Amritnada

Verse 1

शास्त्राण्यधीत्य मेधावी अभ्यस्य च पुनः पुनः । परं ब्रह्म विज्ञाय उल्कावत्तान्यथोत्सृजेत् ॥१॥

เมื่อศึกษาคัมภีร์และฝึกปฏิบัติซ้ำแล้วซ้ำเล่า ผู้มีปัญญาเมื่อรู้แจ้งพรหมันสูงสุดแล้ว พึงวางคัมภีร์เหล่านั้นเสียดุจท่อนไฟคุกรุ่นที่ใช้แล้ว।

Verse 2

ओङ्कारं रथमारुह्य विष्णुं कृत्वाथ सारथिम् । ब्रह्मलोकपदान्वेषी रुद्राराधनतत्परः ॥२॥

ผู้แสวงหาฐานะแห่งพรหมโลก ขึ้นสู่รถศึกแห่งโอมการะ และให้พระวิษณุเป็นสารถี แล้วมุ่งมั่นในการบูชาพระรุทระดำเนินไป।

Verse 3

तावद्रथेन गन्तव्यं यावद्रथपथि स्थितः । स्थित्वा रथपथस्थानं रथमुत्सृज्य गच्छति ॥३॥

ตราบใดที่ยังอยู่บนทางแห่งรถศึก ก็พึงเดินทางด้วยรถศึกเท่านั้น ครั้นถึงที่สุดแห่งทางนั้นแล้ว จึงละรถศึกและก้าวต่อไป।

Verse 4

मात्रालिङ्गपदं त्यक्त्वा शब्दव्यञ्जनवर्जितम् । अस्वरेण मकारेण पदं सूक्ष्मं च गच्छति ॥४॥

ละ ‘ภาวะแห่งคำ’ ที่มีมาตราและลิงคะเป็นเครื่องหมาย ซึ่งปราศจากเสียงพยางค์และการเปล่งพยัญชนะ แล้วเข้าถึงภาวะอันละเอียดด้วย ‘มการะ’ อันไร้สระ।

Verse 5

शब्दादिविषयाः पञ्च मनश्चैवातिचञ्चलम् । चिन्तयेदात्मनो रश्मीन्प्रत्याहारः स उच्यते ॥५॥

อารมณ์ทั้งห้าเริ่มด้วยเสียง และจิตที่แสนฟุ้งซ่านยิ่งนัก พึงพิจารณารัศมีของอาตมัน (กระแสที่ไหลออกภายนอก) นั่นแลเรียกว่า ปรัตยาหาระ।

Verse 6

प्रत्याहारस्तथा ध्यानं प्राणायामोऽथ धारणा । तर्कश्चैव समाधिश्च षडङ्गो योग उच्यते ॥६॥

การถอนอินทรีย์ (ปรัตยาหาระ) แล้วจึงภาวนา (ธยานะ) การกำกับลมหายใจ (ปราณายามะ) ต่อด้วยการตั้งจิตแน่วแน่ (ธารณา) อีกทั้งการพิจารณาไตร่ตรอง (ตัรกะ) และสมาธิ (สมาธิ)—นี่เรียกว่าโยคะหกองค์.

Verse 7

यथा पर्वतधातूनां दह्यन्ते धमनान्मलाः । तथेन्द्रियकृता दोषा दह्यन्ते प्राणनिग्रहात् ॥७॥

ดุจมลทินของแร่ธาตุในภูเขาถูกเผาด้วยการเป่าลมในเตา ฉันใด โทษที่เกิดจากอินทรีย์ก็ถูกเผาผลาญด้วยการสำรวมปราณะฉันนั้น.

Verse 8

प्राणायामैर्दहेद्दोषान्धारणाभिश्च किल्बिषम् । प्रत्याहारेण संसर्गाद्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान् ॥८॥

ด้วยปราณายามะพึงเผาผลาญโทษทั้งหลาย และด้วยธารณาพึงกำจัดกิลพิษะ (บาป/มลทิน) ด้วยปรัตยาหาระพ้นจากการคลุกคลีแห่งอารมณ์ และด้วยธยานะย่อมก้าวข้ามคุณที่ไม่เป็นใหญ่.

