bakas ng digmaan.

Verse 16

अभिवाद्याथ कौन्तेय: पितामहमरिंदम । द्वैपायनादीन वि्रांश्न तैश्न प्रत्यभिनन्दित:,शत्रुदमन नरेश! कुन्तीकुमारने सबसे पहले पितामहको प्रणाम किया। उसके बाद व्यास आदि ब्राह्मणोंको मस्तक झुकाया। फिर उन सबने भी उनका अभिनन्दन किया

Wika ni Vaiśampāyana: Pagkatapos, ang anak ni Kuntī, ang manlulupig sa mga kaaway, ay unang yumukod at nagbigay-galang sa Dakilang Ninuno. Saka niya iginalang si Vyāsa at ang iba pang mga brāhmaṇa, na may pagyuko at pagpipitagan; at sila nama’y tumugon sa kaniya ng pagbati at pagsang-ayon—sapagkat ang paggalang sa matatanda at sa mga guro ay tanda mismo ng dharma.

Verse 17

ऋष्विम्भिब्रह्मकल्पैश्व भ्रातृभि: सह धर्मज: । आसाटद्य शरतल्पस्थमृषिभि: परिवारितम्‌,तदनन्तर कुरुनन्दनके धर्मपुत्र धर्मराज युधिष्ठिर ब्रह्माजीके समान तेजस्वी ऋत्विजों भाइयों तथा ऋषियोंसे घिरे और बाण-शय्यापर सोये हुए भरतश्रेष्ठ गंगापुत्र भीष्मजीसे भाइयोंसहित इस प्रकार बोले--

Wika ni Vaiśampāyana: Pagkaraan, si Dharmarāja Yudhiṣṭhira, anak ni Dharma, kasama ang kaniyang mga kapatid at napaliligiran ng mga kagalang-galang na ṛṣi—mga banal na wari’y si Brahmā—ay lumapit kay Bhīṣma, ang pinakamainam sa angkan ng Bharata, ang anak ng Gaṅgā, na nakahimlay sa higaan ng mga palaso. Sa gitna ng mga pari, mga kapatid, at mga pantas, si Yudhiṣṭhira, na nagliliwanag na parang si Brahmā, ay nagsalita kay Bhīṣma sa ganitong paraan.

Verse 18

अब्रवीद्‌ भरतश्रेष्ठ धर्मराजो युधिष्ठिर: । भ्रातृभि: सह कौरव्य: शयानं निम्नगासुतम्‌,तदनन्तर कुरुनन्दनके धर्मपुत्र धर्मराज युधिष्ठिर ब्रह्माजीके समान तेजस्वी ऋत्विजों भाइयों तथा ऋषियोंसे घिरे और बाण-शय्यापर सोये हुए भरतश्रेष्ठ गंगापुत्र भीष्मजीसे भाइयोंसहित इस प्रकार बोले--

Wika ni Vaiśampāyana: Nang magkagayon, nagsalita si Yudhiṣṭhira, ang matuwid na hari at pinakadakila sa mga Bharata. Napaliligiran ng kaniyang mga kapatid—kasama ang mga pari at mga pantas, na nagliliwanag na parang si Brahmā—si Yudhiṣṭhira, ligaya ng angkan ng Kuru, anak ni Dharma, ay lumapit kay Bhīṣma, anak ng Gaṅgā, na nakahimlay sa higaan ng mga palaso, at nagsalita sa kaniya ng mga salitang ito.

Verse 19

युधिष्ठिरो5हं नृपते नमस्ते जाह्नवीसुत । शृणोषि चेन्महाबाहो ब्रूहि किं करवाणि ते,“गंगानन्दन! नरेश्वर! महाबाहो! मैं युधिष्ठिर आपकी सेवामें उपस्थित हूँ और आपको नमस्कार करता हूँ। यदि आपको मेरी बात सुनायी देती हो तो आज्ञा दीजिये कि मैं आपकी क्या सेवा करूँ?