Verse 9

किल्बिषं हि क्षयं नीत्वा रुचिरं चैव चिन्तयेत् ॥९॥

ครั้นทำกิลพิษะ (บาป/มลทิน) ให้ถึงความสิ้นไปแล้ว พึงระลึกภาวนา ‘รุจิระ’ คือสภาวะอันสว่างไสวและน่ารื่นรมย์.

Verse 10

रुचिरं रेचकं चैव वायोराकर्षणं तथा । प्राणायामस्त्रयः प्रोक्ता रेचपूरककुम्भकाः ॥१०॥

‘รุจิระ’ และเรจจกะ (การผ่อนลมออก) ตลอดจนการดึงลมเข้า (อากรรษณะ/ปูรกะ); ปราณายามะกล่าวว่ามีสาม คือ เรจจกะ ปูรกะ และกุมภกะ.

Verse 11

सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह । त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ॥११॥

พร้อมด้วยวยาหฤติและปรณวะ สวดคายตรีร่วมกับ ‘ศิรัส’ (ภาคผนวก) สามครั้ง โดยยืดและกำกับลมหายใจ—สิ่งนี้เรียกว่า ปราณายามะ.

Verse 12

उत्क्षिप्य वायुमाकाशं शून्यं कृत्वा निरात्मकम् । शून्यभावेन युञ्जीयाद्रेचकस्येति लक्षणम् ॥१२॥

เมื่อขับลมออกแล้ว ทำอากาศธาตุให้ว่างและไร้ความยึดว่า ‘ตัวตน’; ตั้งจิตด้วยภาวะแห่งความว่าง—นี่คือเครื่องหมายของเรจะกะ (การหายใจออก).

Verse 13

वक्त्रेणोत्पलनालेन तोयमाकर्षयेन्नरः । एवं वायुर्ग्रहीतव्यः पूरकस्येति लक्षणम् ॥१३॥

ดุจคนดูดน้ำด้วยปากผ่านก้านบัว ฉันใด พึงดึงลมเข้าไปฉันนั้น—นี่คือเครื่องหมายของปูรกะ (การหายใจเข้า).

Verse 14

नोच्छ्वसेन्न च निश्वासेत् गात्राणि नैव चालयेत् । एवं भावं नियुञ्जीयात् कुम्भकस्येति लक्षणम् ॥१४॥

อย่าหายใจเข้า และอย่าหายใจออก ทั้งกายอย่าให้ไหวแม้แต่น้อย; ตั้งตนในภาวะเช่นนี้—นี่คือเครื่องหมายของกุมภกะ (การกลั้นลม).

Verse 15

अन्धवत्पश्य रूपाणि शब्दं बधिरवत् शृणु । काष्ठवत्पश्य ते देहं प्रशान्तस्येति लक्षणम् ॥१५॥

จงเห็นรูปดุจคนตาบอด จงได้ยินเสียงดุจคนหูหนวก; จงมองกายของตนดุจท่อนไม้—นี่คือเครื่องหมายของผู้สงบ (ประศานตะ).

Verse 16

मनः सङ्कल्पकं ध्यात्वा संक्षिप्यात्मनि बुद्धिमान् । धारयित्वा तथाऽऽत्मानं धारणा परिकीर्तिता ॥१६॥

เมื่อเพ่งพิจารณาจิตว่าเป็นไปด้วยสังกัลปะ (ความตั้งใจ) แล้ว ผู้มีปัญญาย่อมหดรวมจิตนั้นเข้าสู่อาตมัน และทรงอาตมันไว้ดังนั้น—ภาวะนี้เรียกว่า ‘ธารณา’ (การตั้งมั่น)॥๑๖॥

Verse 17

आगमस्याविरोधेन ऊहनं तर्क उच्यते । समं मन्येत यं लब्ध्वा स समाधिः प्रकीर्तितः ॥१७॥

ตัรกะ (การใคร่ครวญ) คืออูหนะ—การพิจารณาอนุมาน—ที่ไม่ขัดต่ออาคม (คัมภีร์). เมื่อบรรลุภาวะที่เห็นสรรพสิ่งเสมอภาค—ภาวะนั้นเรียกว่า ‘สมาธิ’॥๑๗॥

Verse 18

भूमिभागे समे रम्ये सर्वदोषविवर्जिते । कृत्वा मनोमयीं रक्षां जप्त्वा चैवाथ मण्डले ॥ पद्मकं स्वस्तिकं वापि भद्रासनमथापि वा । बद्ध्वा योगासनं सम्यगुत्तराभिमुखः स्थितः ॥ नासिकापुटमङ्गुल्या पिधायैकेन मारुत...