“Ako si Yudhiṣṭhira, O hari; sumasamba ako sa iyo, O anak ni Jāhnavī (Gaṅgā). O makapangyarihang may malalakas na bisig! Kung naririnig mo pa ang aking tinig, sabihin mo: ano ang dapat kong gawin upang paglingkuran ka?”

Verse 20

प्राप्तोडस्मि समये राजन्नग्नीनादाय ते विभो । आचार्य ब्राद्मणांश्वैव ऋत्विजो भ्रातरश्ष मे,“राजन! प्रभो! आपकी अग्नियों और आचार्य;ो, ब्राह्मणों तथा ऋत्विजोंको साथ लेकर मैं अपने भाइयोंके साथ ठीक समयपर आ पहुँचा हूँ

Wika ni Vaiśampāyana: “O Hari, O makapangyarihang panginoon! Dumating na ako sa takdang oras, dala ang iyong mga banal na apoy, gayundin ang mga guro, ang mga Brāhmaṇa, at ang mga paring tagapagpaganap ng ritwal; at kasama ko rin ang aking mga kapatid.”

Verse 21

पुत्रश्न ते महातेजा धृतराष्ट्रो जनेश्वर: । उपस्थित: सहामात्यो वासुदेवश्च वीर्यवान्‌,“आपके पुत्र महातेजस्वी राजा धृतराष्ट्र भी अपने मन्त्रियोंक साथ उपस्थित हैं और महापराक्रमी भगवान्‌ श्रीकृष्ण भी यहाँ पधारे हुए हैं

Wika ni Vaiśampāyana: “Ang iyong anak—si Dhṛtarāṣṭra, panginoon ng mga tao, na may dakilang ningning—ay naririto kasama ang kanyang mga ministro; at si Vāsudeva, ang matapang na Kṛṣṇa, ay dumating na rin.”

Verse 22

हतशिष्टाश्व॒ राजान: सर्वे च कुरुजांगला: । तान्‌ पश्य नरशार्दूल समुन्मीलय लोचने,'पुरुषसिंह! युद्धमें मरनेसे बचे हुए समस्त राजा और कुरुजांगल देशकी प्रजा भी उपस्थित है। आप आँखें खोलिये और इन सबको देखिये

Wika ni Vaiśaṃpāyana: “O tigre sa mga tao! Naririto ang lahat ng haring nakaligtas matapos ang paglipol, at naririto rin ang buong bayan ng Kuru-jāṅgala. Idilat mo nang lubos ang iyong mga mata at masdan sila.”

Verse 23

यच्चेह किंचित्‌ कर्तव्यं तत्सव॑ प्रापितं मया । यथोक्तं भवता काले सर्वमेव च तत्‌ कृतम्‌,“आपके कथनानुसार इस समयके लिये जो कुछ संग्रह करना आवश्यक था, वह सब जुटाकर मैंने यहाँ पहुँचा दिया है। सभी उपयोगी वस्तुओंका प्रबन्ध कर लिया गया है!

Wika ni Vaiśampāyana: “Anumang dapat gawin dito ay aking natapos na. Gaya ng iyong ipinag-utos, sa tamang panahon, ang lahat ay tunay na naisakatuparan.”

Verse 24

वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु गाड़ेय: कुन्तीपुत्रेण धीमता । ददर्श भारतान्‌ सर्वान्‌ स्थितान्‌ सम्परिवार्य ह,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! परम बुद्धिमान कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरके इस प्रकार कहनेपर गंगानन्दन भीष्मजीने आँखें खोलकर अपनेको सब ओरसे घेरकर खड़े हुए सम्पूर्ण भरतवंशियोंको देखा

Wika ni Vaiśampāyana: Nang siya’y masabihan nang gayon ng marunong na anak ni Kuntī (Yudhiṣṭhira), si Bhīṣma—ang inapo ng Gaṅgā—ay nagmulat ng mga mata at nakita ang lahat ng mga Bhārata na nakatayo sa paligid niya, pumapalibot mula sa bawat panig.

Verse 25

ततश्च तं बली भीष्म: प्रगृह्म विपुलं भुजम्‌ उद्यन्मेघस्वरो वाग्मी काले वचनमत्रवीत्‌,फिर प्रवचनकुशल बलवान भीष्मने युधिष्ठिरकी विशाल भुजा हाथमें लेकर मेघके समान गम्भीर वाणीमें यह समयोचित वचन कहा--

Pagkaraan, ang makapangyarihang Bhīṣma, na hinawakan ang malapad niyang bisig, ay nagsalita sa tamang sandali. Mahusay magsalita at malalim ang tinig na gaya ng ulap na may kulog na sumisibol, kinausap niya siya ng mga salitang napapanahon—itinakda ang balangkas ng asal kung ano ang dapat gawin ayon sa dharma.

Verse 26

दिष्ट्या प्राप्तोड्सि कौन्तेय सहामात्यो युधिष्ठिर । परिवृत्तो हि भगवान्‌ सहस्रांशुर्दिवाकर:,“कुन्तीनन्दन युधिष्ठिर! सौभाग्यकी बात है कि तुम मन्त्रियोंसहित यहाँ आ गये। सहस्र किरणोंसे सुशोभित भगवान्‌ सूर्य अब दक्षिणायनसे उत्तरागणकी ओर लौट चुके हैं

O Kuntī-putra Yudhiṣṭhira, mapalad na dumating ka rito kasama ang iyong mga ministro. Ang banal na Araw, na may isang libong sinag, ay nakabalik na mula sa paglalakbay sa timog at ngayo’y bumabaling na patungo sa hilaga.

Verse 27

अष्टपज्चाश तं॑ रात्र्य: शयानस्याद्य मे गता: । शरेषु निशिताग्रेषु यथा वर्षशतं तथा,“इन तीखे अग्रभागवाले बाणोंकी शय्यापर शयन करते हुए आज मुझे अट्ठावन दिन हो गये; किंतु ये दिन मेरे लिये सौ वर्षोके समान बीते हैं

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Ngayong araw, limampu’t walong gabi na ang lumipas para sa akin habang nakahimlay ako sa higaan ng mga palasong matatalim ang dulo; subalit para sa akin, ang mga araw na iyon ay lumipas na parang isang daang taon.”

Verse 28

माघो<यं समनुप्राप्तो मास: सौम्यो युधिष्ठिर । त्रिभागशेष: पक्षोडयं शुक्लो भवितुमहति,'युधिष्ठिर! इस समय चान्द्रमासके अनुसार माघका महीना प्राप्त हुआ है। इसका यह शुक्लपक्ष चल रहा है, जिसका एक भाग बीत चुका है और तीन भाग बाकी है (शुक्लपक्षसे मासका आरम्भ माननेपर आज माघ शुक्ला अष्टमी प्रतीत होती है)”

Sinabi ni Vaiśampāyana: “Yudhiṣṭhira, ayon sa bilang ng buwan, dumating na ngayon ang banayad na buwan ng Māgha. Ito ang maliwanag na kalahating buwan; isang bahagi ang lumipas na, at tatlong bahagi pa ang nalalabi.”

Verse 29

एवमुकक्‍त्वा तु गाड़ेयो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्‌ । धृतराष्ट्रमथामन्त्रय काले वचनमत्रवीत्‌,धर्मपुत्र युधिष्ठिस्से ऐसा कहकर गंगानन्दन भीष्मने धृतराष्ट्रको पुकारकर उनसे यह समयोचित वचन कहा--

Pagkasabi nito, si Bhīṣma—anak ng Ilog Gaṅgā—ay nagsalita kay Yudhiṣṭhira, anak ni Dharma. Pagkaraan, ipinatawag niya si Dhṛtarāṣṭra at nagsabi ng mga salitang angkop sa pagkakataon—payo upang gabayan ang asal ayon sa dharma sa napakahalagang sandaling iyon.