บนพื้นดินที่ราบ งดงาม และปราศจากโทษทั้งปวง เมื่อสถาปนา ‘มโนมยี รักษา’ และทำชปะในมณฑลแล้ว พึงนั่งอาสนะโยคะให้ถูกต้อง—ปัทมกะ สวัสติกะ หรือภัทราสนะ—โดยหันหน้าไปทางทิศเหนือ. ใช้นิ้วปิดรูจมูกข้างหนึ่ง ดึงปราณ (มารุตะ) เข้าไป ทรงไฟภายใน (อัคนิ) ไว้ และเพ่งพิจารณาเพียง ‘เสียง/ศัพท’ เท่านั้น॥๑๘–๒๐॥

Verse 19

भूमिभागे समे रम्ये सर्वदोषविवर्जिते । कृत्वा मनोमयीं रक्षां जप्त्वा चैवाथ मण्डले ॥ पद्मकं स्वस्तिकं वापि भद्रासनमथापि वा । बद्ध्वा योगासनं सम्यगुत्तराभिमुखः स्थितः ॥ नासिकापुटमङ्गुल्या पिधायैकेन मारुत...

บนพื้นดินที่ราบ งาม และไร้ข้อบกพร่อง เมื่อสถาปนา ‘มโนมยี รักษา’ และทำชปะในมณฑลแล้ว พึงนั่งปัทมกะ/สวัสติกะ/ภัทราสนะให้มั่นคง โดยหันหน้าไปทางทิศเหนือ. ใช้นิ้วปิดรูจมูกข้างหนึ่ง ดึงปราณเข้าไป ทรงอัคนิภายในไว้ และเพ่งเพียงศัพท/นาทะเท่านั้น॥๑๘–๒๐॥

Verse 20

भूमिभागे समे रम्ये सर्वदोषविवर्जिते । कृत्वा मनोमयीं रक्षां जप्त्वा चैवाथ मण्डले ॥ पद्मकं स्वस्तिकं वापि भद्रासनमथापि वा । बद्ध्वा योगासनं सम्यगुत्तराभिमुखः स्थितः ॥ नासिकापुटमङ्गुल्या पिधायैकेन मारुत...

บนพื้นดินที่ไร้โทษ ราบ และน่ารื่นรมย์ เมื่อสถาปนา ‘มโนมยี รักษา’ และทำชปะในมณฑลแล้ว พึงนั่งปัทมกะ/สวัสติกะ/ภัทราสนะให้ถูกต้อง โดยหันหน้าไปทางทิศเหนือ. ใช้นิ้วปิดรูจมูกข้างหนึ่ง ดึงปราณเข้าไป ทรงไฟภายในไว้ และเพ่งพิจารณาเพียงศัพท/นาทะเท่านั้น॥๑๘–๒๐॥

Verse 21

ॐ इत्येकाक्षरं ब्रह्म ॐ इत्येकेन रेचयेत् । दिव्यमन्त्रेण बहुशः कुर्यादात्ममलच्युतिम् ॥२१॥

‘โอม’ คือพรหมันพยางค์เดียว. ด้วย ‘โอม’ เพียงหนึ่งให้ทำการผ่อนลมหายใจออก; ด้วยการภาวนามนต์ทิพย์ซ้ำๆ ให้มลทินแห่งตนร่วงหลุดไป.

Verse 22

पश्चाद्ध्यायीत् पूर्वोक्तक्रमशो मन्त्रविद्बुधः । स्थूलातिस्थूलमात्रायं नाभेरूर्ध्वरुपक्रमः ॥२२॥

ต่อจากนั้น ผู้รู้มนต์ผู้มีปัญญาพึงเจริญสมาธิตามลำดับที่กล่าวไว้ก่อน—ในมาตรานี้จากหยาบไปสู่หยาบยิ่ง เริ่มจากรูปที่เคลื่อนขึ้นจากสะดือ.