Verse 30

भीष्म उवाच राजन्‌ विदितधर्मोडसि सुनिर्णीतार्थसंशय: । बहुश्रुता हि ते विप्रा बहव: पर्युपासिता:,भीष्मजी बोले--राजन्‌! तुम धर्मको अच्छी तरह जानते हो। तुमने अर्थतत्त्वका भी भलीभाँति निर्णय कर लिया है। अब तुम्हारे मनमें किसी प्रकारका संदेह नहीं है; क्योंकि तुमने अनेक शास्त्रोंका ज्ञान रखनेवाले बहुत-से दिद्वान्‌ ब्राह्मणोंकी सेवा की है--उनके सत्संगसे लाभ उठाया है

Wika ni Bhishma: “O Hari, lubos kang bihasa sa dharma, at malinaw mong nalutas ang mga pag-aalinlangan tungkol sa tunay na layunin ng buhay. Wala nang natitirang pagdududa sa iyong isipan, sapagkat masikap kang naglingkod at dumalo sa maraming pantas na Brahmin—mga lalaking malawak ang kaalaman sa mga banal na kasulatan—at nakinabang ka sa kanilang samahan at pagtuturo.”

Verse 31

वेदशास्त्राणि सर्वाणि धर्माश्न मनुजेश्वर । वेदांश्न चतुर: सर्वान्‌ निखिलेनानुबुद्धयसे,मनुजेश्वर! तुम चारों वेदों, सम्पूर्ण शास्त्रों और धर्मोका रहस्य पूर्णरूपसे जानते और समझते हो

Wika ni Bhishma: “O panginoon ng mga tao, ganap mong naunawaan ang apat na Veda at ang buong kalipunan ng mga banal na kasulatan; at nauunawaan mo rin, sa kabuuan nito, ang mga simulain ng dharma.”

Verse 32

न शोचितव्यं कौरव्य भवितव्यं हि तत्‌ तथा । श्रुत॑ देवरहस्यं ते कृष्णद्वैघधायनादपि,कुरुनन्दन! तुम्हें शोक नहीं करना चाहिये। जो कुछ हुआ है, वह अवश्यम्भावी था। तुमने श्रीकृष्ण-द्वैणायन व्यासजीसे देवताओंका रहस्य भी सुन लिया है (उसीके अनुसार महाभारतयुद्धकी सारी घटनाएँ हुई हैं)

Wika ni Bhishma: “O supling ng angkan ng Kuru, huwag kang magdalamhati. Ang nangyari ay nakatakdang mangyari nang gayon. Narinig mo rin mula kay Krishna Dvaipayana Vyasa ang lihim na payo ng mga diyos—at ayon doon, naganap ang buong takbo ng digmaang Mahabharata.”

Verse 33

यथा पाण्डो: सुता राज॑स्तथैव तव धर्मत: । तान्‌ पालय स्थितो धर्मे गुरुशुश्रूषणे रतान्‌,ये पाण्डव जैसे राजा पाण्डुके पुत्र हैं, वैसे ही धर्मकी दृष्टिसे तुम्हारे भी हैं। ये सदा गुरुजनोंकी सेवामें संलग्न रहते हैं। तुम धर्ममें स्थित रहकर अपने पुत्रोंके समान ही इनका पालन करना

Wika ni Bhishma: “O Hari, kung paanong sila’y mga anak ni Pandu, gayon din—ayon sa pamantayan ng dharma—sila’y iyo rin. Lagi silang nakatuon sa paglilingkod sa matatanda at mga guro. Kaya, manatili kang matatag sa katuwiran at arugain sila na parang sarili mong mga anak.”

Verse 34

धर्मराजो हि शुद्धात्मा निदेशे स्थास्यते तव । आनृशंस्यपरं होनं जानामि गुरुवत्सलम्‌,धर्मराज युधिष्ठिरका हृदय बहुत ही शुद्ध है। ये सदा तुम्हारी आज्ञाके अधीन रहेंगे। मैं जानता हूँ, इनका स्वभाव बहुत ही कोमल है और ये गुरुजनोंके प्रति बड़ी भक्ति रखते हैं

Wika ni Bhishma: “Si Dharmaraja Yudhishthira ay may dalisay na kalooban at mananatiling masunurin sa iyong utos. Batid ko na inuuna niya ang habag sa lahat, malaya sa kalupitan, at lubhang deboto sa matatanda at mga guro.”

Verse 35

तव पुत्रा दुरात्मान: क्रोधलो भपरायणा: । ईर्ष्याभि भूता दुर्वत्तास्तानू न शोचितुमहसि,तुम्हारे पुत्र बड़े दुरात्मा, क्रोधी, लोभी, ईष्यके वशीभूत तथा दुराचारी थे। अतः उनके लिये तुम्हें शोक नहीं करना चाहिये

Wika ni Bhīṣma: “Ang iyong mga anak ay may masamang likas—nalulugmok sa galit at kasakiman, nilalamon ng inggit, at tiwali ang asal. Kaya’t hindi mo sila dapat ipagluksa.”

Verse 36

वैशम्पायन उवाच एतावदुक्त्वा वचन धृतराष्ट्र मनीषिणम्‌ । वासुदेव॑ महाबाहुम भ्यभाषत कौरव:,वैशम्पायनजी कहते हैं-जनमेजय! मनीषी धृतराष्ट्रसे ऐसा वचन कहकर कुरुवंशी भीष्मने महाबाहु भगवान्‌ श्रीकृष्णसे इस प्रकार कहा

Sinabi ni Vaiśampāyana: Pagkasabi ng mga salitang iyon sa marunong na si Dhṛtarāṣṭra, ang matandang pinuno ng angkang Kuru ay humarap kay Vāsudeva (Śrī Kṛṣṇa), ang makapangyarihan ang mga bisig, at nagsalita nang ganito—mula sa payo sa hari tungo sa pagsusumamo sa banal na tagapamatnubay.

Verse 37

भीष्म उवाच भगवन्‌ देवदेवेश सुरासुरनमस्कृत । त्रिविक्रम नमस्तुभ्यं शड्खचक्रगदाधर,भीष्मजी बोले--भगवन! देवदेवेश्वर! देवता और असुर सभी आपके चरणोंमें मस्तक झुकाते हैं। अपने तीन पगोंसे त्रिलोकीको नापनेवाले तथा शंख, चक्र और गदा धारण करनेवाले नारायणदेव! आपको नमस्कार है

Wika ni Bhīṣma: “O Bhagavān, Panginoon ng mga diyos, na sinasamba ng mga deva at asura! O Trivikrama na sumukat sa tatlong daigdig sa tatlong hakbang; O Nārāyaṇa na may hawak na kabibe, diskong-arma, at pamalo—sumasamba ako sa Iyo.”

Verse 38

वासुदेवो हिरण्यात्मा पुरुष: सविता विराट । जीवभूतो<नुरूपस्त्वं परमात्मा सनातन:,आप वासुदेव, हिरण्यात्मा, पुरुष, सविता, विराट, अनुरूप, जीवात्मा और सनातन परमात्मा हैं

Wika ni Bhīṣma: “Ikaw si Vāsudeva—ang may gintong kaluluwa; ang Puruṣa, ang Kosmikong Tao; si Savitṛ, ang araw na nagbibigay-buhay; at si Virāṭ, ang anyong sumasaklaw sa sansinukob. Ikaw ang jīvātman, ang buhay na nananahan sa mga nilalang ayon sa kanilang likas, at ikaw rin ang walang-hanggang Paramātman, ang Kataas-taasang Sarili.”

Verse 39

त्रायस्व पुण्डरीकाक्ष पुरुषोत्तम नित्यश: । अनुजानीहि मां कृष्ण वैकुण्ठ पुरुषोत्तम,कमलनयन श्रीकृष्ण! पुरुषोत्तम! वैकुण्ठ! आप सदा मेरा उद्धार करें। अब मुझे जानेकी आज्ञा दें

Nakiusap si Bhīṣma: “O Kṛṣṇa na may matang-lotus! O Puruṣottama, Kataas-taasang Persona! O Vaikuṇṭha! Iligtas at ingatan Mo ako sa lahat ng panahon. Ngayon, O Kṛṣṇa, ipagkaloob Mo sa akin ang pahintulot na lumisan.”