Verse 23

तिर्यगूर्ध्वमधो दृष्टिं विहाय च महामतिः । स्थिरस्थायी विनिष्कम्पः सदा योगं समभ्यसेत् ॥२३॥

ละสายตาที่มองไปด้านข้าง เบื้องบน และเบื้องล่างเสีย แล้วผู้มีจิตยิ่งใหญ่ ผู้มั่นคง ตั้งมั่น และไม่สั่นไหว พึงฝึกโยคะอยู่เสมอ.

Verse 24

तालमात्राविनिष्कम्पो धारणायोजनं तथा । द्वादशमात्रो योगस्तु कालतो नियमः स्मृतः ॥२४॥

ความนิ่งไม่สั่นไหวตลอดหนึ่งตาละ-มาตรา เรียกว่าเป็นการประยุกต์ธารณา; ส่วนโยคะมีสิบสองมาตรา—กฎแห่งกาลเวลานี้เป็นข้อกำหนดที่จดจำกัน.

Verse 25

अघोषमव्यञ्जनमस्वरं च अकण्ठताल्वोष्ठमनासिकं च । अरेफजातमुभयोष्मवर्जितं यदक्षरं न क्षरते कदाचित् ॥२५॥

พยางค์นั้นไร้เสียง ไร้พยัญชนะ และไร้สระ; ปราศจากการเปล่งด้วยคอ เพดานปาก ริมฝีปาก และเสียงนาสิก; มิได้เกิดจาก ‘ร’ (เรผะ) และเว้นจากอุษมะทั้งสอง (เสียงเสียดแทรก/ลมหายใจ)—พยางค์นั้นไม่เสื่อมสลายเลย.

Verse 26

येनासौ पश्यते मार्गं प्राणस्तेन हि गच्छति । अतस्तमभ्यसेन्नित्यं सन्मार्गगमनाय वै ॥२६॥

ด้วยวิธีใดที่เขาเห็นหนทางได้ ด้วยวิธีนั้นเองปราณะย่อมดำเนินไป ดังนั้นเพื่อการไปสู่สัจมรรค พึงฝึกปฏิบัติสิ่งนั้นเป็นนิตย์॥๒๖॥

Verse 27

हृद्द्वारं वायुद्वारं च मूर्धद्वारमतः परम् । मोक्षद्वारं बिलं चैव सुषिरं मण्डलं विदुः ॥२७॥

ท่านทั้งหลายรู้ว่า มีประตูแห่งหฤทัย ประตูแห่งวายุ และเหนือขึ้นไปคือประตูแห่งกระหม่อม อีกทั้งประตูแห่งโมกษะเรียกว่า ‘ถ้ำ’ ‘ช่อง’ และ ‘วงกลม’॥๒๗॥

Verse 28

भयं क्रोधमथालस्यमतिस्वप्नातिजागरम् । अत्याहरमनाहरं नित्यं योगी विवर्जयेत् ॥२८॥

ความกลัว ความโกรธ และความเกียจคร้าน; การนอนมากเกินและการตื่นมากเกิน; การกินมากเกินและการอดอาหาร—โยคีควรละเว้นสิ่งเหล่านี้เป็นนิตย์॥๒๘॥

Verse 29

अनेन विधिना सम्यङ्नित्यमभ्यसतः क्रमात् । स्वयमुत्पद्यते ज्ञानं त्रिभिर्मासैर्न संशयः ॥२९॥

ด้วยวิธีนี้ ผู้ใดฝึกปฏิบัติอย่างถูกต้องเป็นนิตย์ตามลำดับ ภายในสามเดือนญาณย่อมบังเกิดขึ้นเอง—ปราศจากความสงสัย॥๒๙॥

Verse 30

चतुर्भिः पश्यते देवान्पञ्चभिस्तुल्यविक्रमः । इच्छयाप्नोति कैवल्यं षष्ठे मासि न संशयः ॥३०॥

ครบสี่เดือนย่อมเห็นเหล่าเทวะ ครบห้าเดือนย่อมมีกำลังทัดเทียมกัน เดือนที่หกย่อมบรรลุไกวัลยะด้วยเจตจำนงเพียงอย่างเดียว—ปราศจากความสงสัย॥๓๐॥

Verse 31

पार्थिवः पञ्चमात्रस्तु चतुर्मात्राणि वारुणः । आग्नेयस्तु त्रिमात्रोऽसौ वायव्यस्तु द्विमात्रकः ॥३१॥

ธาตุดินมีห้ามาตรา; ธาตุน้ำมีสี่มาตรา. ธาตุไฟมีสามมาตรา; และธาตุลมมีสองมาตรา ตามคำสอนนี้.