Verse 40

रक्ष्याश्न ते पाण्डवेया भवान्‌ येषां परायणम्‌ | उक्तवानस्मि दुर्बुद्धिं मन्‍्द दुर्योधनं तदा

Wika ni Bhīṣma: “Dapat kang pangalagaan ng mga prinsipe ng Pāṇḍava, na para sa kanila ikaw ang pinakadakilang kanlungan. Noong panahong iyon, nasabi ko na kay Duryodhana na mapurol ang isip—pinayuhan at binalaan ko siya.”

Verse 41

“यत: कृष्णस्ततो धर्मो” यतो धर्मस्ततो जय: । वासुदेवेन तीर्थेन पुत्र संशाम्य पाण्डवै:

Wika ni Bhīṣma: “Kung saan naroon si Kṛṣṇa, naroon ang Dharma; at kung saan naroon ang Dharma, naroon ang tagumpay. Kaya, anak, humanap ka ng kanlungan sa banal na presensya ni Vāsudeva, at payapain ang mga Pāṇḍava—palamigin ang poot at hanapin ang pagkakasundo ayon sa katuwiran.”

Verse 42

संधानस्य पर: कालस्तवेति च पुन: पुनः । न च मे तद्‌ वचो मूढ: कृतवान्‌ स सुमन्दधी: । घातयित्वेह पृथिवीं ततः स निधनं गत:

Wika ni Bhīṣma: “Paulit-ulit kong sinabi sa kanya, ‘Dumating na ang tamang panahon para sa pakikipagkasundo mo.’ Ngunit ang naliligaw at ubod ng hina ang pag-unawa ay hindi sumunod sa aking payo. Matapos niyang idulot ang malawakang pagpatay sa lupaing ito, siya rin ay humantong sa sarili niyang kapahamakan.”

Verse 43

प्रभो! आप ही जिनके परम आश्रय हैं, उन पाण्डवोंकी सदा आपको रक्षा करनी चाहिये। मैंने दुर्बुद्धि एवं मन्द दुर्योधनसे कहा था कि “जहाँ श्रीकृष्ण हैं, वहाँ धर्म है और जहाँ धर्म है, उसी पक्षकी जय होगी; इसलिये बेटा दुर्योधन! तुम भगवान्‌ श्रीकृष्णकी सहायतासे पाण्डवोंके साथ सन्धि कर लो। यह सन्धिके लिये बहुत उत्तम अवसर आया है।' इस प्रकार बार-बार कहनेपर भी उस मन्दबुद्धि मूढने मेरी वह बात नहीं मानी और सारी पृथ्वीके वीरोंका नाश कराकर अन्तमें वह स्वयं भी कालके गालमें चला गया || ४० --४२ || त्वां तु जानाम्यहं देवं पुराणमृषिसत्तमम्‌ । नरेण सहित देव बदर्या सुचिरोषितम्‌,देव! मैं आपको जानता हूँ। आप वे ही पुरातन ऋषि नारायण हैं, जो नरके साथ चिरकालतक बदरिकाश्रममें निवास करते रहे हैं

Wika ni Bhīṣma: “Panginoon! Ikaw ang pinakadakilang kanlungan ng mga iyon; kaya nararapat na lagi Mong pangalagaan ang mga Pāṇḍava. Sinabi ko kay Duryodhana na mahina ang isip: ‘Kung saan naroon si Śrī Kṛṣṇa, naroon ang Dharma; at kung saan naroon ang Dharma, sa panig na iyon ang tagumpay. Kaya, anak na Duryodhana, sa tulong ni Bhagavān Śrī Kṛṣṇa, makipagkasundo ka sa mga Pāṇḍava; ito ang pinakamainam na pagkakataon para sa kasunduan.’ Ngunit kahit paulit-ulit kong sinabi, hindi niya sinunod; pinuksa niya ang mga bayani ng buong daigdig, at sa huli siya man ay nilamon ng Panahon. Datapwat tunay kitang nakikilala, O sinaunang Diyos, pinakadakila sa mga ṛṣi: Ikaw yaong Ṛṣi Nārāyaṇa ng unang panahon na, kasama si Nara, ay nanahan nang matagal sa Badarī (Badarikāśrama).”

Verse 44

तथा मे नारद: प्राह व्यासश्व॒ सुमहातपा: । नरनारायणावेतौ सम्भूतौ मनुजेष्विति,देवर्षि नारद तथा महातपस्वी व्यासजीने भी मुझसे कहा था कि ये श्रीकृष्ण और अर्जुन साक्षात्‌ भगवान्‌ नारायण और नर हैं, जो मानव-शरीरमें अवतीर्ण हुए हैं

Wika ni Bhīṣma: “Gayon din ang sinabi sa akin ni Devarṣi Nārada, at gayon din ni Vyāsa na dakilang asceta: ‘Ang dalawang ito—si Kṛṣṇa at si Arjuna—ay tunay na sina Nārāyaṇa at Nara, na isinilang sa mga tao sa anyong-tao.’”

Verse 45

स मां त्वमनुजानीहि कृष्ण मोक्ष्ये कलेवरम्‌ | त्वयाहं समनुज्ञातो गच्छेयं परमां गतिम्‌,श्रीकृष्ण! अब आप आज्ञा दीजिये, मैं इस शरीरका परित्याग करूँगा। आपकी आज्ञा मिलनेपर मुझे परम गतिकी प्राप्ति होगी

Wika ni Bhishma: “O Krishna, ipagkaloob mo ang iyong pahintulot. Ngayon ay iiwan ko na ang katawang ito. Kapag ganap mo akong pinahintulutan, ako’y lalakbay tungo sa pinakamataas na kalagayan.”

Verse 46

वासुदेव उवाच अनुजानामि भीष्म त्वां वसून्‌ प्राप्तुहि पार्थिव । न ते$स्ति वृजिनं किंचिदिहलोके महाद्युते,भगवान्‌ श्रीकृष्णने कहा--पृथ्वीपालक महातेजस्वी भीष्मजी! मैं आपको (सहर्ष) आज्ञा देता हूँ। आप वसुलोकको जाइये। इस लोकमें आपके द्वारा अणुमात्र भी पाप नहीं हुआ है

Sinabi ni Vāsudeva: “O Bhishma, o makapangyarihang hari, ipinagkakaloob ko ang pahintulot—pumaroon ka ngayon sa daigdig ng mga Vasu. Sa mundong ito, o dakilang maningning, wala ni katiting na bahid ng pagkakasala sa iyo.”

Verse 47

पितृभक्तो5सि राजर्षे मार्कण्डेय इवापर: । तेन मृत्युस्तव वशे स्थितो भृत्य इवानतः,राजर्ष! आप दूसरे मार्कण्डेयके समान पितृभक्त हैं; इसलिये मृत्यु विनीत दासीके समान आपके वशमें हो गयी है

Sinabi ni Vāsudeva: “O maharlikang rishi, ikaw ay tapat sa mga Pitṛ tulad ng isa pang Mārkaṇḍeya. Kaya’t ang Kamatayan mismo ay nasa ilalim ng iyong kapangyarihan, mapagpakumbabang gaya ng masunuring lingkod.”

Verse 48

वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु गाड़ेय: पाण्डवानिदमब्रवीत्‌ | धृतराष्ट्रमुखां श्वापि सर्वाश्व सुहृदस्तथा,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! भगवान्‌के ऐसा कहनेपर गंगानन्दन भीष्मने पाण्डवों तथा धृतराष्ट्र आदि सभी सुहृदोंसे कहा--

Sinabi ni Vaiśampāyana: Nang masabihan nang gayon, si Bhishma—ang anak ng Ilog Gaṅgā—ay nagsalita ng mga salitang ito sa mga Pāṇḍava, at gayundin sa lahat ng mga mabubuting-loob, na si Dhṛtarāṣṭra ang nangunguna.