Verse 32

एकमात्रस्तथाकाशो ह्यर्धमात्रं तु चिन्तयेत् । सिद्धिं कृत्वा तु मनसा चिन्तयेदात्मनात्मनि ॥३२॥

ฉันนั้น อากาศธาตุมีหนึ่งมาตรา; และพึงเพ่งพิจารณา “ครึ่งมาตรา”. ครั้นทำสิดธิด้วยจิตแล้ว พึงพิจารณาอาตมันด้วยตน ในอาตมัน.

Verse 33

त्रिंशत्पर्वाङ्गुलः प्राणो यत्र प्राणः प्रतिष्ठितः । एष प्राण इति ख्यातो बाह्यप्राणस्य गोचरः ॥३३॥

ปราณะมีขนาดวัดว่า “สามสิบข้อ-นิ้ว” (มาตราวัดความยาว); ณ ที่ปราณะตั้งมั่นอยู่ นั่นแลเรียกว่า “ปราณะ” เป็นขอบเขตแห่งลมหายใจภายนอก.

Verse 34

अशीतिश्च शतं चैव सहस्राणि त्रयोदश । लक्षश्चैकोननिःश्वास अहोरात्रप्रमाणतः ॥३४॥

ตามประมาณแห่งกลางวันและกลางคืน: แปดสิบและหนึ่งร้อย และอีกหนึ่งหมื่นสามพัน; และจำนวนลมหายใจออกหนึ่งแสนขาดไปหนึ่ง (หนึ่งแสนลบหนึ่ง).

Verse 35

प्राण आद्यो हृदिस्थाने अपानस्तु पुनर्गुदे । समानो नाभिदेशे तु उदानः कण्ठमाश्रितः ॥३५॥

ปราณะอันเป็นประธานอยู่ ณ บริเวณหัวใจ; อปานะอยู่ที่ทวารหนัก. สมานะอยู่ ณ บริเวณสะดือ; และอุทานะอาศัยอยู่ที่ลำคอ.

Verse 36

व्यानः सर्वेषु चाङ्गेषु सदा व्यावृत्य तिष्ठति । अथ वर्णास्तु पञ्चानां प्राणादीनामनुक्रमात् ॥३६॥

วยานะแผ่ซ่านอยู่ทั่วทุกอวัยวะเสมอ และดำรงอยู่โดยกระจายไปทุกส่วน บัดนี้จะกล่าวถึงสีของปราณทั้งห้า เริ่มด้วยปราณ ตามลำดับ॥๓๖॥

Verse 37

रक्तवर्णो मणिप्रख्यः प्राणो वायुः प्रकीर्तितः । अपानस्तस्य मध्ये तु इन्द्रगोपसमप्रभः ॥३७॥

ปราณวายุถูกกล่าวว่าเป็นสีแดง ดุจอัญมณีส่องประกาย และอปานซึ่งอยู่ท่ามกลางนั้นมีรัศมีดุจแมลงอินทรโคปะ॥๓๗॥

Verse 38

समानस्तु द्वयोर्मध्ये गोक्षीरधवलप्रभः । आपाण्डर उदानश्च व्यानो ह्यर्चिस्समप्रभः ॥३८॥

สมานะซึ่งอยู่ระหว่างทั้งสอง มีรัศมีขาวดุจน้ำนมโค อุทานะมีสีซีด และวยานะมีประกายดุจเปลวไฟ॥๓๘॥

Verse 39

यस्येदं मण्डलं भित्वा मारुतो याति मूर्धनि । यत्र तत्र म्रियेद्वापि न स भूयोऽभिजायते । न स भूयोऽभिजायत इत्युपनिषत् ॥३९॥

ผู้ใดที่มารุตะ (ลมหายใจชีวิต) เจาะผ่านมณฑลนี้แล้วขึ้นสู่กระหม่อมศีรษะ ผู้นั้นแม้ตาย ณ ที่ใด ก็ไม่เกิดอีก ‘ไม่เกิดอีก’—ดังนี้แล อุปนิษัท॥๓๙॥