Verse 49

प्राणानुत्स्रष्टमिच्छामि तत्रानुज्ञातुमर्ह थ । सत्येषु यतितव्यं व: सत्यं हि परमं बलम्‌,“अब मैं प्राणोंका परित्याग करना चाहता हूँ। तुम सब लोग इसके लिये मुझे आज्ञा दो। तुम्हें सदा सत्य धर्मके पालनका प्रयत्न करते रहना चाहिये; क्योंकि सत्य ही सबसे बड़ा बल है

“Nais ko nang bitawan ang hininga ng buhay. Kaya pahintulutan ninyo ako sa bagay na ito. Lagi ninyong pagsikapang sundin ang dharma ng katotohanan; sapagkat ang katotohanan ang pinakadakilang lakas.”

Verse 50

आनुृशंस्यपरैर्भाव्यं सदैव नियतात्मभि: । ब्रह्मण्यैर्धर्मशीलैश्व तपोनित्यैश्ष भारता:,“भरतवंशियो! तुमलोगोंको सबके साथ कोमलताका बर्ताव करना, सदा अपने मन और इन्द्रियोंको अपने वशमें रखना तथा ब्राह्मणभक्त, धर्मनिष्ठ एवं तपस्वी होना चाहिये”

Sinabi ni Vaiśampāyana: “O mga inapo ni Bharata, ang mga may pagpipigil-sa-sarili ay dapat laging kumilos nang may habag at kahinahunan sa lahat. Dapat silang maging deboto sa mga Brāhmaṇa, matatag sa dharma, at palagi sa pag-aayuno at pagninilay (tapas).”

Verse 51

इत्युक्त्वा सुह्ृद: सर्वान्‌ सम्परिष्वज्य चैव ह । पुनरेवाब्रवीद्‌ धीमान्‌ युधिष्ठिरमिदं वच:,ऐसा कहकर बुद्धिमान्‌ भीष्मजीने अपने सब सुहृदोंको गले लगाया और युधिष्छिरसे पुनः इस प्रकार कहा--'युधिष्ठिर! तुम्हें सामान्यतः सभी ब्राह्मणोंकी विशेषतः विद्वानोंकी और आचार्य तथा ऋत्विजोंकी सदा ही पूजा करनी चाहिये”

Pagkasabi nito, niyakap ng marunong na si Bhīṣma ang lahat ng kanyang mga mabubuting kaibigan. Pagkaraan, muli siyang humarap kay Yudhiṣṭhira at nagsalita: “Yudhiṣṭhira, dapat mong laging parangalan ang lahat ng Brāhmaṇa sa pangkalahatan—lalo na ang mga pantas—gayundin ang iyong mga guro at ang mga paring tagapagpaganap ng ritwal (ṛtvij).”

Verse 52

ब्राह्मणाश्रैव ते नित्यं प्राज्ञाश्रैव विशेषत: | आचार्या ऋत्विजश्वचैव पूजनीया जनाधिप,ऐसा कहकर बुद्धिमान्‌ भीष्मजीने अपने सब सुहृदोंको गले लगाया और युधिष्छिरसे पुनः इस प्रकार कहा--'युधिष्ठिर! तुम्हें सामान्यतः सभी ब्राह्मणोंकी विशेषतः विद्वानोंकी और आचार्य तथा ऋत्विजोंकी सदा ही पूजा करनी चाहिये”

Sinabi ni Vaiśampāyana: “O panginoon ng mga tao, dapat mong laging parangalan ang mga Brāhmaṇa—lalo na ang mga marurunong sa kanila. Gayundin, ang iyong mga guro at ang mga paring tagapagpaganap ng ritwal (ṛtvij) ay dapat laging igalang.”

Verse 167

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि भीष्मस्वर्गारोहणपर्वणि दानधर्मे सप्तषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:

Sa gayon, sa Śrī Mahābhārata, sa loob ng Anuśāsana Parva—lalo na sa bahagi tungkol sa pag-akyat ni Bhīṣma sa langit—nagtatapos ang ika-167 kabanata, na kabilang sa pagtalakay sa dharma ng pagbibigay (dāna).